Adhyaya 26

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे । इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ, ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਰਥੰਤਰ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਥੇ ‘ਵਿਰਜਾ’ ਨਾਮਕ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ।

Verse 2

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते । नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते

ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ—ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਮਾਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ—ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 3

कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये । प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्

ਕਦੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਖ਼ਤਮੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ—ਮਾਨੋ ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ—ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः । सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने

ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 5

देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते । पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते

ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸੁਵਰਨ ਕਲਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦਿਪਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ—ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ਠੰਢਕ ਵਾਂਗ।

Verse 6

तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् । प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्

ਉੱਥੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾ ਕੇ; ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 7

उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः । रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने

ਚੌਫੇਰੇ ਉੱਡਦੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 8

त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् । त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्

ਭਗਤ ਸਦਾ ‘ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ’ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ’ ਵੀ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਥੀ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 9

चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् । तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते

ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਜੇ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 10

मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः । नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्

ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਰਤੀ ਦੀ ਜੋਤ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 11

प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ । नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ

ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਯਾਤਰਾ (ਆਹਾਰ ਦੀ ਖੋਜ) ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ; ਜਿੱਥੇ ਉਡ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਉੱਡਦੇ, ਸਗੋਂ ਅਚੰਭੇ ਭਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 12

तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने । तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਚੌਲ ਆਦਿ ਚੁਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 13

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

ਦੇਵ-ਧਾਮ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਚਤੁಃਸ੍ਰੋਤਸਵਿਨੀ’ ਦਾ ਜਲ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉਹ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ।

Verse 14

तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः । अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਵਿਜ ਪੰਛੀ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧੁ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ।

Verse 15

अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ । श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ

ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਕੰਧ ਉੱਤੇ, ਗਵਾਖ਼ (ਝਰੋਖੇ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਸਨ; ਕਿਸੇ ਬਾਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ।

Verse 16

तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः । अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये

ਉਸ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਝਪਟਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 17

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ

ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਦੋ ਪੰਛੀ ਇਸ ਅਪਹੁੰਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਹਨ?”

Verse 18

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः

“ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ, ਤੇ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਮੈਂ ਇਕੋ ਵਾਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜ ਲਵਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਣ?”

Verse 19

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्

“ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।” ਇਉਂ ਸੋਚਦਾ ਬਾਜ਼ ਇਕ ਟੱਕ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਪਲ ਭਰ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 20

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः । दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते

“ਅਹੋ! ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।”

Verse 21

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ! ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਇਕੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੁਰਗ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्

ਜੋ ਦੁਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜੇ ਦੁਰਗ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਅਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 23

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्

ਇਉਂ ਦੁਰਗ-ਬਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਯੇਨ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਕਲਰਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲ ਤਿੱਖੀ ਨਿਗਾਹ ਕਰਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 24

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्

ਤਦ ਦੁਰਗ-ਸਮ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ, ਸਮਰੱਥ ਕਬੂਤਰੀ ਨੇ ਵੈਰੀ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬੂਤਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ।

Verse 25

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः

ਕਲਰਵਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਬੂਤਰ—ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਸ਼੍ਯੇਨ, ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ, ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 26

सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः । पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये

ਕਬੂਤਰੀ ਦੇ ਹਲਕੇ ਤਾਣੇ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਪ੍ਰਿਯੇ ਪਾਰਾਵਤੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਘੇਰ ਰਹੀ ਹੈ?”

Verse 27

पारावत उवाच । कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः । कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि

ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਸੁਭਾਗੀਏ, ਇੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ! ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਪੰਛੀ ਬੈਠਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।”

Verse 28

कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये । तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये

“ਪ੍ਰਿਯੇ, ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਪਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਖ ਸਾਡਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ, ਪ੍ਰਿਯੇ?”

Verse 29

रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे । अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि

“ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਕਰ; ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਉਸ ਨਿਕੰਮੇ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।”

Verse 30

इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः । मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਾਵਤੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਈਆਂ।

Verse 31

हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया । साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਧਵੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती । अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਬਾਜ਼ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ, ਨਾ ਝਪਕਣ ਵਾਲੀ ਨਿਗਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਐਵੇਂ ਟਿਕੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।

Verse 33

अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः

ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਲ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਲਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਡਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 34

गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना । प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः

ਜਦੋਂ ਬਾਜ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਕਬੂਤਰਣੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਥ! ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ, ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 35

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् । किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭੋਲੀਏ! ਉਹ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ?”

