Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च लिंगानि कथयामि महामुने । अमृतेशमुखादीनि यन्नामाप्यमृतप्रदम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਭੀ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਅਮ੍ਰਤੇਸ਼ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 2

पुरा सनारु नामासीन्मुनिरत्र गृहाश्रमी । ब्रह्मयज्ञरतो नित्यं नित्यं चातिथिदैवतः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸਨਾਰੁ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮੁਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ।

Verse 3

लिंगपूजारतो नित्यं नित्यं तीर्थाप्रतिग्रही । तस्यर्षेरभवत्पुत्रः सनारोरुपजंघनिः

ਉਹ ਸਦਾ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਮੁਨੀ ਸਨਾਰੁ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਪਜੰਘਨੀ ਸੀ।

Verse 4

स कदाचिद्गतोरण्यं तत्र दष्टः पृदाकुना । अथ तत्स वयोभिश्च स आनीतः स्वमाश्रमम्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਸੱਪ ਡੱਸ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ।

Verse 5

सनारुणा समुच्छ्वस्य नीतः स उपजंघनिः । महाश्मशानभूभागं स्वर्गद्वारसमीपतः

ਸਨਾਰੂ ਦੁਖੀ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਹਾਫਦਾ ਹੋਇਆ ਉਪਜੰਘਨੀ ਨੂੰ ਮਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ—‘ਅਸਮਾਨੀ ਦੁਆਰ’ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 6

तत्रासीच्छ्रीफलाकारं लिंगमेकं सुगुप्तवत् । निधाय तत्र तं यावच्छवं संचिंतयेत्सुधीः

ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਫਲ (ਨਾਰੀਅਲ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਹੋਵੇ।

Verse 7

सर्पदष्टस्य संस्कारः कथं भवति चेति वै । तावत्स जीवन्नुत्तस्थौ सुप्तवच्चौपजंघनिः

ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਸੱਪ-ਡੱਸੇ ਹੋਏ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?” ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਪਜੰਘਨੀ ਜੀਉਂਦਾ ਉੱਠ ਬੈਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 8

अथ तं वीक्ष्य स मुनिः सनारुरुपजंघनिम् । पुनः प्राणितसंपन्नं विस्मयं प्राप्तवान्परम्

ਫਿਰ ਉਪਜੰਘਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਸਨਾਰੂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਹੋਇਆ।

Verse 9

प्राणितव्येऽत्र को हेतुर्मच्छिशोरुपजंघनेः । क्षेत्राद्बहिरहिर्यं हि दष्टा नैषीत्परासु ताम्

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹੇ—ਮੇਰੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਟੰਗ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਗ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਅਹਿ ਦਾ ਡੰਗ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਂਦਾ।

Verse 10

इति यावत्स संधत्ते धियं तज्जीवितैकिकाम् । तावत्पिपीलिका त्वेका मृतं क्वापि पिपीलिकम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਕੋ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਕੇਵਲ ਉਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਫਿਕਰ—ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਚਿਟੀ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਇਕ ਮਰੀ ਹੋਈ ਚਿਟੀ ਲਿਆ ਆਈ।

Verse 11

आनिनाय च तत्रैव सोप्य नन्निर्गतस्ततः । अथ विज्ञाय स मुनिस्तत्त्वं जीवितसूचितम्

ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮਰੀ ਚਿਟੀ ਓਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿੱਲੀ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 12

मृदु हस्ततलेनैव यावत्खनति वै मुनिः । तावच्छ्रीफलमात्रं हि लिंगं तेन समीक्षितम्

ਮੁਨੀ ਨੇ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਨਰਮ ਤਲ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਖੋਦਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਬੇਲ-ਫਲ ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਇਕ ਲਿੰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 13

सनारुणाथ तल्लिंगं तेन तत्र समर्चितम् । चिरकालीन लिंगस्य कृतं नामापि सान्वयम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਥੇ ਹੀ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿੰਗ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਨਾਮ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਪਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੇ ਕੁਲ-ਸੰਬੰਧ ਸਮੇਤ।

Verse 14

अमृतेश्वरनामेदं लिंगमानंदकानने । एतल्लिंगस्य संस्पर्शादमृतत्वं लभेद्ध्रुवम्

ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ, ਅਰਥਾਤ ਮੌਤ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

अमृतेशं समभ्यर्च्य जीवत्पुत्रः स वै मुनिः । स्वास्पदं समनुप्राप्तो दृष्टआश्चर्यवज्जनैः

ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਵਤ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ; ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 16

तदाप्रभृति तल्लिंगममृतेशं मुनीश्वर । काश्यां सिद्धिप्रदं नृणां कलौ गुप्तं भवेत्पुनः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਉਹ ਲਿੰਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अमृतेश समं लिंगं नास्ति क्वापि महीतले । तल्लिंगं शंभुना तिष्ये कृतं गुप्तं प्रयत्नतः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ। ਤਿਸ੍ਯ (ਕਲਿ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 19

