Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਵਿਨਤਾ ਦੀ ਦਾਸਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਕਦ੍ਰੂ–ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਡਾ ਅਕਾਲੀ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਅਧੂਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਰੁਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਤੀਜੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ। ਫਿਰ ਅਰੁਣ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਕੇ ‘ਅਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਡਰ, ਗਰੀਬੀ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੋਗ-ਪੀੜਾਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ‘ਵ੍ਰਿੱਧਾਦਿਤ੍ਯ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਰਿਤ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਸਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯੌਵਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੂਪ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕੇਸ਼ਵਾਦਿਤ੍ਯ’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਦੋਦਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਰਥਸਪਤਮੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧਾਨ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਮਲਾਦਿਤ੍ਯ’ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕੋਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਮਲ ਹਰਿਕੇਸ਼ਵ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਰੋਗਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਮਲਾਦਿਤ੍ਯ ਰੋਗ-ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਲਈ ਮੁੜ ਤੀਬਰ ਤਾਂਘ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਸ਼ੀ ਐਸਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ “ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ” ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਗੁ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ ਲੰਮਾ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਰਾਜਤਵ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦਿਵੋਦਾਸ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਰੁਦ੍ਰਸਰ ਤੀਰਥ “ਦਸ਼ਾਸ਼੍ਵਮੇਧ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦਸ਼ਾਸ਼੍ਵਮੇਧ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਦੇਵਤਾ-ਅਰਚਨਾ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਹਰਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਦੇ ਹਨ; ਦਸ਼ਾਸ਼੍ਵਮੇਧੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ‘ਅਪੂਰਵ’ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕੀ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਤੁਲ ਸ਼ਕਤੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ-ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਭਾਨੁਮਾਨ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ। ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ, ਮਹਾਕਾਲ ਆਦਿ ਗਣ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਮੋਹਿਨੀ’ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੰਕੁਕਰਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਘੰਟਾਕਰਣ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਗਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਚਾਰ—ਸਾਰੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਘੰਟਾਕਰਣ-ਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਫਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਲਿੰਗ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਫਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕਾਸ਼ੀ’ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇਸ਼/ਤਾਰਕੇਸ਼ ਆਦਿ ਗਣ-ਨਾਮ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਦੈਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਉਦਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
ਸਕੰਦ ਮੁਨੀ ਕੁੰਭਸੰਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਨੂੰ ਕਪੜਦੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤ੍ਰੀਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਵਿਮਲੋਦਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਖੋਦਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ‘ਵਿਮਲ’ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਤਪਸਵੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਜਪ, ਧਿਆਨ-ਸਮਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਘੋਸ਼, ਗੀਤ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨਯ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰੇਤ/ਰਾਕਸ਼ਸ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ-ਵਰਣਨ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਤਪੋਨਿਯਮ ਦਾ ਬੋਧਕ ਵਿਰੋਧ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ। ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ’ (ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਨਾ) ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਠੋਰ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਹਗੀਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਘਟਿਆ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਕਵਚ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਵਿਮਲੋਦਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕਪੜਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਭਸਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਲ-ਦੇਵਤਾ ਰੋਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਿਸ਼ਾਚ-ਮੋਚਨ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਪਿੰਡ-ਤਰਪਣ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿਸ਼ਾਚ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਤ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਪਾਠਯ ਹੈ।
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੂਚੀ-ਵਾਂਗ ਰਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਈ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਥਾਂ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਕੇਦਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ—ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਫਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਗਲਾਖੇਸ਼, ਵੀਰਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ (ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ‘ਵੀਰ-ਸਿੱਧੀ’), ਕਿਰਾਤੇਸ਼ (ਅਭੈਦਾਨ), ਚਤੁਰਮੁਖੇਸ਼ਵਰ (ਦੇਵਲੋਕੀ ਮਾਨ), ਨਿਕੁੰਭੇਸ਼ਵਰ (ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ), ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ (ਪੂਰਵਜਨਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ), ਭਾਰਭੂਤੇਸ਼ਵਰ (ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ), ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ (ਭਗਤ ‘ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼’ ਬਣਦੇ), ਖੇਮਕ/ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ (ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸੀ), ਲਾਂਗਲੀਸ਼ਵਰ (ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ), ਵਿਰਾਧੇਸ਼ਵਰ (ਅਪਰਾਧ-ਸ਼ਮਨ), ਸੁਮੁਖੇਸ਼ (ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ), ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢੀਸ਼ਵਰ (ਪਾਪ-ਹਰਨ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ-ਸੂਚਨਾ) ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ ਸੰਸਾਰ-ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਰਨ, ਪੰਚਕ੍ਰੋਸ਼ੀ-ਪਰਿਮਿਤ ‘ਨਗਰ-ਦੇਹ’ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਵਾਸ ਹੈ। ‘ਵਾਰਾਣਸੀ/ਕਾਸ਼ੀ/ਰੁਦ੍ਰਾਵਾਸ’ ਨਾਮ ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨਾ ਵੀ ਯਮ-ਭੈ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਅਵਿਛਿੰਨ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਿਮਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਿਘਨਜਿਤ/ਵਿਘਨੇਸ਼ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਸੁਗਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭੇਸ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਾਠਕ/ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਣ, ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੋਗ, ਧੂਮਕੇਤੂ, ਭੂਚਾਲ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਅਤੇ ਨਗਰ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦ੍ਰਿਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਅਮੰਗਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਤਰੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਸ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਲੀਲਾਵਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਕੋਲ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭੇਸਧਾਰੀ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਰਾਜ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਵੇਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਮੰਨਣੀ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਗਰ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ।
