Adhyaya 41
ਸਕੰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ‘ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ-ਸਮੁਦਭਵ’ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਇਕ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਵਰਗਾ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾ ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਖੇਤਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਫਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਦਸ਼ਹਰਾ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ‘ਗੁਪਤ-ਪ੍ਰਾਯ’ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਰਲਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗੰਗਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਗੰਗੇਸ਼ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਨਰਕਗਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ, ਪੁੰਨ-ਸੰਚੈ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । पार्वतीशस्य महिमा कथितस्ते मयानघ । मुने निशामयेदानीं गंगेश्वरसमुद्भवम्
ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣ।”
Verse 2
यं श्रुत्वा यत्रकुत्रापि गंगास्नानफलं लभेत् । चक्रपुष्करिणीतीर्थं यदा गंगा समागता
“ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ—ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ) ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।”
Verse 3
तेन दैलीपिना सार्धमस्मिन्नानंदकानने । क्षेत्रप्रभावमतुलं ज्ञात्वा शंभुपरिग्रहात्
“ਉਸ ਦੈਲੀਪਿਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ…”
Verse 4
स्मृत्वा लिंगप्रतिष्ठायाः काश्यां लोकोत्तरं फलम् । गंगया स्थापितं लिंगं विश्वेशात्पूर्वतः शुभम्
“ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਲੋਕੋਤਰ (ਪਰਮ) ਫਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।”
Verse 5
गंगेश्वरस्य लिंगस्य काश्यां दृष्टिः सुदुर्लभा । तिथौ दशहरायां च यो गंगेशं समर्चयेत्
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਦਸ਼ਹਰਾ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੰਗੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਚਨ ਕਰੇ…
Verse 6
तस्य जन्मसहस्रस्य पापं संक्षीयते क्षणात् । कलौ गंगेश्वरं लिंगं गुप्तप्रायं भविष्यति
ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਾਇः ਗੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 7
तस्य संदर्शनं पुंसां जायते पुण्यहेतवे । दृष्टं गंगेश्वरं लिंगं येन काश्यां सुदुर्लभम्
ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ…
Verse 8
प्रत्यक्षरूपिणी गंगा तेन दृष्टा न संशयः । कलौ सुदुर्लभा गंगा सर्वकल्मषहारिणी
ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਰੂਪ ਗੰਗਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 9
भविष्यति न संदेहो मित्रावरुणनंदन । ततोपि तिष्ये संप्राप्ते काश्यत्यंतं सुदुर्लभा
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਹੇ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨੰਦਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਦ ਤਿਸ਼੍ਯ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤਦ ਕਾਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 10
ततोपि दुर्लभं काश्यां लिंगं गंगेश्वराभिधम् । यस्य संदर्शनं पुंसां भवेत्पापक्षयाय वै
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਦੁਲੱਭ ਹੈ ਉਹ ਲਿੰਗ ਜੋ ‘ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 11
श्रुत्वा गंगेश माहात्म्यं न नरो निरयी भवेत् । लभेच्च पुण्यसंभारं चिंतितं चाधिगच्छति
ਗੰਗੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 91
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुथें काशीखंड उत्तरार्धे गंगेश्वरमहिमाख्यानं नामैकनवतितमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਸ਼ੀਖੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ—‘ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਮਹਿਮਾ-ਆਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।