Adhyaya 25
अध्यायः पञ्चविंशतितमः व्यासेन सूताय शुद्धिकरं आख्यानं प्रतिज्ञाय आरभ्यते—कुम्भसम्भवस्य महर्षेरगस्त्यस्य माहात्म्यसम्बद्धम्। स पत्न्या सह गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य स्कन्दवनस्य रम्यं दृश्यं पश्यति—नद्यः सरांसि तपोवनानि च, तथा लोहितगिरिः कैलासखण्ड इव अद्भुतः तपसे योग्यः। ततः स षडाननं स्कन्दं (कार्त्तिकेयम्) समुपगम्य प्रणम्य वैदिकस्वरूपेण स्तोत्रेण तस्य विश्वरूपगुणान् तारकवधादिविजयान् च स्तौति। स्कन्दः प्रत्युवाच—महाक्षेत्रे अविमुक्तं शिवेन त्र्यम्बकेन विरूपाक्षेण च रक्षितं, सर्वलोकेष्वपि अनुपमं, कर्मसञ्चयमात्रेण न, देवकृपयैव मुख्यतः प्राप्यम्। स च नीतिशिक्षां प्रसारयति—मृत्युस्मरणं, अत्यर्थचिन्तात्यागः, धर्मप्राधान्यं, काशी परमाश्रय इति। योगतीर्थव्रततपःपूजादिसाधनानां विविधानि फलानि निरूप्य, अविमुक्तं तु सहजमोक्षप्रदं स्थानं इति विशेषेण प्रशंसति। अविमुक्ते निवासस्य क्रमफलानि कथ्यन्ते—क्षणभक्तेः आरभ्य आजीवनवासपर्यन्तं महापातकशुद्धिः पुनर्जन्मनिवृत्तिश्च। विशेषसिद्धान्तः—काश्यां मरणकाले स्मृतिभ्रंशेऽपि शिवः स्वयमेव तारकब्रह्मोपदेशं ददाति, येन मोक्षः सिध्यति। अन्ते अविमुक्तस्य अनिर्वचनीयमहिमा पुनः प्रतिपाद्यते, काशीस्पर्शमात्रस्यापि परमाभिलाष्यत्वं च सूचितम्।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शृणु सूत प्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः । यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजा ज्ञानभाजनम्
व्यास उवाच—शृणु सूत, प्रवक्ष्यामि कलशजन्मनः कथाम्; याम् आकर्ण्य नरो भूयात् विरजाः ज्ञानभाजनम्।
Verse 2
गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसंज्ञं कलशोद्भवः । सपत्नीको ददर्शाथ रम्यं स्कंदवनं महत्
श्रीसंज्ञं गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य कलशोद्भवः सपत्नीकोऽथ ददर्श रम्यं महत् स्कन्दवनम्।
Verse 3
सर्वर्तं कुसुमाढ्यं च रसवत्फलपादपम् । सुसेव्य कंदमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्
तत् सर्वर्तु कुसुमाढ्यं रसवत्फलपादपम्; सुसेव्यं कन्दमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्।
Verse 4
निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम् । स्वच्छ गंभीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्
निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम्; स्वच्छगम्भीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्।
Verse 5
नानापतत्रिसंघुष्टं नानामुनिजनोषितम् । तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदम्
नानाविधपतत्रिसंघुष्टं नानामुनिगणसेवितम् । तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदमिवाभवत् ॥
Verse 6
लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः । सुकंदरप्रस्रवणः स्वसानु शिखरप्रभः
लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः । सुकन्दरप्रस्रवणः स्वसानुशिखरप्रभः ॥
Verse 7
कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् । तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम्
कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् । तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम् ॥
Verse 8
तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् । प्रणम्य दंडवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः
तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् । प्रणम्य दण्डवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः ॥
Verse 9
तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः । तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्ध करसंपुटः
तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः । तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्धकरसंपुटः ॥
Verse 10
अगस्तिरुवाच । नमोस्तु वृंदारकवृंदवंद्य पादारविंदाय सुधाकराय । षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानंदसमुद्भवाय
अगस्तिरुवाच । वृन्दारकवृन्दवन्द्यपादारविन्दाय सुधाकराय षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानन्दसमुद्भवाय नमोऽस्तु ते ।
Verse 11
नमोस्तु तुभ्यं प्रणतार्तिहंत्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम् । दात्रे रथानां परतारकस्य हंत्रे प्रचंडासुर तारकस्य
प्रणतार्तिहन्त्रे समस्तमनोरथकर्त्रे परतारकस्य रथदानदात्रे प्रचण्डासुरतारकहन्त्रे तुभ्यं नमोऽस्तु ।
Verse 12
अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय । अपारपाराय परापराय नमोस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय
अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय । अपारपाराय परापराय शिखिवाहनाय तुभ्यं नमोऽस्तु ।
Verse 13
नमोस्तु ते ब्रह्मविदांवराय दिगंबरायांबर संस्थिताय । हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे
ब्रह्मविदामवराय दिगम्बरायाम्बरसंस्थिताय । हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे ।
Verse 14
तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय । सदा कुमाराय हिमारमारिणे तणीकृतैश्वर्य विरागिणे नमः
तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय । सदा कुमाराय हिमारमारिणे तृणीकृतैश्वर्यविरागिणे नमः ।
Verse 15
नमोस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो प्रभातसूर्यारुणदंतपंक्तये । बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय
नमोऽस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो, प्रभातसूर्यारुणदन्तपङ्क्तये। बालाय चाबालपराक्रमाय, षाण्मातुरायालमनातुराय॥
Verse 16
मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय । नमोस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये
मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय। नमोऽस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये॥
Verse 17
सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौंचारये तारकमारकाय । स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु
सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौञ्चारये तारकमारकाय। स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु॥
Verse 18
इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः । द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः
इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः। द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः॥
Verse 19
कार्तिकेय उवाच । क्षेमोस्ति कुंभज मुने त्रिदशैकसहायकृत् । जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्
कार्तिकेय उवाच। क्षेमोऽस्ति कुम्भज मुने त्रिदशैकसहायकृत्। जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्॥
Verse 20
अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते । यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः
अविमुक्ते महाक्षेत्रे त्र्यक्षेण रक्षिते क्षेमे, यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षो मोक्षदः सन्निहितः।
Verse 21
भूर्भुवः स्वस्तले वापि न पातालतले मलम् । नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने
भूर्भुवःस्वस्तले वापि न पातालतले मलम्, नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने।
Verse 22
अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने । तप्ये तपांसिनाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः
अहमेकचरोऽप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने, तप्ये तपांसि नाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः।
Verse 23
न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः । न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्
न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः, न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्।
Verse 24
ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः । सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः
ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः, सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः।
Verse 25
अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः
अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः ॥
Verse 26
अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते
अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते ॥
Verse 27
शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि । आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना
शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि । आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना ॥
Verse 28
सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः । चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत्
सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः । चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत् ॥
Verse 29
यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते । कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत्
यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते । कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत् ॥
Verse 30
जरानिकटनिक्षिप्ता बाधंते व्याधयो भृशम् । तथापि देहो नानेहो नाहो काशीं समीहते
जरासन्ने यदा घोराः व्याधयो देहमर्दयन् । तथापि देहो न खिद्येत् न शोचेत् काशिसंनिधिम् इच्छन् ॥
Verse 31
तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकरणोक्तिभिः । विनार्थं लभ्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयं भवेत्
तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकारवचोभिः । विनैव व्ययमासाद्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयमेव जायते ॥
Verse 32
विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् । अतोऽर्थचिंतामुत्सृज्य धर्ममेकं समाश्रयेत्
विनैव अर्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् । तस्मादर्थचिन्तां त्यक्त्वा धर्ममेव समाश्रयेत् ॥
Verse 33
धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः । स्वर्गोपि सुलभो धर्मात्काश्ये का दुर्लभा परम्
धर्मादर्थः समुत्पद्यतेऽर्थतः कामसिद्धयः । कामात्सर्वसुखोदयो धर्मात्स्वर्गोऽपि सुलभः काश्यां किं दुर्लभं परम् ॥
Verse 34
उपायत्रयमेवात्र स्थाणुर्निर्वाणकारणम् । शर्वाण्यग्रेव भाणाद्धा परिनिर्णीय सर्वतः
उपायत्रयमेवात्र स्थाणुना मोक्षकारणम् । शर्वाण्या अग्रतः स्पष्टं सर्वतः परिनिर्णीत्य प्रकीर्तितम् ॥
Verse 35
पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् । ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्
पूर्वं पाशुपतो योगः, ततः सितासितं तीर्थम्। ततोऽप्येकमनायासम् अविमुक्तं विमुक्तिदम्॥
Verse 36
