Adhyaya 17

Verse 1

शिवशर्मोवाच । शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा । यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

शिवशर्मोवाच— देवि, शुक्रसम्बन्धिनी शुभा कथा मया श्राविता; यस्याः श्रवणमात्रेण श्रवणे मम हृदयं प्रीणितमेव।

Verse 2

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः । एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

हे पुण्यनिधी द्वौ युवाम्—कस्यायं लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः? एतन्मम सम्यगाख्यातुं युवामुद्यतौ भवतम्।

Verse 3

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् । न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

श्रोत्रपात्राभ्यां धयित्वा भवद्वाणीममृतरूपिणीम्। भवन्मुखसुखोद्गतां तां श्रुत्वापि न तृप्तिमधिगच्छामि॥

Verse 4

गणावूचतुः । लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह । उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

गणावूचतुः—शिवशर्मन् निबोध; लोहिताङ्गस्यायं लोकः। अस्य चोत्पत्तिं वक्ष्यावः, यथा चायं भूसुतोऽभवत्॥

Verse 5

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः । भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

पुरा शम्भोस्तपस्यतः दाक्षायण्या वियोगतः। भालस्थलात् पपातैकः स्वेदबिन्दुर्महीतले॥

Verse 6

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

ततः कुमारः संजज्ञे लोहिताङ्गो महीतलात्। स्नेहसंवर्धितः सोऽथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया॥

Verse 7

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा । ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

तस्मात् स सदा ‘माहेय’ इति परां ख्यातिं गतः। ततः, हे पुरानघ, उग्रपुर्यां स उग्रं तपोऽतप्यत्॥

Verse 8

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने । द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

अत्र शोभने स्थाने यत्रासिश्च वरणा च सरितौ। द्युनद्याः उत्तरवाहिन्या सहात्र मिलिते जगद्धिते॥

Verse 9

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते । मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

यत्र सर्वगोपि विश्वेशो नित्यं प्रकाशते। कालोज्ज्ञितस्ववर्ष्मणां सर्वजन्तूनां मुक्तये॥

Verse 10

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

यत्र शरीरिणो मृता अप्यमृतत्वं भवन्त्येव। विश्वेश्वरस्य परमानुग्रहं समासाद्य हि॥

Verse 11

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः । विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

येऽविमुक्ते तनुं त्यजन्ति तेऽपुनर्भवदेहाः। विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः॥

Verse 12

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् । पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

विधिवत् लिङ्गं संस्थाप्य स्वनाम्ना तद् अङ्गारकेश्वरम् इति नाम चकार। पाञ्चमुद्राख्ये महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरभागे तद् प्रतिष्ठितम्॥

Verse 13

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

ज्वलदङ्गारसदृशं तेजः तस्य शरीरात् यावत् विनिर्ययौ। तावत्कालं महात्मना तपसा दग्ध इवाभवत्॥

Verse 14

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते । तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

ततः स अङ्गारक इति नाम्ना सर्वलोकेषु गीयते। तस्मिन् तुष्टो महादेवः तस्मै महद् ग्रहपदं ददौ॥

Verse 15

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि । अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

अङ्गारकचतुर्थ्यां ये उत्तरवहाम्भसि स्नात्वा। अङ्गारकेशानम् अभ्यर्च्य नमस्यन्ति नरोत्तमाः॥

Verse 16

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते । अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

तेषां ग्रहपीडा न कदाचित् क्वापि जायते। यदि अङ्गारकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते॥

Verse 17

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

कालवेदिभिः प्रोक्तं पर्वैतदुपरागसमम् । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम् ॥

Verse 18

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

श्रद्धया श्राद्धदाः ये वै चतुर्थ्यङ्गारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥

Verse 19

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

अङ्गारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये ॥

Verse 20

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते ॥

Verse 21

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

अङ्गारेश्वरभक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नङ्गारके लोके वसन्ति परमर्द्धयः ॥

Verse 22

अगस्त्य उवाच । इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् । भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

अगस्त्य उवाच—एवं तयोः कथयतोरेव रम्यां पुण्यप्रदां कथां, गुरोः पुरी पवित्रा काशी भगवद्गणयोः नेत्रगोचरं प्राप, नेत्राणामतिथ्यं भूत्वा।

Verse 23

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् । पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

नेत्रानन्दकरीं तां पुरीं दृष्ट्वा शिवशर्मा तदा आचार्यवर्यं पप्रच्छ—कस्येयमनुत्तमा पुरी?

