Adhyaya 8

Verse 1

अगस्त्य उवाच । किं चकार हरः स्कंद मंदराद्रिगतस्तदा । विलंबमालंबयति तस्मिन्नपि गजानने

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਕੰਦ, ਜਦ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਗਜਾਨਨ (ਗਣੇਸ਼) ਅਜੇ ਵੀ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ?”

Verse 2

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य कथां पुण्यां कथ्यमानां मयाधुना । वाराणस्येकविषयामशेषाघौघनाशिनीम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।”

Verse 3

करींद्रवदने तत्र क्षेत्रवर्येऽविमुक्तके । विलंबभाजित्र्यक्षेण प्रैक्षिक्षिप्रमधोक्षजः

ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗਜਾਨਨ ਦੇਵ ਵਿਲੰਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਤਦ ਅਧੋක්ෂਜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 4

प्रोक्तोथ बहुशश्चेति बहुमानपुरःसरम् । तथा त्वमपि माकार्षीर्यथा प्राक्प्रस्थितैः कृतम्

ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਕਹੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਕਰ ਗਏ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰ।”

Verse 5

श्रीविष्णुरुवाच । उद्यमः प्राणिभिः कार्यो यथाबुद्धि बलाबलम् । परं फलंति कर्माणि त्वदधीनानि शंकर

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲ ਤੇ ਅਬਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।”

Verse 6

अचेतनानि कर्माणि स्वतंत्राः प्राणिनोपि न । त्वं च तत्कर्मणां साक्षी त्वं च प्राणिप्रवर्तकः

ਕਰਮ ਤਾਂ ਜੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਭੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 7

किंतु त्वत्पादभक्तानां तादृशी जायते मतिः । यया त्वमेव कथयेः साध्वनेनत्वनुष्ठितम्

ਪਰ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, “ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 8

यत्किंचिदिह वै कर्मस्तोकं वाऽस्तोकमेव वा । तत्सिद्ध्यत्येव गिरिश त्वत्पादस्मृत्यनुष्ठितम्

ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ—ਹੇ ਗਿਰਿਸ਼ (ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ), ਤੇਰੇ ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

सुसिद्धमपि वै कार्यं सुबुद्ध्यापि स्वनुष्ठितम् । अत्वत्पदस्मृतिकृतं विनश्यत्येव तत्क्षणात्

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੰਮ ਵੀ, ਸੁਚੱਜੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

शंभुना प्रेषितेनाद्य सूद्यमः क्रियते मया । त्वद्भक्तिसंपत्तिमतां संपन्नप्राय एव नः

ਅੱਜ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਗਭਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ।

Verse 11

अतीव यदसाध्यं स्यात्स्वबुद्धिबलपौरुषैः । तत्कार्यं हि सुसिद्धं स्यात्त्वदनुध्यानतः शिव

ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਾਧ੍ਯ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਉਹ ਕੰਮ ਵੀ ਤੇਰੇ ਧਿਆਨ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

यांति प्रदक्षिणीकृत्य ये भवंतं भवं विभो । भवंति तेषां कार्याणि पुरोभूतानि ते भयात्

ਜੋ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਭਵ-ਪ੍ਰਭੂ ਤੈਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਦੌੜ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

जातं विद्धि महादेव कार्यमेतत्सुनिश्चितम् । काशीप्रावेशिकश्चिंत्य शुभलग्नोदयः परम्

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਉਦਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੰਕ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਧਾਰੋ।

Verse 14

अथवा काशिसंप्राप्तौ न चिंत्यं हि शुभाशुभम् । तदैव हि शुभः कालो यदैवाप्येत काशिका

ਅਥਵਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

शंभुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च पुनःपुनः । प्रतस्थेऽथ सलक्ष्मीको मंदराद्गरुडध्वजः

ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 16

दृशोरतिथितां नीत्वा विष्णुर्वाराणसीं ततः । पुंडरीकाक्ष इत्याख्यां सफलीकृतवान्मुदा

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਨੇਤਰਾਂ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਬਣਾ ਕੇ (ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ), ਆਨੰਦ ਨਾਲ ‘ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਤੇ ਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 17