Verse 36

दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् । अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे

ਮੇਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਜੋ ਮੈਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 37

प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः । स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः

ਪ੍ਰਡੀਨ, ਉੱਡੀਨ, ਸੰਡੀਨ, ਕਾਂਡ, ਵਿਆਡਕ, ਪਾਟਿਕਾ, ਸ੍ਰੰਸਨੀ ਅਤੇ ਮੰਡਲਵਤੀ—ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਅੱਠ ਭੇਦ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये । गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਾਰਾਵਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਡਾਣ-ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕੌਸ਼ਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪੰਛੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ।

Verse 39

सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये । इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती

ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹੁ; ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ? ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੂਕ ਹੋਈ ਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਰਹੀ।

Verse 40

अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले । कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਸ਼੍ਯੇਨ ਉੱਥੇ ਆਇਆ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਰੀ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 41

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः

ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੇਲਾ ਠਹਿਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਘੋਂਸਲੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਬਾਜ਼ ਫਿਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲੀ।

Verse 42

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

Verse 43

सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः

ਉਸ ਨੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੀਏ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗੀ? ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਸੁਭਾਉ ਹੈ—ਅਕਸਰ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 44

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਬਾਜ਼ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਥੇ ਖੜਾ ਰਹਿਆ, ਦੋ ਯਾਮਾਂ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ।

Verse 45

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी

ਉਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਛੇਤੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪੰਛੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਬੋਲੀ।

Verse 46

नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् । पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਥ! ਆਓ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚੱਲੀਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਪਦਾ ਟਲ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਦ, ਪ੍ਰਿਯ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗੇ।

Verse 47

प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा । स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ! ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਖ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੋਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ ਦੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਕੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 48

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् । स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः

ਜੋ ਆਪਣਾ ਦੇਸ ਆਪਦਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਲੰਗੜਾ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕਟਦੇ ਤਟ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः । सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः

ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸ ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ।”

Verse 50

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि । तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः

ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਬਾਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋਂਸਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 51

अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे । कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्

ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਸਤਾਚਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ ਪੰਛੀ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਦ ਕਬੂਤਰੀ ਘੋਂਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 52

नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः । यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते

ਹੇ ਨਾਥ, ਹੁਣ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਦੀ ਘੜੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾ, ਹੇ ਸੱਜਣ-ਚਿੱਤ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਵੇ।

Verse 53

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले । पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्

ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ: ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਫਿਰ ਮਿੱਤਰ, ਫਿਰ ਧਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਘਰ ਵੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 54

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि । तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਲਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ—ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।

Verse 55

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਪਿਆਰਾ ਬੰਧੂ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਧਨ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਵੀ ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

Verse 56

त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी । ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਓੰਕਾਰ-ਲਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਹਨ।

Verse 57

यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् । तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने

ਮਾਨ-ਯਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋ ਸੁਖ-ਖੈਰ ਹੈ, ਉਹ ਖੈਰ ਨਹੀਂ; ਐਸੇ ‘ਕੁਸ਼ਲ’ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਯਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज । न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਥ, ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਪਓ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਵੇਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 59

इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया । न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः

ਇਉਂ ਪਤਨੀ ਪਾਰਾਵਤੀ—ਸੁਮੇਧਾ—ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ; ਭਾਗ੍ਯ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 60

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा । तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने

ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਬਾਜ਼ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਬਾਜ਼ ਨੇ—ਜਿਸ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਸੀ—ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 61

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः । पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्

ਕੁਝ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਹਾਮਤਿ ਸ਼੍ਯੇਨ ਨੇ ਕਬੂਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਧਿਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ—ਪੌਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ!”

Verse 62

किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा । क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्

“ਜਾਂ ਤਾਂ ਲੜ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ। ਜੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਮਰਿਆ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ।”

Verse 63

द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ । स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा

“ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ—ਜਿੱਤ ਤੇ ਹਾਰ ਦੋਵੇਂ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਲਈ ਸੱਚੇ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਲੜੀਏ ਤਾਂ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ।”

Verse 64

पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः । विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः

ਜੋ ਮਹਾਧੀਰ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸੇ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਵਿਧਾਤਾ ਆਪ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 65

इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः । अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਯੇਨ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਸ਼੍ਯੇਨ ਨਾਲ ਲੜ ਪਿਆ।

Verse 66

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਪੰਛੀ ਬਲਵਾਨ ਸ਼੍ਯੇਨ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਦਾ ਖਗੀ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਚੋਂਚ ਨਾਲ ਜਕੜ ਲਈ ਗਈ।

Verse 67

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਝਪਟ ਕੇ ਸ਼੍ਯੇਨ ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—ਭੋਜਨ ਲਈ ਐਸਾ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 68

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

ਤਦ ਉੱਥੇ ਸੁਮੇਧਾ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਰੁਣ ਕਲਰਵ ਕੀਤਾ: “ਹੇ ਨਾਥ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੈ।’”

Verse 70

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

“ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ—ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਲੰਬ ਦੇ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਇਕ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਤੂੰ ‘ਇਸਤ੍ਰੀ-ਜਿਤ’ ਨਹੀਂ ਕਹਲਾਵੇਂਗਾ।”

Verse 71

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

“ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਾ—ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੈਰੀ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਡਿੱਠਾ ਕੱਟ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦੱਸ।”

Verse 72

इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः । सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु

ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ। ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਸ਼੍ਯੇਨ (ਬਾਜ਼) ਬਾਰੰਬਾਰ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 73

तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् । पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्

ਉਸ ਚੀਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਚੋਂਚ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਗਈ। ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 74

विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः । क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्

ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਕਦੇ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਕਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਚੋਂਚ ਦਾ ਇਕ ਨਿਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਸ (ਬਾਜ਼) ਦੇ ਪੈਰ ਦਾ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਣਾ!