श्रीशैल हिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च । त्रिदंडधारणंचापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्
श्रीशैलहिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च। त्रिदण्डधारणं चापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्॥
Verse 37
तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः । सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि
तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः। सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि॥
Verse 38
मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च । ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्
मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च। ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्॥
Verse 39
जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च । दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च
जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च। दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च॥
Verse 40
त्रिरात्रं पंचरात्राणि सांख्ययोगादयस्तथा । विष्णोराराधनं श्रेष्ठं मुक्तयेऽभिहितं किल
त्रिरात्रपञ्चरात्रव्रतानि सांख्ययोगादयश्चोक्ताः; तथापि विष्णोराराधनमेव मुक्तये श्रेष्ठं साधनमिति किलाभिहितम्।
Verse 41
पुर्यश्चापि समाख्यातानृतजंतु विमुक्तिदा । कैवल्यसाधनानीह भवंत्येव विनिश्चितम्
ये च पुण्यपुर्यः समाख्याताः, देहिनां विमुक्तिदाः; ता इह कैवल्यसाधनानि भवन्त्येव—इति विनिश्चितम्।
Verse 42
एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च । प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जंतुर्नान्यत्रकुत्रचित्
एतानि यानि साधनानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च; काशीं प्राप्य जन्तुर्मुक्तो भवति, नान्यत्र कुत्रचित्।
Verse 43
अतएव हि तत्क्षेत्रं पवित्रमतिचित्रकृत् । विश्वेशितुः प्रियनित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमंडले
अत एव तत्क्षेत्रं परमपवित्रमतिचित्रं च; विश्वेशितुः प्रियं नित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमण्डले।
Verse 44
इदमेव हि तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् । एह्येहि देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य सुव्रत
इदमेव तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम्; एह्येहि, देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य, सुव्रत।
Verse 46
त्रिरात्रमपिये काश्यां वसंति नियतेंद्रियाः । तेषां पुनंति नियतं स्पृष्टाश्चरणरेणवः
त्रिरात्रमपि ये काश्यां नियतेन्द्रियाः सम्यग्वसन्ति, तेषां चरणरेणुस्पर्शोऽपि नित्यं परान् पावयति।
Verse 47
त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः । उत्तरप्रवहा स्नान जातपिंगलमूर्धजः
त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः; उत्तरप्रवाहास्नानेन जातपिङ्गलमूर्धजः।
Verse 48
तव तत्र तु यत्कुंडमगस्तीश्वरसन्निधौ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः
तव तत्र यत्कुण्डमगस्तीश्वरसन्निधौ; तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः स्यात्।
Verse 49
पितॄन्पिंडैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः । कृत्यकृत्यो भवेज्जंतुर्वाराणस्याः फलं लभेत्
पितॄन् पिण्डैः श्रद्धया श्राद्धविधानतः समभ्यर्च्य, जन्तुः कृत्यकृत्यो भवेत्; वाराणस्याः फलं लभेत्।
Verse 50
इत्युक्त्वा सर्वगात्राणि स्पष्ट्वा कुंभोद्भवस्य च । स्कंदोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्
इत्युक्त्वा कुम्भोद्भवस्य सर्वगात्राणि स्पृष्ट्वा, स्कन्दोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्।
Verse 51
जय विश्वेश नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि । ततः किंचित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः
“जय विश्वेश!” इति वदन्नपि गुहः नेत्राणि विनिमील्य; ततः क्षणमात्रं दध्यौ, स्थाणुरिव परमं निश्चलः।
Verse 52
स्कंदे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे । प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम्
स्कन्दे विसर्जितध्याने प्रसन्नमनोमुखे सति, वागवसरं प्रतीक्ष्य मुनिः गुहं ततोऽपृच्छत्।
Verse 53
अगस्तिरुवाच । स्वामिन्यथा भगवता भगवत्यै पुराऽकथि । वाराणस्यास्तु महिमा हिमशैलभुवे मुदा
अगस्तिरुवाच— स्वामिन्, यथा भगवता पुरा हिमशैलभुवे मुदा भगवत्यै कथितं, तथा वाराणस्याः महिमानं मे कथय।
Verse 54
त्वया यथा समाकर्णि तदुत्संगनिवासिना । तथा कथय षड्वक्त्र तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते
यथा त्वया तदुत्सङ्गनिवासिनः श्रुतं, तथा एव कथय, षड्वक्त्र; तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते।
Verse 55
स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे यथा भगवताऽकथि । तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मम मातुः पुरः पुरा
स्कन्द उवाच— शृणुष्व मैत्रावरुणे, यथा भगवता पुरा मम मातुः पुरः अविमुक्तक्षेत्रस्य कथितं तथा वक्ष्यामि।
Verse 56
श्रुतं च यत्तदुत्संगे स्थितेन स्थिरचेतसा । माहात्म्यं तच्छृणु मुने कथ्यमानं मयाऽनघ
श्रुतं च यत्तदुत्सङ्गे स्थितेन स्थिरचेतसा । तन्माहात्म्यं शृणु मुने मया कथ्यमानमनघ ॥
Verse 57
गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् । तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः
गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् । तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः ॥
Verse 58
भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् । अयोगिनो न वीक्षंते पश्यंत्येव च योगिनः
भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् । अयोगिनो न वीक्षन्ते पश्यन्त्येव च योगिनः ॥
Verse 59
यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्
यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुञ्जानो वायुभक्षसमो भवेत् ॥
Verse 60
निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः
निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः ॥
Verse 61
यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । सर्वं तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं भवेत्
यः कश्चिद् धीरः लघ्वाहारो जितेन्द्रियश्च मासमेकं काश्यामविमुक्ते वसेत्, तेनैव सर्वव्रतं सम्यक् चीर्णं भवति; तद्व्रतं दिव्यं पाशुपतं शिवप्रीतिकरं स्यात्।
Verse 62
संवत्सरं वसंस्तत्र जितक्रोधो जितेंद्रियः । अपरस्वविपुष्टांगः परान्नपरिवर्जकः
तत्र संवत्सरं वसन् जितक्रोधो जितेन्द्रियश्च, परस्ववित्तेन स्वाङ्गं न विपुष्णीयात्, परान्नं च न परिवर्जयेत्; एवं स तस्य पवित्रवासस्य यथोचितं फलं प्राप्नोति।
Verse 63
परापवादरहितः किंचिद्दानपरायणः । समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः
परापवादरहितः सन् किंचिदपि दानपरायणः; तेनैव काश्यां वासेनाचारैश्च अन्यत्र सहस्रसमाः तुल्यं महत्तपः तप्तं भवति।
Verse 64
यावज्जीवं वसेद्यस्तु क्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः । जन्ममृत्यु भयं हित्वा स याति परमां गतिम्
यः तु क्षेत्रमाहात्म्यवित् नरः यावज्जीवं तत्र वसेत्, स जन्ममृत्योर्भयं त्यक्त्वा परमां गतिं प्राप्नोति।
Verse 65
न योगैर्या गतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । अन्यत्रहेलया साऽत्र लभ्येशस्य प्रसादतः
या गतिः योगैः जन्मान्तरशतैरपि न लभ्यते, सा एव अत्र अन्यत्र हेलयापि ईश्वरस्य प्रसादतः सुलभा भवति।
Verse 66
ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वै दैवाद्वाराणसीं पुरीम् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते
ब्रह्महा योऽपि दैवयोगाद्वाराणसीं पुरीमभिगच्छति, तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्येन ब्रह्महत्यापापं निवर्तते।
Verse 67
आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुंचति । न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निवर्तते
आदेहपतनं यावत् योऽविमुक्तं न मुञ्चति, न केवलं ब्रह्महत्या, प्रकृतिश्चास्य निवर्तते।
Verse 68
अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति । स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्
अनन्यमानसो भूत्वा यस्तत्क्षेत्रं न मुञ्चति, स जरामृत्युं मुञ्चति गर्भवासं च सुदुःसहम्।
Verse 69
अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् । यदीच्छेन्मानवो धीमान्न पुनर्जननं भुवि
देवर्षिगणसेवितम् अविमुक्तं निषेवेत; यदि धीमान् मानवो भुवि पुनर्जननं नेच्छेत्।
Verse 70
अविमुक्तं न मुंचेत संसारभयमोचनम् । प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते
संसारभयमोचनम् अविमुक्तं न मुञ्चेत; तत्र विश्वेश्वरं देवं प्राप्य स भूयो नाभिजायते।
Verse 71
कृत्वा पापसह्स्राणि पिशाचत्वं वरंत्विह । न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं त्विह । न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना ॥
Verse 72
अंतकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु । वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते
अन्तकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु । वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते ॥
Verse 73
तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत्
तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत् ॥
Verse 74
अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् । अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम्
अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् । अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम् ॥
Verse 75
विघ्रैरालोड्यमानोपि योऽविमुक्तं न मुंचति । नैःश्रेयसी श्रियं प्राप्य दुःखांतं सोधिगच्छति
विघ्नैरालोड्यमानोऽपि योऽविमुक्तं न मुञ्चति । नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्य दुःखान्तं सोऽधिगच्छति ॥
Verse 76
महापापौघशमनीं पुण्योपचयकारिणीम् । भुक्तिमुक्तिप्रदामंते को न काशीं सुधीः श्रयेत्
महापापौघशमनीं पुण्योपचयवर्धिनीम् । भुक्तिमुक्तिप्रदां काशीं को नु सुधीः समाश्रयेत् ॥
Verse 77
एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः
एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः ॥
Verse 78
अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया । वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योपि यत्परम्
अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया । वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योऽपि यत्परम् ॥
Verse 458
अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते । मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः
अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते । मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः ॥