गंगावरणयोर्विष्णुः संभेदे स्वच्छमानसः । प्रक्षाल्य पाणिचरणं सचैलः स्नातवानथ

ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਵਰਣਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੀ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

तदाप्रभृति तत्तीर्थं पादोदकमितीरितम् । पादौ यदादौ शुभदौ क्षालितौ पीतवाससा

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਪਾਦੋਦਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੀਤਵਾਸਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਚਰਨ ਧੋਏ ਗਏ ਸਨ।

Verse 19

तत्र पादोदके तीर्थे ये स्नास्यंतीह मानवाः । तेषां विनश्यति क्षिप्रं पापं सप्तभवार्जितम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਪਾਦੋਦਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा दत्त्वा चैव तिलोदकम् । सप्तसप्त तथा सप्त स्ववंश्यांस्तारयिष्यति

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਤਿਲ-ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ—ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਸੱਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ—ਤਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 21

गयायां यादृशी तृप्तिर्लभ्यते प्रपितामहैः । तीर्थे पादोदके काश्यां तादृशी लभ्यते ध्रुवम्

ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਾਦੋਦਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਓਹੋ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 22

कृतपादोदक स्नानं पीतपादोदकोदकम् । दत्तपादोदपानीयं नरं न निरयः स्पृशेत्

ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਦੋਦਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਪਾਦੋਦਕ-ਜਲ ਨੂੰ ਪੀਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਾਦੋਦਕ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਨੀਯ ਵਜੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ—ਨਰਕ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 23

विष्णुपादोदके तीर्थे प्राश्य पादोदकं सकृत् । जातुचिज्जननीस्तन्यं न पिबेदिति निश्चितम्

ਵਿਸ਼్ణੁ-ਪਾਦੋਦਕ ਦੇ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪਾਦੋਦਕ ਦਾ ਆਚਮਨ ਕਰ ਲਏ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾ ਪੀਵੇ।

Verse 24

सचक्र शालग्रामस्य शंखेन स्नापितस्य च । अद्भिः पादोदकस्यांबु पिबन्नमृततां व्रजेत्

ਚੱਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਦੋਦਕ ਬਣੇ, ਉਹ ਪਾਦੋਦਕ-ਜਲ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਅਮ੍ਰਿਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

विष्णुपादोदके तीर्थे विष्णुपादोदकं पिबेत् । यदि तत्सुधया किं नु बहुकालीनयातया

ਵਿਸ਼్ణੁ-ਪਾਦੋਦਕ ਦੇ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼్ణੁ ਦਾ ਪਾਦੋਦਕ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੁਧਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਬਾਸੀ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 26

काश्यां पादोदके तीर्थे यैः कृता नोदकक्रियाः । जन्मैव विफलं तेषां जलबुद्बुद सश्रियाम्

ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਾਦੋਦਕ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ—ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਮਕ ਜਲ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

कृतनित्यक्रियो विष्णुः सलक्ष्मीकः सकाश्यपिः । उपसंहृत्य तां मूर्तिं त्रैलोक्यव्यापिनीं तथा

ਵਿਸ਼్ణੁ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਤ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਆਪੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਟ ਲਿਆ।

Verse 28

विधाय दार्षदीं मूर्तिं स्वहस्तेनादिकेशवः । स्वयं संपूजयामास सर्वसिद्धिसमृद्धिदाम्

ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 29

आदिकेशवनाम्नीं तां श्रीमूर्तिं पारमेश्वरीम् । संपूज्य मर्त्यो वैकुंठं मन्यते स्वगृहांगणम्

ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸ਼੍ਰੀਮੂਰਤੀ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸਰੂਪ—ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਰਤਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਕੁੰਠ ਹੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

श्वेतद्वीप इति ख्यातं तत्स्थानं काशिसीमनि । श्वेतद्वीपे वसंत्येव नरास्तन्मूर्तिसेवकाः

ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਸ਼ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 31