Verse 24

गणावूचतुः । सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः । अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

गणावूचतुः—सखे, सुखेन ते समाख्यास्यावः; तवाग्रतः नानाख्येयं वक्ष्यावः। अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथां शृणु।

Verse 25

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा । आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

विधाता त्रिलोकीरचनां मुदाऽकर्तुमिच्छन् सृष्टेः पूर्वं, स्वस्यसंनिभाः सप्त मानसाः सुताः प्रादुरभूवन्।

Verse 26

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

तेषु मरीच्यत्र्यङ्गिरसो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः। प्रजापतेरङ्गिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः।

Verse 27

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः । शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

सुतश्चाङ्गिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः। शान्तो दान्तो जितक्रोधो मृदुवाक् निर्मलाशयः॥

Verse 28

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः । पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः। पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः॥

Verse 29

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा । रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

हितोपदेष्टा हितकृदहितादत्यहितः सदा। रूपवान् शीलसम्पन्नो गुणवान् देशकालवित्॥

Verse 30

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः । तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

सर्वलक्षणसम्भारसम्भृतो गुरुवत्सलः। तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत्॥

Verse 31

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः । अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

महल्लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य शाम्भवं भूरिभावनः। अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः॥

Verse 32

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

ततः प्रसन्नो भगवान् विश्वेशो विश्वभावनः । तस्माल्लिङ्गादाविर्भूय महसां राशिरिव प्रभुः प्राह ॥

Verse 33

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

प्रसન્નोऽस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शम्भुं समालोक्य स हृष्टः स्तोतुमारेभे ॥

Verse 34

आंगिरस उवाच । जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

आङ्गिरस उवाच— जय शङ्कर शान्त शशाङ्करुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्तगृहीतमहोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते ॥

Verse 35

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते । कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

तत्सर्वहृदम्बरवरदनते नतवृजिनमहावनदाहकृते । कृतविविधचरित्रतनो सुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे ॥

Verse 36

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

निधनादिविवर्जितः कृतनतिकृत् कृतिविहितमनोरथपूरकः पन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत् ॥

Verse 37

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

त्रिजगन्मयरूप! विरूपसुदृक्, दृगुदञ्चनकुञ्चनकर्तृ, हुतभुजा सेवित! भवभूतपते, प्रमथैकपते—पतितेष्वपि दत्तकरप्रसृत, त्वां नमामि।

Verse 38

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर । वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

प्रसूताखिलभूतलसंवरण! प्रणवध्वनिसौध! सुधांशुधर! वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट, हे शिव—त्वां नतोऽस्मि।

Verse 39

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड । मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

शिवदेव गिरीश महेश विभो, विभवप्रद गिरिश शिवेश मृड! मृडयोडुपतिधर! जगत्त्रितयं शुभय, भक्तिविघातकृतां यन्त्रणां नाशय।

Verse 40

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते । नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

न कृतान्तोऽस्य बिभेति; हर, तवाशु प्रहरः महाघं नाशयति, अमोघमते। नमतां शिवादन्यदुत्तमं शरणं न वेद्मि; अतः शिवपादनतेः प्रणतोऽस्मि।

Verse 41

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् । गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर, तोषणमेव परं गुणवताम्। गुणहीनमहीन, महावलयं, प्रलयान्तकमीश—ततः त्वां नतोऽस्मि।

Verse 42

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः । व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

इति महादेवं स्तुत्वा आङ्गिरससुतो विरराम। स्तुत्या तुष्टो महेशानः तस्मै बहून् वरान् व्यतरत्॥

Verse 43

श्रीमहादेव उवाच । बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो । नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

श्रीमहादेव उवाच— बृहता तपसा अनेन बृहतां पतिर् एधि अहो। नाम्ना ‘बृहस्पतिः’ इति ग्रहेषु अर्च्यो भव, द्विज॥

Verse 44

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

अस्माल्लिङ्गार्चनान्नित्यं जीवभूतोऽसि मे यतः। अतो ‘जीव’ इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि॥

Verse 45

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः । अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

वाचां प्रपञ्चैश्चतुरैर्निष्प्रपञ्चो यतः स्तुतः। अतो वाचां प्रपञ्चस्य पतिर् ‘वाचस्पतिर्’ भव॥