अमृतेश्वर नामापि ये काश्यां परिगृह्णते । न तेषामुपसर्गोत्थं भयं क्वापि भविष्यति

ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ‘ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਭੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੇ ਵਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਭਯ ਕਿਤੇ ਭੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 20

मुनेऽन्यच्च महालिंगं करुणेश्वरसंज्ञितम् । मोक्षद्वार समीपे तु मोक्षद्वारेश्वराग्रतः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਾਲਿੰਗ ਹੈ ਜੋ ‘ਕਰੁਣੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਮੋક્ષਦ੍ਵਾਰ (ਮੁਕਤੀ-ਦੁਆਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮੋક્ષਦ੍ਵਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 21

दर्शनात्तस्य लिंगस्य महाकारुणिकस्य वै । न क्षेत्रान्निर्गमो जातु बहिर्भवति कस्यचित्

ਉਸ ਮਹਾ-ਕਰੁਣਾਮਯ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 22

स्नातव्यं मणिकर्ण्यां च द्रष्टव्यः करुणेश्वरः । क्षेत्रोपसर्गजा भीतिर्हातव्या परया मुदा

ਮਣਿਕਰਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਡਰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सोमवासरमासाद्य एकभक्तव्रतं चरेत् । यष्टव्यः करुणापुष्पैर्व्रतिना करुणेश्वरः

ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਏਕਭਕਤ ਵਰਤ ਕਰੇ—ਇੱਕ ਹੀ ਭੋਜਨ ਲਏ। ਵਰਤਧਾਰੀ ਕਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ‘ਕਰੁਣਾ’ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 24

तेन व्रतेन संतुष्टः करुणेशः कदाचन । न तं क्षेत्राद्बहिः कुर्यात्तस्मात्कार्यं व्रतं त्विदम्

ਉਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣੇਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਭਗਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 25

तत्पत्रैस्तत्फलैर्वापि संपूज्यः करुणेश्वरः । यो न जानाति तल्लिंगं सम्यग्ज्ञानविवर्जितः

ਉਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਕਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੈ।

Verse 26

तेनार्च्यः करुणावृक्षो देवेशः प्रीयतामिति । यो वर्षं सोमवारस्य व्रतं कुर्यादिति द्विजः

ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰੁਣਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਿਆਂ—‘ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।’ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੋਮਵਾਰ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ…

Verse 27

प्रसन्नः करुणेशोत्र तस्य दास्यति वांछितम् । द्रष्टव्यः करुणेशोत्र काश्यां यत्नेन मानवैः

ਇੱਥੇ ਜਦੋਂ ਕਰੁਣੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰੁਣੇਸ਼ਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 28

इति ते करुणेशस्य महिमोक्तो महत्तरः । यं श्रुत्वा नोपसर्गोत्थं भयं काश्यां भविष्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰੁਣੇਸ਼ਾ ਦੀ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਭਯ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 29

मोक्षद्वारेश्वरं चैव स्वर्गद्वोरेश्वरं तथा । उभौ काश्यां नरो दृष्ट्वा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

ਅਤੇ ਮੋક્ષਦ੍ਵਾਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗਦ੍ਵੋਰੇਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं काश्यामन्यत्प्रकाशते । तस्य संपूजनाद्भक्ता ज्योतीरूपा भवंति हि

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੋਖੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਜੋਤ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं परम् । समभ्यर्च्याप्नुयान्मर्त्यो ज्योतीरूपं न संशयः

ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਰਤ੍ਯ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜ੍ਯੋਤੀਮਯ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 32

यदा भागीरथी गंगा तत्र प्राप्ता सरिद्वरा । तदारभ्यार्चयेन्नित्यं तल्लिंगं स्वर्धुनी मुदा

ਜਦੋਂ ਸਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਵਰਧੁਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 33

पुरा विष्णौ तपत्यत्र तल्लिंगं स्वयमेव हि । तत्राविरासीत्तेजस्वि तेन क्षेत्रमिदं शुभम्

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 34

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं तदा । दूरस्थोपीह यो ध्यायेत्तस्य सिद्धिरदूरतः

ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜੋ ਕੋਈ—ਭਾਵੇਂ ਦੂਰੋਂ ਹੀ—ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

एतेष्वपि च लिंगेषु चतुर्दशसु सत्तम । लिंगाष्टकं महावीर्यं कर्मबीजदवानलम्

ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਲਿੰਗਾਸ਼ਟਕ ਮਹਾਂ-ਵੀਰਯ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਕਰਮ-ਬੀਜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਾਵਾਨਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।

Verse 36

ओंकारादीनि लिंगानि यान्युक्तानि चतुर्दश । तथा दक्षेश्वरादीनि लिंगान्यष्टौ महांति च

ਓੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਚੌਦਾਂ ਲਿੰਗ ਕਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਵੀ ਹਨ।

Verse 37

अमृतेश्वर संस्पर्शान्मृता जीवंति तत्क्षणात् । अमृतत्वं भजंतेऽत्र जीवंतः स्पर्शमात्रतः

ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਜੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਭੀ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 38

षदत्रिंशत्तत्त्वरूपोसौ लिगेष्वेषु सदाशिवः । अस्मिन्क्षेत्रे वसन्नित्यं तारकं ज्ञानमादिशेत्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਛੱਤੀ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਵਸ ਕੇ ਉਹ ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ—ਉਧਾਰਕ ਬੋਧ—ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

क्षेत्रस्य तत्त्वमेतद्धि षट्त्रिंशल्लिंगरूप्यहो । एतेषां भजनात्पुंसां न भवेद्दुर्गतिः क्वचित्

ਇਹੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅੰਤਰਤੱਤਵ ਹੈ—ਅਹੋ, ਇਹ ਛੱਤੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਜਾਂ ਬੁਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।

Verse 40

मुने रहस्यभूतानि र्लिगान्येतानि निश्चितम् । एतल्लिंगप्रभावाच्च मुक्तिरत्र सुनिश्चिता

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਲਿੰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੁਪਤ-ਰਹੱਸਮਈ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਥੇ (ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ) ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 41

मोक्षक्षेत्रमिंदं काशी लिंगैरेतैर्मेहामते । एतान्यन्यानि सिद्धानि संभवंति युगेयुगे

ਹੇ ਉੱਤਮ-ਮਤ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 42

आनंदकाननं शंभोः क्षेत्रमेतदनादिमत् । अत्र संस्थितिमापन्ना मुक्ता एव न संशयः

ਇਹ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਨਾਦਿ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 43

योगसिद्धिरिहास्त्येव तपःसिद्धिरिहैव हि । व्रतसिद्धिर्मंत्रसिद्धिस्तीर्थसिद्धिः सुनिश्चितम्

ਇੱਥੇ ਹੀ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 44

सिद्ध्यष्टकं तु यत्प्रोक्तमणिमादि महत्तरम् । तज्जन्मभूमिरेषैव शंभोरानंदवाटिका

ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ: ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਆਨੰਦਮਈ ਵਾਟਿਕਾ (ਉਪਵਨ)।

Verse 45

निर्वाणलक्ष्म्याः सदनमेतदानंदकाननम् । एतत्प्राप्य न मोक्तव्यं पुण्यैः संसारभीरुणा

ਇਹ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਮੁਕਤੀ (ਨਿਰਵਾਣ) ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 46

अयमेव महालाभ इदमेव परं तपः । एतदेव महत्पुण्यं लब्धा वाराणसीह यत्

ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਹੈ।

Verse 47

अवश्यं जन्मिनो मृत्युर्यत्र कुत्र भविष्यति । कर्मानुसारिणी लभ्या गतिः पश्चाच्छुभाशुभा

ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

मृत्युं विज्ञाय नियतं गतिकर्मानुसारिणीम् । अवश्यं काशिका सेव्या सर्वकर्मनिवारिणी

ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 49

मानुष्यं प्राप्य यं मूढा निमेषमितजीवितम् । न सेवंते पुरीं काशीं ते मुष्टा मंदबुद्धयः

ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਜੀਵਨ ਅੱਖ ਦੇ ਝਪਕਣ ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਕਾਸ਼ੀ ਪੁਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹਨ।

Verse 50

दुर्लभं जन्म मानुष्यं दुर्लभा काशिकापुरी । उभयोः संगमासाद्य मुक्ता एव न संशयः

ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਿਕਾ-ਪੁਰੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 51

क्व च तादृक्तपांसीह क्व तादृग्योग उत्तमः । यादृग्भिः प्राप्यते मुक्तिः काश्यां मोक्षोत्तमोत्तमः

ਇੱਥੇ ਐਸੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਐਸਾ ਉੱਤਮ ਯੋਗ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਹੜੀ ਮੁਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ-ਸਰਵੋਤਮ ਮੋਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वं पुनःपुनः । न काशी सदृशी मुक्त्यै भूमिरन्या महीतले

ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੱਚ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੂਮੀ ਨਹੀਂ।

Verse 53

विश्वेशो मुक्तिदो नित्यं मुक्त्यै चोत्तरवाहिनी । आनंदकानने मुक्तिर्मुक्तिर्नान्यत्र कुत्रचित्

ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ (ਗੰਗਾ) ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 54

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । स एव काशीं प्रापय्य मुक्तिं यच्छति नान्यतः

ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।

Verse 55

सायुज्यमुक्तिरत्रैव सान्निध्यादिरथान्यतः । सुलभा सापि नो नूनं काश्यां मोक्षोस्ति हेलया

ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਯੁਜ੍ਯ-ਮੁਕਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੇਲਿਆ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग भविष्यं कथयाम्यहम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासोऽकथयद्यन्महद्वचः । निश्चिकेतुमनाः पश्चाद्यत्करिष्यति तच्छृणु

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਚਨ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨੋਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 94

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धेऽमृतेशादिलिंगप्रादुर्भावोनाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀਖੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ—‘ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਨਾਮਕ ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।