क्षीराब्धिसंज्ञं तत्रान्यत्तीर्थं केशवतोग्रतः । कृतोदकक्रियस्तत्र वसेत्क्षीराब्धिरोधसि

ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਸ਼ੀਰਾਬਧਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਸ਼ੀਰਾਬਧਿ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गां दत्त्वा च पयस्विनीम् । यथोक्तसर्वाभरणां क्षीरोदे वासयेत्पितॄन्

ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ੀਰੋਦ (ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨਾਲ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

एकोत्तरशतं वंश्यान्नवेत्पायस कर्दमम् । क्षीरोदरोधः पुण्यात्मा भक्त्या तत्रैकधेनुदः

ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਭਗਤ ਜਦੋਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਖੀਰ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਰਗੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

बह्वीश्च नैचिकीर्दत्त्वा श्रद्धयात्र सदक्षिणाः । शय्योत्तरांश्च प्रत्येकं पितॄंस्तत्र सुवासयेत्

ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਨੈਚਿਕੀ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਪਿਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

क्षीरोदाद्दक्षिणे तत्र शंखतीर्थमनुत्तमम् । तत्रापि संतर्प्यपितॄन्विष्णुलोकेमहीयते

ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਤਮ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

तद्याम्यां चक्रतीर्थं च पितॄणामपि दुर्लभम् । तत्रापि विहितश्राद्धो मुच्यते पैतृकादृणात्

ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तत्संन्निधौ गदातीर्थं विष्वगाधिनिबर्हणम् । तारणं च पितॄणां वै कारणं चैनसां क्षये

ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਦਾ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜੜੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਤਾਰਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮੇ ਦਾ ਭੀ ਹੇਤੁ ਹੈ।

Verse 38

पद्मतीर्थं तदग्रे तु तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । पितॄन्संतर्प्य विधिना पद्मयानेव हीयते

ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਦਮ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਕਮਲ-ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

तत्रैव च महालक्ष्म्यास्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । स्वयं यत्र महालक्ष्मीः स्नाता त्रैलोक्यहर्षदा

ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 40

तत्र तीर्थे कृतस्नानो दत्त्वा रत्नानि कांचनम् । पट्टांबराणि विप्रेभ्यो न लक्ष्म्या परिहीयते

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 41

यत्रयत्र हि जायेत तत्रतत्र समृद्धिमान् । पितरोपि हि सुश्रीकास्तस्य स्युस्तीर्थगौरवात्

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਨਮ ਲਵੇ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

तत्रास्ति हि महालक्ष्म्या मूर्तिस्त्रैलोक्यवंदिता । तां प्रणम्य नरो भक्त्या न रोगी जायते क्वचित्

ਉੱਥੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਗੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 43

नभस्य बहुलाष्टम्यां कृत्वा जागरणं निशि । समभ्यर्च्य महालक्ष्मीं व्रती व्रतफलं लभेत्

ਨਭਸ (ਭਾਦ੍ਰਪਦ) ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

तार्क्ष्य तीर्थं हि तत्रास्ति तार्क्ष्यकेशवसन्निधौ । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या संसाराहिं न पश्यति

ਉੱਥੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 45

तदग्रे नारदं तीर्थं महापातकनाशनम् । ब्रह्मविद्योपदेशं च प्राप्तवान्यत्र नारदः

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾਰਦ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 46

तत्र स्नातो नरः सम्यग्ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात् । केशवात्तेन तत्रोक्तः काश्यां नारदकेशवः

ਉੱਥੇ ਸਮ੍ਯਕ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਦ-ਕੇਸ਼ਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

अर्चयित्वा नरो भक्त्या देवं नारदकेशवम् । जनन्या जठरं पीठमध्यास्ते न कदाचन

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ ਨਾਰਦ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੜ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਨਾਹ ਹੀ ਜਨਮ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 48

प्रह्लादतीर्थं तस्याग्रे यत्र प्रह्लादकेशवः । तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा विप्णुलोके महीयते

ਉਸ ਧਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਕੇਸ਼ਵ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