Verse 46

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् । तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि यस्य वागुदियात्। तस्य त्रिकालतः अभ्यासात् त्रिभिर्वर्षैः संस्कृता वाणी स्यात्॥

Verse 47

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यिदं स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने ॥

Verse 48

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

अस्य स्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम् ॥

Verse 49

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

अदः स्तोत्रं पठञ्जन्तुर्जातु पीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः ॥

Verse 50

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः ॥

Verse 51

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

त्वत्प्रतिष्ठितलिङ्गस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवाञ्छामवाप्स्यति ॥

Verse 52

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् । सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

इति वरान् प्रदाय शम्भुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत्—सहेन्द्रान् सर्वदेवगणान्, सयक्षोरगकिन्नरान् च।

Verse 53

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् । विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

तानागतान् समालोक्य शिवो ब्रह्माणमब्रवीत्—“विधे, मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिं विधिवद् नियोजय।”

Verse 54

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् । अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

“गुरुं सर्वसुरेन्द्राणां स्वगुणैश्च गुरुतरं तम्। विधानेनाभिषिञ्च देवाचार्यपदे मुदे।”

Verse 55

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति । महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

“अतीव धिषणाधीशो मम प्रीतो भविष्यति।” इति महाप्रसादमाज्ञां शिरस्याधाय स तत्क्षणात्।

Verse 56

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

तदा सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकाराङ्गिरसं। देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥

Verse 57

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

सर्वे गीर्वाणाः मुदिताननाः गुरुपूजां चक्रुः। वसिष्ठादिभिः मन्त्रपूतेन वारिणा स अभिषिक्तः।

Verse 58

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् । शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

पुनर्गिरीशः पतये गिरां वरमन्यं प्रादात्— “शृणु, आङ्गिरस, धर्मात्मन्, देवेज्यकुलनन्दन।”

Verse 59

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् । बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

भवता स्थापितं लिङ्गं सुबुद्धिपरिवर्धनम्। काश्यां ‘बृहस्पतीश्वर’ इति ख्यातं भविष्यति।

Verse 60

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च । यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

गुरुपुष्यसमायोगे लिङ्गमेतत् समर्च्य च। यत्करिष्यन्ति मनुजाः तत् सिद्धिमधिगमिष्यति।

Verse 61

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे । अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

बृहस्पतीश्वरं लिङ्गं मया कलियुगे गोप्यम्। अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते।

Verse 62

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् । आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

चन्द्रेश्वरात् दक्षिणतः वीरेशात् नैऋते स्थितं धिषणेशं समाराध्य गुरुलोके महीयते।

Verse 63

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् । अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

गुर्वङ्गनागमनजं पापं षण्माससेवनात् अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा।

Verse 64

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् । बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

अत एव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम्। बृहस्पतीश्वरं लिङ्गं नाख्येयं यस्यकस्यचित्॥

Verse 65

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् । द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

इति दत्त्वा वरान् देवस्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत्। द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेन्द्रोपेन्द्रो बृहस्पतिं समपूजयत्॥

Verse 66

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् । अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

अस्मिन् पुरेऽभिषिच्याथ विसृज्येन्द्रादिकान् सुरान्। अलञ्चकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज॥

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः । शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

अगस्त्य उवाच—गुरोर्लोकम् अतिक्रम्य स लोपामुद्रे तव कृते शिवशर्माख्यां सौरेः पुरीं ददर्श, प्रभामण्डल-मण्डिताम्।

Verse 68

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः । द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

तत्र तेन पृष्टौ तौ, तां पुरीं प्रददर्शतुः—द्विजेन द्विजवर्याय; गणवर्यौ, हे शुचिस्मिते।

Verse 69

गणावूचतुः । मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः । तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

गणावूचतुः—मारीचेः पुत्रात् कश्यपात् दाक्षायण्यां द्विज उष्णगुः जज्ञे। तस्य भार्या संज्ञा, त्वष्टुः प्रजापतेः पुत्री।

Verse 70

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी । संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

सा भर्तुरिष्टा, रूपयौवनशालिनी; ततः संज्ञा तपसा सुदीप्तेन तेजसा समन्विता बभूव।

Verse 71

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा । गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

आदित्यस्य मण्डलस्य तेजसा तत् रूपं हि तस्या गात्रेषु परिदध्यौ; सा नातिकान्तमिवाभवत्।

Verse 72

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत । तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