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇਵਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਕਾਰਣਾਤੀਤ ਤੱਤ, ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਨਿਵਾਰਕ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਧੂਂਢੀ-ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਮੋਦਕ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਭੇਟ, ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਥੀ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸਾਲਾਨਾ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਧੂਂਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਪ-ਪਾਠ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ‘ਆਵਰਣ’ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਨਾਇਕ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਭੈ-ਨਿਵਾਰਣ, ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਜ ਦੱਸ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਰਤਦਾਰ ਰੱਖਿਆ-ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਣੇਸ਼-ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
ਅਧਿਆਇ 8 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਮਲ-ਨਾਸਕ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਣ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਹੋਣ, ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਆਉਣਾ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੀਮਾ/ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਪਾਦੋਦਕ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਕੇਸ਼ਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ, ਨਾਰਦ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਅੰਬਰੀਸ਼ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਯਾਤਰਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਸਨਾਨ, ਪਾਦੋਦਕ-ਪਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਤਰਪਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਲਾਭ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੌਗਤ’ ਤਪਸਵੀ/ਆਚਾਰ੍ਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨੀਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਚਿੰਤਾ-ਸਾਧਕ’ ਸਰੂਪ ਵਾਂਗ।
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸਕੰਦ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ‘ਪੰਚਨਦ’ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਪਿਆ, ਇਹ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਾਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਸਨਿਧਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ—ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਚੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਧੂਤਪਾਪਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧੂਤਪਾਪਾ ਦਾ ਤਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਸਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਧਰਮਨਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧੂਤਪਾਪਾ ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤ ਮਣੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰਵ ਹੋ ਕੇ ਨਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਪੰਚਨਦ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ, ਬਿੰਦੁਮਾਧਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਪੰਚਨਦ-ਜਲ ਦਾ ਪਾਨ/ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਾਵਨ ਹਨ; ਬਿੰਦੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਮਾਰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ‘ਮਾਧਵ-ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚੇੜ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਕੇਸ਼ਵ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਨਦ-ਹ੍ਰਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਅਗਨਿਬਿੰਦੂ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਪਰਾਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਭਾਵ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਅਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਪੰਚਨਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਤਨੂ-ਵ੍ਯਯ’ (ਦੇਹ-ਤਿਆਗ) ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜਾ ਵਰ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਬਿੰਦੂ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ/ਊਰਜਾ ਵਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਆਹਾਰ ਸੰਯਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸਨਾਨ, ਦੀਪਦਾਨ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਬਾਣੀ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਕਲਪ। ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਦੇਵ ਪ੍ਰਤੀ ਅਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ-ਅਭਿਆਸ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਧਵ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੰਚਨਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਬਿੰਦੂ-ਮਾਧਵ ਦੀ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨਿਬਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮਾਧਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੇਸ਼ਵ/ਮਾਧਵ/ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਹਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ (ਗਿਆਨ-ਕੇਸ਼ਵ), ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ (ਗੋਪੀ-ਗੋਵਿੰਦ), ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ), ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ (ਸ਼ੇਸ਼-ਮਾਧਵ), ਉੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਕੇਸ਼ਵ) ਆਦਿ। ਅਗੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ‘ਰਹੱਸ’ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧਾਹਨ ਵੇਲੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਮੱਧਾਹਨ-ਕਰਮ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਇਤਨੀ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਇੱਕ ਗਾਇਤਰੀ ਜਪ ਜਾਂ ਇੱਕ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨਿਬਿੰਦੂ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੀ ਹੱਦ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਪਰਿਸਰ, ਵਿਨਾਇਕ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਮੋਟੀ ਸੀਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਪ-ਹੋਮ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ, ਬਿੰਦੂ-ਮਾਧਵ ਕਥਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰਵੀ, ਗਣ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ। ਸਕੰਦ ਸਭਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ—ਪ੍ਰਣਾਮ, ਆਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਆਦਿ—ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪਾਵਨ ਫਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਉਤਪੱਤੀ—ਗੋਲੋਕ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਪਿਲਾਹ੍ਰਦ’ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਹੂ/ਸੋਮ-ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਧੁਸ੍ਰਵਾ, ਕ੍ਸ਼ੀਰਨੀਰਧਿ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ-ਤੀਰਥ, ਗਦਾਧਰ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ, ਕਪਿਲਧਾਰਾ, ਸ਼ਿਵਗਯਾ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਤੱਕ ਲਾਭ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ‘ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਜਪਾਖ੍ਯਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਤਾਰਕਾਰੈ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਨਾਮਕ ਯੋਗੀ-ਮੁਨੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਧਾਰਿਆ ਕਿ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ‘ਵਿਸ਼ਮ-ਈਕ੍ਸ਼ਣ’ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਅੰਨ-ਜਲ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ‘ਲੀਲਾ-ਕਮਲ’ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕ ਨਾਮ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਾਂਤ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਵਿਚਛਿੰਨ ਸਾਨਿਧ੍ਯ, ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਯੋਗੋਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਰਗਣ੍ਯ ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠ ਵਾਪੀ ਨੇੜੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠੇਸ਼੍ਵਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠਾ ਗੌਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ; ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਸੋਮਵਾਰ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿਚ ਮਹਾਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ; ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠ ਮਾਸ ਵਿਚ ਰਾਤਰੀ ਜਾਗਰਣ ਉਤਸਵ; ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ੍ਵ-ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਵਾਸ-ਲਿੰਗ) ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਸਥਾਨ’ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ? ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਏ, ਤਦ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਤਿਆਗੀ ਸਾਧਕਾਂ ਨੇ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ‘ਦੰਡਖਾਤਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤੇ ਮਹਾਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਵਿਭੂਤੀ ਧਾਰਣ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਧਾਰਣ, ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਜਪ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਿੱਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਹੰਸਤੀਰਥ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਰਿਣਮੋਚਨ, ਵੈਤਰਨੀ, ਲਕਸ਼ਮੀਤੀਰਥ, ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ/ਕੁੰਡਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਭੇਟਾਂ ਤੇ ਮੰਗਲ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਾਸ਼ੀ ‘ਖੇਮਮੂਰਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਵਾਣ-ਨਗਰੀ’ ਹੈ; ‘ਕਾਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿਮਰਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ-ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣ, ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸ ਨਿਰੰਤਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਸਥਿਰ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ—ਸੇਵਾ, ਪੂਜਾ, ਸਯੰਮ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਹਿਤਕਰ ਬੋਲ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰਮ ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਪਿਸ਼ਾਚ’ ਵਰਗੀ ਕਠੋਰ ਅੰਤਰ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਧਨ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਚਨ—ਉੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਤਾਰਕ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਛੋਟਾ ਦਾਨ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ‘ਗੁਪਤ ਆਖਿਆਨ’ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ-ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਕੁੰਭਜ ਨੂੰ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਕਲੁਸ਼ ਨਾਸਕ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਖਾਸ ਫਲ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਰਾਸ਼ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮਾਣਡਵ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਬੁੱਧੀ-ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਬਾਲੀਸ਼ਵਰ ਦੁਰਗਤੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਮੰਤੂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ/ਚਮੜੀ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਪੂਜਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਲੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਸਥਾਨ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵਾ/ਦੇਵੀ ਕੰਦੂਕ (ਗੇਂਦ) ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਦੋ ਵੈਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਆਏ। ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸੇ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹੀ ਕੰਦੂਕ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ‘ਕੰਦੂਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਦੁਖ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਆਸਰਾ। ਅਗੇ ਦੰਡਖਾਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਥਾ ਹੈ: ਵੇਦ-ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ-ਬਲ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਗਤ ਪੂਜਕ ਰੱਖਿਆ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਵਿਆਘ੍ਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਚੋਰ-ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਉਟਜੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਦਿਸ਼ਾ‑ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਲਿੰਗਾਂ, ਕੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਕਾਰਗਰ ਤੀਰਥ‑ਯਾਤਰਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਸਰਸੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਅਪਸਰਸ‑ਕੂਪ (ਸੌਭਾਗ੍ਯ‑ਉਦਕ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ‑ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਪੀ ਨੇੜੇ ਕੁੱਕੁਟੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਘਰ‑ਵਾਧਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ‑ਵਾਪੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਤਾਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪਿਤ੍ਰ‑ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਗਦਾਧਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ‑ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਨਾਗ‑ਸੰਬੰਧੀ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਾਸੁਕੀੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ‑ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ‑ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਨਾਗਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਫਲ। ਤਕਸ਼ਕੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ‑ਕੁੰਡ ਵੀ ਇਹੀ ਰੱਖਿਆ‑ਭਾਵ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭੈਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲੀ ਭੈਰਵ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ‑ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਚੰਡੀ ਮਹਾਮੁੰਡਾ ਦੀ ਬਲੀ‑ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮਹਾਸ਼ਟਮੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਤੁಃਸਾਗਰ‑ਵਾਪਿਕਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਚਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਹਰ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ। ਗੰਧਰਵੇਸ਼ਵਰ‑ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ‑ਪੂਜਾ ਨਾਲ “ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗ” ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਕਰਕੋਟੇਸ਼ਵਰ‑ਕਰਕੋਟ‑ਵਾਪੀ ਨਾਲ ਨਾਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼‑ਭਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ। ਧੁੰਧੁਮਾਰੀੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਤ੍ਰੂ‑ਜਨਿਤ ਡਰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਪੁਰੂਰਵੇਸ਼ਵਰ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦਿੰਦਾ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕੇਸ਼ਵਰ ਕੀਰਤੀ‑ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਵਿਜਯਭੈਰਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੁੰਡਨ‑ਮੁੰਡਨ ਗਣ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਖੈਰ‑ਖੁਸ਼ੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੇਨਾ‑ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਉਪਕਥਾ, ਭਿਖਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਭਵ੍ਯ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ‑ਕਸ਼ਯ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
ਅਧਿਆਇ 17 ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਲਈ ਅਰਪਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਰਤਨਮਯ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ‘ਜ੍ਞਾਨ-ਰਤਨ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਉਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਰਵਤੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜ੍ਵਲੰਤ ਤੇਜ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਣ (ਸੋਮਨੰਦਿਨ ਆਦਿ) ਤੁਰੰਤ ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਵੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਮਹਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤੀਬਰ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਲਾਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਰਤਕੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਤਨਾਵਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਪਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪਤੀ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਰਣੋਦਕ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਜਲ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਉਪਚਾਰਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ “ਅਦਭੁਤ-ਜਨਕ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ” ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਜਾਸੁਰ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਇ ਹੋ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਪਦ੍ਰਵ ਮਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਗਜਾਸੁਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਗਜਾਸੁਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਖਾਲ (ਕ੍ਰਿੱਤੀ) ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿੱਤ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣੇ; ਇਸ ਨਾਲ “ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ” ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਡਿੱਗਿਆ, ਉੱਥੇ “ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ” ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ, ਸਤੋਤਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ—ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ-ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਉਤਸਵ—ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕੁੰਡ ਤੀਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਉਤਸਵ ਦੌਰਾਨ ਲੜਦੇ ਪੰਛੀ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਾਂ ਹੰਸ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤੋਂ “ਹੰਸਤੀਰਥ” ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੰਸਤੀਰਥ/ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲਿੰਗ, ਭੈਰਵ, ਦੇਵੀ, ਵੇਤਾਲ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਕ ਕੁੰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਫਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਸਮਾਨ ਸ਼ੁਭਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
ਸਕੰਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਯਮੀ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂ “ਮੋਖ਼ ਲਈ” ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਸੂਚੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਨੰਦੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਭਵ੍ਯ ਮੰਦਰਾਂ, ਕਈ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂਤਰ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ (ਵਿਨਾਇਕ ਸਥਾਨ, ਕੁੰਡ, ਖ਼ਾਸ ਮੁਹੱਲੇ) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਜੁੜੀ ਹੈ—ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਸਿੱਧੀ, ਜਿੱਤ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਮੰਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ “ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਖੇਪ” ਹੈ: ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮਤੁਲ੍ਯ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਉੱਜੈਨੀ ਆਦਿ ਦੂਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਭੂਮੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਰੱਖਿਆਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਨਗਰ ਦੀ ਅਖੰਡ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੇਯ/ਨੰਦਿਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਅਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ। ਸਕੰਦ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ-ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤੀਰਥ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ। ਅੱਗੇ ਲਲਿਤਾਤੀਰਥ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਜਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਵਰਾਤ੍ਰੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪਾਂ—ਵਾਰਾਹੀ, ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ, ਐਂਦਰੀ, ਕੌਮਾਰੀ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਨਾਰਸਿੰਹੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਨਾਰਾਇਣੀ, ਗੌਰੀ/ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰੀ—ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਘੰਟਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਤਸਵ-ਵਿਧਾਨ, ਨਿਗਦਭੰਜਨੀ ਦਾ ਬੰਧਨ-ਮੋਚਨ ਭਾਵ, ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਅਮਰਤਾ-ਪ੍ਰਤੀਕਤਾ, ਸਿੱਧਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼ਮੀ-ਪੀਠ ਦੀ ਸਿੱਧੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਰੱਖਿਆ-ਤ੍ਰਿਯ—ਚਰਮਮੁੰਡਾ, ਮਹਾਰੁੰਡਾ, ਚਾਮੁੰਡਾ—ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ੍ਵਪਨੇਸ਼ਵਰੀ/ਦੁਰਗਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਕੇਵਲ ਫਲਦਾਇਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਦੇਵੀ ਨੂੰ “ਦੁਰਗਾ” ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਇੱਕ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—“ਦੁਰਗ” ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਯਜ੍ਞ-ਆਚਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਕਲੇਸ਼, ਅਨਾਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਭੰਗ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਸਕੰਦ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਾ ਡੋਲੋ, ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਦ ਨਾਲ ਨਾ ਟੁੱਟੋ; ਧੀਰਜ, ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਨ। ਰਾਜ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਅਸੁਰ-ਮਰਦਨ ਲਈ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਦੂਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਅਸੁਰ ਦੁਰਗ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ, ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ ਮੁੜ ਚਲਾਅ, ਲੋਕਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੰਡ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ੍ਯ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਘਮੰਡ ਨੂੰ ਉਘਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੁਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਜਿੱਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਯਜ੍ਞ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਹੈ।
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤਿਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਾਕਤ ਕਾਰਜ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁੱਧ-ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ‘ਦੁਰਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਥੀ, ਮਹਿਸ਼, ਬਹੁਭੁਜ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸੁਚੱਜੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਬੀ, ਵਿਧਿਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਦੇਵਮਈ’ ਆਖ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਰਮ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤੋਤਰ ‘ਵਜ੍ਰਪੰਜਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਵਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੁਰਗਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਲਈ ਵਿਧਾਨ—ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲਵਾਰ) ਪੂਜਾ, ਨਵਰਾਤ੍ਰ ਭਗਤੀ, ਸਾਲਾਨਾ ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ, ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਵੇਤਾਲਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਡਾਨਨ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਵਿਰਜਾ-ਪੀਠ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਕੰਦ ਵਿਰਜਾ ਆਸਨ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਮਹਾਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਿਲਿਪਿਲਾ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਗ੍ਰ ਤੀਰਥ-ਸੰਕੁਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਉਹ ਅਨਾਦਿ-ਸਿੱਧ ਲਿੰਗ, ਜੋ ਨਿਰਵਾਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ਪੁਰੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸੂਚੀ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਤੱਕ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਗਿਣਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਕਾਰਗਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਯਮਿਤ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਜਾਂ ਅਜੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਲਿੰਗ-ਸਮੂਹ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸੁਲਭ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਦੇਵੀ ਹਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਓੰਕਾਰਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਆਦਿ ਅੱਖਰ (ਅ-ਉ-ਮ) ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ, ਨਾਦ-ਬਿੰਦੂ ਤੱਤਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਵਰਦਾਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਜਪ ਨਾਲ ਉਧਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਮਾਨਚਿੱਤਰ, ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਸਭ ਇਕ ਮੋਖਸ਼ਮੁਖੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਦਮ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਨਗਰਾਂ, ਵਨਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਮੰਤਰ-ਜਪ, ਹੋਮ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਵਾਸ, ਔਖਧ-ਰਸਾਇਣ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਬੀਜ’ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ “ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ” ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਦਮਨ ਰੇਵਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਓੰਕਾਰ ਧਾਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿੱਧ ਆਚਾਰਯ ਮੁਨੀ ਗਰਗ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਗ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਤਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੇਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੀਮਾ-ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਓੰਕਾਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਰਮਾਲਯ ਨੂੰ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਮੇਡਕ ਦੋਸ਼ਵਸ਼ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਲਯ ਦੀ ਆਦਰ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਮੇਡਕ ਤੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮੀ ਮਾਧਵੀ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤੀ—ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ, ਸੇਵਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਇਕਪਰਾਯਣਤਾ—ਵੈਸ਼ਾਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਉਪਵਾਸ-ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਤਸਵ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ “ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪੀ” ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸ ਕੇ, ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਖਮ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ/ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਨਾਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਨਦੀ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਿਲਿਪਿਲਾ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ/ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਸਮਗ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਗੰਧ-ਮਾਲਾ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਸੰਗੀਤ-ਝੰਡੇ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਠ ਵਰਗੀਆਂ ਭਕਤੀ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਦੀ ਸਦਾ ਮੰਗਲਤਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਨਵ, ਭੀਸ਼ਮੇਸ਼, ਦ੍ਰੋਣੇਸ਼, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਵਾਲਮੀਕੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਨੇੜਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵਿਰਜਾ-ਨਾਮਕ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੇ ਰਤਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਕਬੂਤਰ-ਜੋੜਾ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਆਰਤੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਭਕਤੀਮਈ ਗੂੰਜ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਬਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥਾਂ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਜੀਵਨ ਬਚੇ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ, ਧਨ, ਘਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ-ਲਗਾਵ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ, ਓੰਕਾਰ-ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਵਿਚਲਾ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਤਕਰਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਪਤਨੀ ਯੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉੱਡਦੇ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਚੋਚ ਨਾਲ ਕੱਟੋ; ਯੁਕਤੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਡੋਲ ਉਦਮ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਣਸੋਚਿਆ ਉਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਾ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਮਾਲਾਲਯ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਿਆਧਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਗਕੁਮਾਰੀ ਰਤਨਾਵਲੀ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫੁੱਲਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕੇਦਾਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਦਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣਾ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ—ਹਰ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਫਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰਪਾਪ-ਹ੍ਰਦ (ਕੇਦਾਰ-ਕੁੰਡ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤਪਸਵੀ (ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ) ਕੇਦਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਨਿੱਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਕੇਦਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲਿੰਗਾਂ—ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦੇਸ਼ਵਰ, ਨੀਲਕੰਠ, ਅੰਬਾਰੀਸ਼ੇਸ਼, ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨੇਸ਼ਵਰ, ਕਾਲੰਜਰੇਸ਼ਵਰ, ਖ਼ਸ਼ੇਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਫਲ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਰਤਦਾਰ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਵਰਧਕ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਣਾਮ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਜਪ-ਅਰਪਣ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦਵਨ ਦਾ ‘ਪਰਮ ਰਹੱਸ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮਤੀਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮਪੀਠ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਮੋਚਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਮ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਿਤੂ-ਨਿਯਮ, ਇਕ ਪੈਰ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਲ ਸੇਵਨ ਆਦਿ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਤੇ ਕਰਮ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਗਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧੀ; ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਸਾਧਨਾ; ਅਤੇ ਸਾਦੇ ਭੇਟ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
ਅਧਿਆਇ 29 ਸਕੰਦ ਦੇ ਕਥਨ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅੰਤਰੰਗ ਸੰਵਾਦ ਵਜੋਂ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ ਕਰੁਣਾਮਯ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਸਨੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦੇ ਕੇ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮਰਾਜ ਅਨਾਥ ਹੋਏ ਕਿਰ (ਤੋਤੇ) ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਓਰੋਂ—ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਪੰਛੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮ, ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ-ਤਿਰਯਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਜਿੱਤ-ਹਾਰ, ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ ਬਦਲਿਆ; ਹੁਣ ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗੀ ਅਹੁਦੇ ਠੁਕਰਾ ਕੇ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ (ਅਪੁਨਰਭਾਵ)। ਇਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣਾ ‘ਰਾਜ ਨਿਵਾਸ’, ਮੋਖਸ਼ਲਕਸ਼ਮੀਵਿਲਾਸ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਨਿਰਵਾਣ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਗਿਆਨ ਮੰਡਪ; ਜਪ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ, ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਜਾਗਰਣ ਆਦਿ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਫਲ; ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ; ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਵਰਗੇ ਪਰਮ ਕੇਂਦਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਗਮਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਸ਼ਠ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਮਨੋਰਥ-ਤ੍ਰਿਤੀਆ’ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਗੌਰੀ ਧਰਮਪੀਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਵਿਸ਼ਵਭੁਜਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਰਤ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਲੋਮਾ ਦੀ ਧੀ ਪੌਲੋਮੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਜਨ-ਗੀਤ, ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਸੰਪਦਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਵਰਤ ਦਾ ਕਾਲ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ), ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਰਾਤ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ‘ਨਕਤ’ ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼ਾ-ਵਿਨਾਇਕ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਭੁਜਾ ਗੌਰੀ; ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ, ਲੇਪ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਰਤ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦਾਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ, ਵਿਦਿਆ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਦੇ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਮੂਰਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ-ਰੱਖਿਤ ਕਾਸ਼ੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਰੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਧਾਰਾ ਕੋਲ ਇੰਦਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ “ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ, ਹੇ ਇੰਦਰ” ਨਾਲ ਧਰਮ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਧਰਮ-ਪੀਠ ਤੇ ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ ਵੀ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਵੇਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤਾਰਕੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧਰਮੇਸ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸ਼ਚੀਸ਼, ਰੰਭੇਸ਼, ਲੋਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ, ਧਰਣੀਸ਼, ਤੱਤਵੇਸ਼, ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਸ਼, ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯੇਸ਼ ਆਦਿ ਮੰਦਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਰਦਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਟਕਿਆ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਕਾਸ਼ੀ ਆ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਅੰਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਆਖਿਆਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮੇਂ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਵੱਲ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
ਪਾਰਵਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀਰੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਅਮਿਤ੍ਰਜਿਤ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ, ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰਿਨਾਮ, ਹਰਿਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਕਥਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਸਨ; ਆਮ ਆਚਰਨ ਵੀ ਭਗਤੀ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਪਾਲਣਾ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਦਿਆਧਰ ਦੀ ਧੀ ਮਲਯਗੰਧਿਨੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਕੰਗਾਲਕੇਤੂ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਨਗਰੀ ਚੰਪਕਾਵਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੈਤ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਦੈਤ ਧਨ-ਗਰਵ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਡੀਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮਲਿਨਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ—ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀਰੇਸ਼-ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਰਤ-ਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਕਥਾ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਣੀ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਲਕੂਬਰ ਦੇ ਜਨਮ ਵਰਗੇ ਸਫਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਕਲਸ਼-ਵਿਨਿਆਸ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਸਵਰਨ ਉਪਚਾਰ, ਸੁਗੰਧ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਚਾਂ ਨਾਲ ਲਘੁ ਹੋਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ, ਨਵੀਂ ਬਿਆਈ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੁਭ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਵਿਕਟਾ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਪੰਚਮੁਦਰਾ ਮਹਾਪੀਠ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਗਣ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਯੋਗ੍ਯ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਤੇਜੋਮਯ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਠਿਨ ਪੂਰਵਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿਧ ਹੋਣ; ਸ਼ਿਵ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਵੀਰਵੀਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਗਜ, ਕੋਕਾਵਰਾਹ, ਦਿਲੀਪੇਸ਼ਵਰ/ਦਿਲੀਪ-ਤੀਰਥ, ਸਾਗਰ-ਸਪਤਸਾਗਰ, ਮਹੋਦਧਿ, ਚੌਰ-ਤੀਰਥ, ਹੰਸ-ਤੀਰਥ, ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਕੇਸ਼ਵ, ਗੋਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ, ਪૃਥੁ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਬਲਰਾਮ/ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਗ੍ਰਜ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਭਾਗੀਰਥੀ-ਤੀਰਥ, ਨਿਸ਼ਪਾਪੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ, ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ, ਬੰਦੀ-ਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਯਾਗ-ਪ੍ਰਸੰਗ, ਕ੍ਸ਼ੋਣੀਵਰਾਹ, ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਭਵਾਨੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਗਰੁੜ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵ੍ਰਿੱਧਾਰਕ/ਵਿਧਿ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਆਦਿ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਮੁਨੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀ-ਫਲ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ‘ਪਾਦੋਦਕ’ (ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਜਲ) ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਖ਼ਸ਼ੀਰਾਬਧੀ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਗਾਰੁੜਮਤ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਆਦਿਤ੍ਯਕੇਸ਼ਵ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਨਾਰਦ, ਵਾਮਨ, ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ, ਯਜ੍ਞਵਾਰਾਹ, (ਵਿਦਾਰ)ਨਰਸਿੰਹ, ਗੋਪੀਗੋਵਿੰਦ, ਲਕਸ਼ਮੀਨ੍ਰੁਸਿੰਹ, ਸ਼ੇਸ਼, ਸ਼ੰਖਮਾਧਵ, ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ, ਉਦ੍ਦਾਲਕ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਸ੍ਵਰਲੀਨ, ਮਹੀਸ਼ਾਸੁਰ, ਬਾਣ, ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਪ੍ਰਣਵ, ਪਿਸ਼ੰਗਿਲਾ, ਪਿਲਿਪਿਲ, ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਕਰ੍ਣਾਦਿਤ੍ਯ, ਭੈਰਵ, ਖਰ੍ਵਨ੍ਰੁਸਿੰਹ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਨਦ—ਇਹਨਾਂ ਅਨੇਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ, ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਘਟਣ ਵਰਗੇ ਫਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਚਨਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਿਥੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਗਿਆਨਹ੍ਰਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਖਾ, ਬਿੰਦੂ, ਪਿੱਪਲਾਦ, ਤਾਮ੍ਰਵਰਾਹ, ਕਾਲਗੰਗਾ, ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਰਾਮ, ਐਕਸ਼ਵਾਕ, ਮਰੁੱਤ, ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ, ਅਗਨੀ/ਅੰਗਾਰ, ਕਲੀ, ਚੰਦਰ, ਵੀਰ, ਵਿਘਨੇਸ਼, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਪਰਵਤ, ਕੰਬਲਾਸ਼ਵਤਰ, ਸਾਰਸਵਤ, ਉਮਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਚਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇ ਸਮਾਨ (ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ‘ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ’ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਕਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
ਕਾਸ਼ੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਕਾਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਪਲਟਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਹੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਰਵਾਸਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ “ਹਾਸ” ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਹਸਿਤੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਟ/ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਸ਼ਾਪ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮੁਕਤਿਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਸ਼ਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਾਪਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਾਸ਼ੀ-ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤੀਕਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ/ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਮਕੁੰਡ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾਮਦੋਸ਼ ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਪਾਪਖ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਵੀ ਪਾਵਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੂਰਵ-ਅਵਤਾਰੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ, ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਧੀ ਉਸ ਤੋਂ ਕਈ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਟਿਕਾਊ ਕੱਪੜੇ, ਜੁੱਤੇ/ਪਾਦੁਕਾ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ। ਵਚਨ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਵਨ—ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਔਖੇ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਇਆਮਈ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਨ ਦੇ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਿਵੋਦਾਸ ਆਦਿ ਰਾਜ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਮੁੜ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