आंबरीषमहातीर्थमघघ्नं तस्य सन्निधौ । तत्रौदकीं क्रियां कुर्वन्निष्कालुष्यं लभेन्नरः

ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਮਹਾ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

आदित्यकेशवः पूज्य आदिकेशव पूर्वतः । तस्य संदर्शनादेव मुच्यते चोच्चपातकैः

ਆਦਿਤ੍ਯ-ਕੇਸ਼ਵ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਆਦਿ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

दत्तात्रेयेश्वरं तीर्थं तत्रैवादिगदाधरः । पितॄन्संतर्प्य तत्रैव ज्ञानयोगमवाप्नुयात्

ਉੱਥੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਦਿ-ਗਦਾਧਰ ਵੀ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

भृगुकेशवपूर्वेण तीर्थं वै भार्गवं परम् । तत्र स्नातो नरः प्राज्ञो भवेद्भार्गववत्सुधीः

ਭ੍ਰਿਗੁ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਪਰਮ ਭਾਰਗਵ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਭਾਰਗਵ ਵਰਗਾ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੁਵਿਵੇਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

तत्र वामनतीर्थं च प्राच्यां वामनकेशवात् । पूजयित्वा च तं विष्णुं वसेद्वामनसन्निधौ

ਉੱਥੇ ਵਾਮਨ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਵਾਮਨ-ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 54

नरनारायणं तीर्थं नरनारायणात्पुरः । तत्र तीर्थे कृतस्नानो नरो नारायणो भवेत्

ਨਰ-ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਯਣ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾਰਾਯਣ-ਸਮਾਨ (ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਗਲਤਾ ਵਾਲਾ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

यज्ञवाराह तीर्थं च तदग्रे पापनाशनम् । प्रतिमज्जनतस्तत्र राजसूय क्रतोः फलम्

ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਰਾਹ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ। ਉੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

विदारनारसिंहाख्यं तत्र तीर्थं सुनिर्मलम् । स्नातो विदारयेत्तत्र पापं जन्मशतार्जितम्

ਉੱਥੇ ਵਿਦਾਰ-ਨਰਸਿੰਹ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

गोपिगोविंद तीर्थं च गोपिगोविंदपूर्वतः । स्नात्वा तत्र समभ्यर्च्य विष्णुं विष्णुप्रियो भवेत्

ਉੱਥੇ ਗੋਪੀ-ਗੋਵਿੰਦ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਗੋਪੀ-ਗੋਵਿੰਦ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

तीर्थं लक्ष्मीनृसिंहाख्यं गोपिगोविंद दक्षिणे । न लक्ष्म्या त्यज्यते क्वापि तत्तीर्थं परिमज्जनात्

ਗੋਪੀਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ/ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।

Verse 59

तदग्रे शेषतीर्थं च शेषमाधवसन्निधौ । तर्पितानां पितॄणां च यत्र तृप्तिर्न शिष्यते

ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੇਸ਼-ਮਾਧਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 60

शंखमाधवतीर्थं च तदवाच्यां सुनिर्मलम् । कृतोदको नरस्तत्र भवेत्पापोपि निर्मलः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ੰਖ-ਮਾਧਵ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ/ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 61

तदग्रे च हयग्रीवं तीर्थं परमपावनम् । तत्र स्नात्वा हयग्रीवं केशवं परिपूज्य च

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਰੂਪ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਭੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 62

पिंडं च तत्र निर्वाप्य हयग्रीवस्य सन्निधौ । हायग्रीवीं श्रियं प्राप्य समुच्येत सपूर्वजः

ਅਤੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਤ ਹਯਗ੍ਰੀਵੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਧਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

स्कंद उवाच । प्रसंगतो मयैतानि तीर्थानि कथितानि ते । भूमौ तिलांतरायां यत्तत्र तीर्थान्यनेशः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸੁਣਾਏ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਤਿਲਾਂਤਰਾਯਾ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਣਗਿਣਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 64

पातालं गमितः पूर्वं हरिणा विक्रमैस्त्रिभिः । वृत्तवानपि वै वृत्रः सुत्राम्णा विनिसूदितः

ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਵਿਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਵੀ ਸੁਤ੍ਰਾਮਨ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 65

उद्दिष्टानां तु तीर्थानामेतेषां कलशोद्भव । नाममात्रमपि श्रुत्वा निष्पापो जायते नरः । इदानीं प्रस्तुतं विप्र शृणु वक्ष्यामि तेग्रतः । वैकुंठनाथो यच्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

ਹੇ ਕਲਸ਼ੋਦਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਇਆ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 66

तस्यां मूर्तौ समावेश्य कैशव्यामथ केशवः । शंभोः कार्ये कृतमना अंशांशांशेन निर्गतः

ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਸ ਕੈਸ਼ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अंशांशांशेन निश्चक्रे कुतो भोश्चक्रपाणिना । क्व निर्गतं च हरिणा प्राप्य काशीं षडानन

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼ਡਾਨਨ, ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਨੇ ਉਹ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ?

Verse 68

स्कंद उवाच । सामस्त्येन यदर्थं न निर्गतं विष्णुना मुने । ब्रुवे तत्कारणमिति क्षणमात्रं निशामय

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇ।”

Verse 69

संप्राप्य पुण्यसंभारैः प्राज्ञो वाराणसीं पुरीम् । न त्यजेत्सर्वभावेन महालाभैरपीरितः

ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਜ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੀ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਾ ਤਿਆਗੇ; ਵੱਡੇ ਸੰਸਾਰੀ ਲਾਭ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਾ ਸਕਣ।

Verse 70

अतः प्रतिकृतिः स्वीया तत्र काश्यां मुरारिणा । प्रतितस्थे कलशजस्तोकांशेन च निर्गतम्

ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਘੜੇ-ਜਨਮ ਮੁਨੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 71

किंचित्काश्या उदीच्यां च गत्वा देवेन चक्रिणा । स्वस्थित्यै कल्पितं स्थानं धर्मक्षेत्रमितीरितम्

ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਨ ਰਚਿਆ; ਉਹ ‘ਧਰਮਖੇਤਰ’—ਧਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ—ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 72

ततस्तु सौगतं रूपं शिश्राय श्रीपतिः स्वयम् । अतीव सुंदरतरं त्रैलोक्यस्यापिमोहनम्

ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਪਤਿ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ‘ਸੌਗਤ’ (ਬੌੱਧ-ਸਰੂਪ) ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ।

Verse 73

श्रीः परिव्राजिका जाता नितरां सुभगाकृतिः । यामालोक्य जगत्सर्वं चित्रन्यस्तमिवास्थितम्

ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਇਕ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਿਕਾ ਸੰਨਿਆਸਿਨੀ ਬਣੀ, ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਕੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਅਚਲ, ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 74

विश्वयोनिं जगद्धात्रीं न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकाम् । गरुत्मानपि तच्छिष्यो जातो लोकोत्तराकृतिः

ਉਹ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ—ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ—ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਦੇ ਅਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰੇ ਸੀ; ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਬਣਿਆ, ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ।

Verse 75

अत्यद्भुत महाप्राज्ञो निःस्पृहः सर्ववस्तुषु । गुरुशुश्रूषणपरो न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकः

ਉਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਸੀ; ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ, ਝੁਕੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰੇ ਹੋਏ।

Verse 76

अपृच्छत्परमं धर्मं संसारविनिमोचकम् । आचार्यवर्यं सौम्यास्यं प्रसन्नात्मानमुत्तमम्

ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਬਾਰੇ, ਸੌਮ੍ਯ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਆਤਮਾ, ਉੱਤਮ ਆਚਾਰ੍ਯ-ਵਰ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 77

धर्मार्थशास्त्रकुशलं ज्ञानविज्ञानशालिनम् । सुस्वरं सुपदव्यक्ति सुस्निग्धमृदुभाषिणम्

ਉਹ ਆਚਾਰ੍ਯ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਗਿਆਨ-ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ; ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਵਾਲੇ, ਸਪਸ਼ਟ ਪਦ-ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਭਰੀ ਨਰਮ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 78