स्नेहवशात् सा अब्रवीत्— “न खलु अयम् अण्डस्थो मृतः।” तदा प्रभृति लोकेऽस्मिन् स मार्तण्ड इति प्रसिद्धोऽभवत्।

Verse 73

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः । येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

तस्य तेजः परमाधिकं; सा विवस्वतः सहिष्णुर्नाभवत्। येन तिग्मरश्मिभृत् त्रैलोक्यं समतापयत्।

Verse 74

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

भो ब्रह्मन्, महसां निधिरादित्यः संज्ञायां त्रीण्यपत्यानि जनयामास—कन्यां च, द्वौ च पुत्रौ प्रजापती।

Verse 75

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः । नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

ज्येष्ठं वैवस्वतं मनुं प्रथमं सुषुवे; ततः यमं यमुनां च। तथापि विवस्वतः नातितेजोमयं रूपं सोढुं सा नालम्।

Verse 76

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः । प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

ततः सा मायामयीं स्वसदृशीं छायां स्वतः निर्ममे। प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया तदा संज्ञामिदं अब्रवीत्।

Verse 77

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् । संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

देवि, तवाज्ञाकारिणीं मां शाधि—किं करवाणि? ततः संज्ञा छायां प्रति उवाच—सुन्दरि सवर्णे, शृणु।

Verse 78

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

अहं त्वष्टुः सदनं यास्यामि; त्वं पुनर्मम भवनेऽत्र वस, कल्याणि, ममाज्ञया निर्विशङ्कम्।

Verse 79

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ । स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

एष मनुः; एतौ यमावुभौ—यमुना यमसंज्ञकौ। स्वापत्यदृष्ट्या त्वया द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयम्।

Verse 80

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते । इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

शुचिस्मिते, इदं वृत्तं त्वया मम पत्यौ नाख्येयम्। इत्याकर्ण्य छाया त्वाष्ट्रीं देवीं जगाद।

Verse 81

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन । आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

आकचग्रहणात् तथा आशापाच्च कदाचन ते चरित्रं नाख्यास्यामि। देवि, याहि यथासुखम्।

Verse 82

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

Verse 83

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

Verse 84

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

Verse 85

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

Verse 86

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

Verse 87

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

Verse 88

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

Verse 89

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

Verse 90

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

Verse 91

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

Verse 92

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः । सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

पतिस्तादृक् सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः। सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः॥

Verse 93

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च । अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

मह्यं श्रेयः कथं स्यादिति सा परिचिन्त्य च। अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिन्दिता॥

Verse 94

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् । व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि । तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

उत्तरांश्च कुरून् प्राप चरन्ती नीरसंतृणम्। व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि॥ तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्॥

Verse 95

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः । सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

मन्यमानोऽथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः। सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्॥

Verse 96

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् । सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम्। सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात् स्त्रीस्वभावतः॥

Verse 97

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ । मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

कनिष्ठेष्वतिशयितं स्नेहं सा चकार; पूर्वजेषु तु न तथा। ज्येष्ठो मनुः क्षान्तवान्, भक्ष्यालङ्कारलालनाभिलाषी सन्नपि तद् असह्यं सहते स्म।

Verse 98

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः । कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

सावर्ण्यादिषु कनिष्ठेष्वधिकं स्नेहं दृष्ट्वा यमः; बाल्यदोषात् कदाचिद् रोषं जगाम, भाविनोऽर्थस्य गौरवं मनसि निधाय।

Verse 99

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् । तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

यमः पादं समुद्धृत्य संज्ञासरूपिणीं संतर्जयामास। तदा सावर्णेर्जननी सा क्रोधात् तं शशाप।

Verse 100

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

जिघांसता त्वया पाप, मां यदङ्घ्रिः समुद्यतः; अचिरात् स पतत्वेष तव—इति सा भृशदुःखिता अब्रवीत्।

Verse 110

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

ततः सा भगवते शप्तुमुद्यता यथावृत्तं तथैव तथ्यं शशंस। तेन भगवानपि तुतोष।

Verse 120

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ । स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

तस्मादेव द्वावश्विनौ देवौ भिषजां वरौ समजायताम्; द्युमणिस्तु तयोः स्वभावानुरूपं स्वरूपं प्रकाशयामास।

Verse 129

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते । नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

इमं पुण्यमध्यायं श्रुत्वा ग्रहपीडा न जायते; काश्यां निवसतः सतः तस्य नोपसर्गभयं भवति।