Verse 75

क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् । दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्

ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਸੀ! ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਈ ਵੀ, ਜਦ ਉੱਦਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਗ੍ਯ ਫਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः । प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः

ਇਸ ਲਈ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਦਾ ਉੱਦਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਦਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 77

अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे । मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्

ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੁਕਤਿਪੁਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

Verse 78

मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् । मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः

ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ, ਮੰਦਾਰਦਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਪਰਿਮਲਾਲਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 79

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् । कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ; ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 80

नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः । एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ—“ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਕ-ਪਤਨੀ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 81

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् । हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः

ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਆਯੁ, ਕੀਰਤੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 82

अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे । गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्

ਉਹ ਸ਼ੁਚਿ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਕਰਕੇ।

Verse 83

समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् । समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्

ਉਹ (ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ/ਸ਼ਿਵ) ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 84

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः । तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि

ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਏ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਕੌਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗਾ।

Verse 85

इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः । काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦਾਰਦਾਮੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਿਮਲਾਲਯ ਨਿੱਤ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਾਸ਼ੀ ਆਉਂਦਾ—ਉਥੇ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ’ (ਸੁਰਗ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ।

Verse 86

पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे । नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च

ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਰਤਨਦੀਪ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾਵਤੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਤਨਾਵਲੀ ਸੀ।

Verse 87

समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः । एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा

ਸਭ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਸ਼ੀਲ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕੋ ਹੀ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ—ਰਤਨਦੀਪ ਨਾਗ ਦੀ ਧੀ ਰਤਨਾਵਲੀ।

Verse 88

तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती । कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे

ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਵੀ ਸਨ—ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਕਲਾਵਤੀ; ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ।

Verse 89

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया । ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾਹ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ—ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ (ਅਗਸਤਿਆ), ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਨੇੜਲੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।

Verse 90

सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना । शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਬਾਲਪਨ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਕੁਝ ਖਿੜਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 91

पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने । आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा

‘ਪਿਤਾਜੀ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦਾ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਅਰਚਨ ਕਰ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਾਂਗੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ।’

Verse 92

एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता । त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਾਗ-ਕੁਮਾਰੀ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦਾ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 93

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः । सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्

ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵਿਭਿੰਨ ਮਾਲਾਵਾਂ ਗੂੰਧ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਭੂ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 94

तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् । रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते

ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ; ਰਾਸ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਲਾਸ੍ਯ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੀਆਂ।

Verse 95

वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः । वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ

ਲਯ-ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸੁਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ।

Verse 96

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये । सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते

ਜਿਤਨਾ ਕਲਿਆਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਲਿਆਣ ਸੁਮਤਿ ਨਾਲ, ਯਸ਼ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਾਰਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਧਵ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਥਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਭਰਿਆ।

Verse 98

प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे

ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਤਿਥੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਪੈਲਿਪਿਲੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਤਿੰਨ-ਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰੰਗ-ਮੰਡਪ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਪਏ।

Verse 99

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः

ਜਦ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼ਸ਼ਿ-ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸ਼ੁੱਧ ਕਪੂਰ ਵਰਗਾ ਗੌਰ ਵਰਣ, ਅਤੇ ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।

Verse 100

तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਠ ਤਮਾਲ ਵਾਂਗ ਨੀਲਾ-ਕਾਲਾ ਸੀ; ਚਮਕਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਦੇ ਸਨ; ਵਾਮ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 110

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक

ਜੈ ਹੋ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਨਿਵਾਸੀ! ਜੈ ਹੋ ਵਾਰਾਣਸੀ-ਪ੍ਰਿਯ! ਜੈ ਹੋ ਆਨੰਦਵਨ-ਵਾਸੀ! ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ/ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੀ ਜੈ!

Verse 120

जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च । विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਜਨਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਿਯਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 130

उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः । व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे

ਉੱਪਰੋਂ ਵੀ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੀ ਰਹੇ।

Verse 140

अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै । गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने

ਫਿਰ, ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਮਿਧਾ (ਲੱਕੜ) ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਗਿਆ; ਪਰ ਵਿਧੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡੱਸ ਲਿਆ।

Verse 150

जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् । चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु

ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵਕ ਚੰਚਲ ਖੇਡ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ—ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 160

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता । विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਧਵ ਮਾਸ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ-ਯਾਤਰਾ ਆ ਪਹੁੰਚੀ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਨਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 169

त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो । विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्

ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ—ਹਾਏ, ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਮਰਤਭੀ—ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।