स्तंभनोच्चाटनाकृष्टि वशीकर्मादिकोविदम् । व्याख्यानसमयाकृष्ट पक्षिरोमांचकारिणम्

ਉਹ ਸਤੰਭਨ, ਉੱਚਾਟਨ, ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਪੰਛੀ ਵੀ ਖਿਚ ਕੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਭਰ ਉੱਠੇ।

Verse 79

पीततद्गीतपीयूष मृगपूगैरुपासितम् । महामोदभराक्रांत वातचांचल्यहारिणम्

ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ; ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 80

वृक्षैरपि पतत्पुष्पच्छलैःकृतसमर्चनम् । ततःप्रोवाच पुण्यात्मा पुण्यकीर्तिः स सौगतः

ਵ੍ਰਿੱਖ ਵੀ ਡਿੱਗਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਜਾਪੇ। ਤਦ ਉਹ ਪੁਣਿਆਤਮਾ—ਪੁਣ੍ਯਕੀਰਤੀ ਨਾਮਕ ਉਹ ਸੌਗਤ (ਬੌੱਧ)—ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 81

शिष्यं विनयकीर्तिं तं महाविनयभूषणम्

ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿਨਯਕੀਰਤੀ, ਮਹਾਨ ਵਿਨਯ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 82

रत्नाकरे रत्नसंख्या संख्याविद्भिरपीष्यते । लिंगप्रतिष्ठा पुण्यस्य न तु संख्येति लिख्यते

ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਦ ਵੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 83

अनादिसिद्धः संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवेदेष स्वयमेव विलीयते

ਸੰਸਾਰ ਅਨਾਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं यावद्देहनिबंधनम् । आत्मैवैकेश्वरस्तत्र न द्वितीयस्तदीशिता

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ, ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਹੈ—ਉਥੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਕੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ।

Verse 85

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राद्यास्तथाख्या देहिनामिमाः । आख्या यथास्मदादीनां पुण्यकीर्त्यादिरुच्यते

ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’, ‘ਵਿਸ਼ਣੁ’, ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ‘ਪੁਣ੍ਯਕੀਰਤੀ’ ਆਦਿ ਨਾਮ ਲੋਕ-ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 86

देहो यथा स्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा

ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਦੇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਆ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਛਰ ਤੱਕ ਸਭ ਦੇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 87

विचार्यमाणे देहेस्मिन्नकिंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्

ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਆਹਾਰ, ਮੈਥੁਨ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਭੈ—ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।

Verse 88

निजाहारपरीमाणं प्राप्य सर्वोपि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्

ਹਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਜਦ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉਸੇ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਵੱਧ, ਨਾ ਅਣਉਚਿਤ।

Verse 89

यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोल्पकोधिकः

ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੇਯ ਪੀ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤ ਲੋਕ ਵੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਨਾ ਵੱਡਾ।

Verse 90

संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्येकैवेहोपयुज्यते

ਭਾਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਰਤੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

अश्वाः परः शताः संतु संत्वनेकेप्यनेकषाः । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः

ਭਾਵੇਂ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੋੜੇ ਹੋਣ—ਅਨੇਕਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਚੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।

Verse 92

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपपद्यते । तदेव सौख्यं निद्रायामिह भूशायिनामपि

ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਜੋ ਸੁਖ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਇੱਥੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 93

यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादि वपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्

ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਕੀੜੇ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ਮਰਨ ਦਾ ਭਯ ਹੈ।

Verse 94

सर्वेतनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोपि कुत्रचित्

ਜੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਓ।

Verse 95

धर्मो जीवदया तुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੀਵਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 96

एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्

ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਗਈ; ਇੱਕ ਜੀਵ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਤਲ ਨਾ ਕਰਵਾਓ।

Verse 97

अहिंसा परमो धर्म इहोक्तः पूर्वसूरिभिः । तस्मान्न हिंसा कर्तव्या नरैर्नरकभीरुभिः

ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਰਕ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰਨ।

Verse 98

न हिंसा सदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ—ਹਿੰਸਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਸਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਕ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छ फलप्रदैः । अभीति दानसदृशं परमेकमपीह न