ਅਧਿਆਇ 37 ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚੌਦਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਚਿਤ ਆਚਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜਗਤ-ਧਰਮ, ਸਮਾਜਿਕ-ਯਜ੍ਞੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਰੋਸ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਝ ਕੇ ਅਪਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਕ੍ਰਤੁ (ਮਹਾਯਜ੍ਞ) ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦਧੀਚੀ ਮੁਨੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਜੜ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਕ੍ਸ਼ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਠੁਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸ ਕੇ ਵੈਰ ਵਧਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਧੀਚੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਭਵ੍ਯਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਕੈਲਾਸ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਖੁਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
ਅਧਿਆਇ 38 ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵਲੋਕ/ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਲੀਲਾ’ ਵੇਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਸੇ/ਦਿਊਤ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਮਾਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਯੰਤਾ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤੀ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਲਈ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਸ਼ੁਭ ਜੋਤਿਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾ ਨਿਯੋਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਤੀ ਦ੍ਰਿੜ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਗ ਲੈਣ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਬਿਨਾ ਹੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭਵ੍ਯ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਬੁਲਾਏ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਆਦਿ ਗਿਣਾ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਅਗੋਚਰ ਹਨ ਤਾਂ ਨਿੰਦਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਅਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹੈ। ਪਤੀ-ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਸਤੀ ਯੋਗ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੇ ਵਿਘਨ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਡੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਮਹਾਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਨਿਤਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਫਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤੀ ਦਾ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਡੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਵਿ ਛਿਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਰਥ ਦੇਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਅਤਿ-ਹਿੰਸਾ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ-ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ‘ਅਪਰਾਧ-ਸਥਾਨਾਂ’ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੇਨਾ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਾਸਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੇ ਤੋਂ ਆਨੰਦਵਨ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਰੋਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮੋਖਸ਼-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੰਚਕ੍ਰੋਸ਼ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਹੀ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਕੋਈ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਪਰਮਾਨੰਦ-ਰੂਪ’ ਅਣਗਿਣਤ ਲਿੰਗ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਰਵਤੀਸ਼ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਘੋਰ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ‘ਕਾਸ਼ੀ-ਲਿੰਗ’ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ—ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਇਹ-ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
ਸਕੰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ‘ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ-ਸਮੁਦਭਵ’ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਇਕ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਵਰਗਾ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾ ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਖੇਤਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਫਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਦਸ਼ਹਰਾ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ‘ਗੁਪਤ-ਪ੍ਰਾਯ’ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਰਲਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗੰਗਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਗੰਗੇਸ਼ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਨਰਕਗਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ, ਪੁੰਨ-ਸੰਚੈ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ; ਤਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਸ ਚੌਕੜੀ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ (ਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵ) ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਹਿਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਰਮਦਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਮਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਤ੍ਰਯਕਸ਼ ਸ਼ਿਵ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਗੰਗਾ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਨਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਐਸੀ ਸਮਤਾ ਬਹੁਤ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਆ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁੰਨਕਰਮ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿਲਿਪਿਲਾ ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ਪੱਥਰ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਣ; ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ ਕਰੇ (ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ); ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ‘ਨਰਮਦੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚਿਰ-ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਦਰ ਮਿਲੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ‘ਪਾਪ ਦਾ ਆਵਰਨ’ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗਾ, ਰੋਦਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਪਿਆ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੇਵ ਕਿਉਂ ਰੋਇਆ? ਸਕੰਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਹರ್ಷ-ਵਿਸਮਯ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਪਤ੍ਯ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਰਹਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਾਵ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਉਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਦਕਸ਼ਕਨਿਆ ਸਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ‘ਸਤੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਜਲਦੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸੱਤ੍ਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਤਨੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
ਸਕੰਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ-ਨਿਬੱਧ ਲਿੰਗ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਤੀਰਥ-ਸਵੀਕਾਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਨਾਰੂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਪਜੰਘਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਮਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸੁਖਮ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਫਲ ਜਿਤਨਾ ਗੁਪਤ ਲਿੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ’ (ਮੌਤ-ਰਹਿਤਤਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਤੱਤਵਕ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੋਖ੍ਸ਼ਦ੍ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਕਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ—ਸੋਮਵਾਰ ਇਕ-ਭੁਕਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਰੂਪ ਫੁੱਲ/ਪੱਤੇ/ਫਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਖੇਤਰ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਅਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਤੇਜੋਮਯ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੌਦਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਲਿੰਗ-ਸਮੂਹ ਗਿਣ ਕੇ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਛੱਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ੈਵ-ਰੁਝਾਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਵੇਦ–ਇਤਿਹਾਸ–ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸੇਵਣਯੋਗ ਦੱਸ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਏਕਾਂਤ ਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੰਚਨਦ-ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਨੇੜੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਜੈਘੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਮਾਵਲੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਕੀਤੀ ਭੁਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੁਜਾ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ‘ਸਤੰਭ’ (ਜੜਤਾ) ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭੁੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਕਾਰਜ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੰਗਲ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਕਰੋ। ਵਿਆਸ ‘ਵਿਆਸਾਸ਼ਟਕ’ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਸਤੰਭ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ-ਫਲ—ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ—ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਘੰਟਾਕਰਣ-ਹ੍ਰਦ ਨੇੜੇ ‘ਵਿਆਸੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ-ਸੰਬੰਧ ਮੋਖਸ਼-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਭੈ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