ਦਾਨ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਤੁੱਛ ਫਲ ਦੇਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇੱਥੇ ਨਿਡਰਤਾ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਪਰਮ ਦਾਨ ਨਹੀਂ।

Verse 100

इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेत्र परत्र च

ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਚਾਰ ਦਾਨ ਕਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

वृक्षांश्छित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलप्यते

ਵ੍ਰਿੱਖ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਸ਼ੂ ਮਾਰ ਕੇ, ਲਹੂ ਦਾ ਕੀਚੜ ਬਣਾਕੇ—ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਘੀ ਆਦਿ ਸਾੜ ਕੇ—ਲੋਕ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਵਰਗ’ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 120

मुधा जातिविकल्पोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोधमः कोथ चोत्तमः

ਜਾਤੀ-ਭੇਦ ਦਾ ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਨੀਚ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਉੱਤਮ?

Verse 130

वंध्यानां चापि वंध्यात्वं सा परिव्राजिकाहरत् । तैस्तैश्च कार्मणोपायैरसौ भाग्यवतीः स्त्रियः

ਉਸ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਿਕਾ ਨੇ ਬਾਂਝ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਂਝਪਨਤਾ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਮਣਿਕ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 140

विलोक्य तं समायातं दूरादुत्कंठितो नृपः । मेने भवेद्गुरुरयं युक्तो मदुपदेशने

ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਤਕੰਠਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: ‘ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਯੋਗ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ।’

Verse 150

अधुना गुरुरेधित्वं मम भाग्योदयागतः । राज्यं तु प्रकरोम्येवं न्यक्कृतांतकसाध्वसम्

ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਚਲਾਵਾਂਗਾ, ਯਮ (ਮੌਤ) ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ।

Verse 160

विरिंचिं सारथिं कृत्वा कृत्वा विष्णुं च पत्त्रिणम् । रथचक्रे पुष्पवंतौ प्रतोदं प्रणवात्मकम्

ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪੱਖੀ-ਧ੍ਵਜ/ਵਾਹਨ ਬਣਾ ਕੇ; ਰਥ ਦੇ ਚੱਕਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਤੋਦ (ਅੰਕੁਸ਼) ਬਣਾਇਆ…

Verse 170

इदानीं दिश मे तात कर्मनिर्मूलनक्षमम् । उपायं त्वमुपायज्ञ येन निर्वृतिमाप्नुयाम्

ਹੁਣ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ ਜੋ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਸਕੇ। ਤੁਸੀਂ ਉਪਾਅਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।

Verse 180

संख्यास्ति यावती देहे देहिनो रोमसंभवा । तावतोप्यपराधा वै यांति लिंग प्रतिष्ठया

ਜਿੰਨੇ ਰੋਮ ਜੀਵ ਦੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 190

अहो उदर्क एतस्य न कैश्चित्प्रतिपद्यते । अस्माकमपि यद्दूरमदवीयस्तदस्य यत्

ਹਾਏ! ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੂਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਹੈ।

Verse 200

विलोक्य काशीं परितो मायाद्विजवपुर्हरिः । भूयोभूयो विचार्यापि किमत्रातीव पावनम्

ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੇ ਤੱਕਿਆ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 210

अभिषिच्य महाबुद्धिः पौराञ्जानपदानपि । प्रसादीकृत्य पुण्यात्मा पुनः काशीमगान्नृपः

ਮਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਉਹ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਨ੍ਰਿਪ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 220

दिव्यैर्दुकूलनेपथ्यैरलंचक्रे मुदान्वितैः । त्रिनेत्रीकृतसद्भाल श्यामीकृतशिरोधरम्

ਦਿਵ੍ਯ ਦੁਕੂਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ; ਸੁੰਦਰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 229

अस्याख्यानस्य पठनाद्विष्णोरिव मनोरथाः । संपूर्णतां गमिष्यंति शंभोश्चिंतितकारिणः

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਂਗ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੰਭੂ ਚਿੰਤਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।