ਅਧਿਆਇ 46 ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਰਹੱਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸ਼ਾਪ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਸਕੰਦ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਸੀ—ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ, ਖੇਤਰ-ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ। ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ, ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣਾ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਗੁਪਤ ਦਾਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਾਨ), ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਚਣਾ (ਜੀਵ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਅਪਵਾਦ ਨਾਲ), ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰ-ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤਪਸਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ, ਆਤਮ-ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਮੌਤ-ਇੱਛਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੱਸਿਆ—ਇੱਕ ਡੁੱਬਕੀ, ਇੱਕ ਪੂਜਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਪ-ਹੋਮ ਵੀ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ/ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਦੇ ਭੇਦ, ਪਰਾਕ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਸਾਂਤਪਨ/ਮਹਾਸਾਂਤਪਨ, ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ; ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਦੇ ਕਈ ਢੰਗ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ—ਦੇਹ ਜਲ ਨਾਲ, ਮਨ ਸੱਚ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ—ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਅਲੋਭ, ਸੇਵਾ ਆਦਿ—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਰਗੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਖ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ “ਵਿਆਸ-ਸ਼ਾਪ-ਵਿਮੋਖ਼ਸ਼” ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
ਅਧਿਆਇ 47 ਕਾਸ਼ੀ ਖੰਡ ਦੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੇ ‘ਮੂਰਤੀ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ’ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਤੀਰਥ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੈਵ ਲਿੰਗ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਉਹ ਥਾਂ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਸਕੰਦ ਦੇਵੀ–ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਿੰਗਾਂ, ਕੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਥਾਵਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ, ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼, ਗਿਆਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪਿਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਗ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ, ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ, ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਗੋਲੋਕ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਸ ‘ਸਰਵ-ਲਿੰਗਮਯ’ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਪਾਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਪਾਠ/ਜਪ ਨਾਲ ਦੰਡਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਡਰ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ/ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਸੂਤ ਨੂੰ ਸਕੰਦ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਮੁਕਤਿਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਭਵਿਆ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ (ਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਿਕੀ-ਕਥਾ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਵੇ, ਵਾਜੇ, ਝੰਡੇ, ਦੀਵੇ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮਹੋਤਸਵ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਰਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਗਣ ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਅਰਘ੍ਯ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨੀਰਾਜਨ-ਸਮਾਨ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਨੰਦਵਨ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਭੂਮਿਕਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੁਕਤਿਮੰਡਪ, ਨੇੜਲੇ ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ—ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਯੋਗੀ ਪੁੰਨਫਲ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਕਤੀ-ਮੁਖ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਡਪ ‘ਕੁੱਕੁਟਮੰਡਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਹਾਨੰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਭ ਅਤੇ ਅਨੀਤਿਕ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁੱਕੁਟ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਸ਼ੀ-ਸਮਰਣ ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਯਮਤ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੋਰ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਗਮਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਰੀਤ ਨਾਲ ਖੁਲਦੀ ਹੈ—ਵਿਆਸ ਸੂਤ ਨੂੰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੁਕਤੀ/ਨਿਰਵਾਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਆਸੀਨ ਹਨ; ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਣੂ; ਇੰਦਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਣ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ‘ਪਰਮ-ਜ੍ਯੋਤਿ’ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਰੂਪ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਆਦਰਸ਼ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸਾਧਕਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਿਯਮਸ਼ੀਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ, ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨੈਤਿਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ। ਫਿਰ ਪੁੰਨ-ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ, ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਤੁਰਨਾ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭੇਟ ਕਰਨਾ—ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਨਿਰਵਾਣ-ਮੁਖੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਧਿਆਨਮਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
ਇਸ ਪੰਜਾਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸੂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀਖੰਡ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਾਦ, ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੜੀਵਾਰ ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੂਚੀ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਕਾਸ਼ੀ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ-ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਵਾਂ: ਨਿੱਤ ਦੀ ਪੰਚਤੀਰਥਿਕਾ (ਜ੍ਞਾਨਵਾਪੀ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼, ਤਾਰਕੇਸ਼, ਮਹਾਕਾਲ, ਦੰਡਪਾਣੀ ਆਦਿ), ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਆਯਤਨ ਮਾਰਗ, ਅਸ਼ਟਾਯਤਨ ਯਾਤਰਾ, ਏਕਾਦਸ਼ ਲਿੰਗ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਤਿਥੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੌਰੀ ਯਾਤਰਾ। ਅੰਤৰ্গ੍ਰਿਹ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਿਸਰ) ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮੰਦਰ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਾਰਗ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਲਈ ਮੌਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ, ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਉਨਮੁਖ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.