Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਛੇ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ (ਮੈਂ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ)।

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਅਮਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਓਂਕਾਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਪਵਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਨਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

ਇੱਥੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਕਥਾ-ਕੀਰਤੀ ਸੁਣਨਾ ਆਨੰਦ ਉਪਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੰਗ-ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਲਿੰਗ ਜਿਹੜੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਵਿਭੂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ?

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

ਕੁੰਭਯੋਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਸੂਤ, ਸ਼ਿਖਿਰਥ ਨੇ ਫਿਰ ਦਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਨ ਕੀਤਾ।

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਮਲਿਨਤਾ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਇਆ।

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਦਧੀਚਿ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੰਦਰਮੌਲੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ, ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਗੇ-ਅਗੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਮਰੁਦਗਣ; ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਜਾਤੀ—ਸਭ ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

ਰਿਸ਼ੀ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕ੍ਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਸਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ, ਨਿਗਾਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

ਜਦ ਸਭ ਜਣੇ ਆਸਨ ਲੈ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਟਰਸ਼੍ਰਵਾ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਰੀ, ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵੰਸ਼ ਲਈ ਦਾਵਾਨਲ! ਕੀ ਤੇਰੀ ਅਕੁੰਠਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ?

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

ਕੀ ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਣ-ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀਜ ਅਤੇ ਦਾਨੁਜ ਦੁਸ਼ਟ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਕੀ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਭੂਮੀ-ਦੇਵਾਂ (ਰਾਜਿਆਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਣਯੋਗ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ?

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

ਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ?

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

ਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ-ਯਜ੍ਞ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਸਦਾ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਨਿਰਾਬਾਧ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

ਕੀ ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਨਿਤ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਕੀ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

ਕੀ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ?

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

ਇਉਂ ਧੂਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮ ਤੇਜ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਸਖਲਿਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ?

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

ਕੀ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭੁਜਾ ਦੇ ਦੰਡ-ਸਮ ਬਲ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ?

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੁੱਛ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

ਫਿਰ ਦੇਵ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

ਰਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਕਸ਼, ਸਤੀ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਤਦ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਮਾਨ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁੱਭ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਤ ਕਹੀ।

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

‘ਮੇਰੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵਧੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ—ਕਦੇ ਵੀ—ਨਮਸਕਾਰ ਜਾਂ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।’

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਗੋਤ ਦਾ? ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਕਿਹੜੇ ਹਨ—ਇਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧਵਜ ਧਾਰੀ, ਅਜੀਬ ਵਿਪਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ?

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

ਇਹ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਤਪਸਵੀ ਹੈ—ਤਪ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਿੱਥੇ? ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ਹੈ।

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ—ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਮਦ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੈ?

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ (ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ) ਇਹ ਵੇਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

ਘਾਇਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ‘ਕਸ਼ਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਹੈ—ਪਰ ਪ੍ਰਲਯ-ਪ੍ਰੀਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿੱਥੇ? ਇਹ ਵੈਸ਼ਯ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਨਿਰਧਨ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

ਉਹ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਨਾਗ-ਯਜ್ಞ ਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਸਕੇ?

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਰਧਨਾਰੀ—ਅੱਧਾ ਨਾਰੀ-ਰੂਪ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਦਾਢੀ-ਮੂੰਛਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਪੁੰਸਕ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

ਉਹ ਬਾਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਗਾਨ ‘ਅਨਾਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ’ ਅਤੇ ‘ਉਗ੍ਰ’—ਭਿਆਨਕ—ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਪਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਚਿਰੰਤਨ! ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਰਾ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਜੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਭੀ ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੌਲੀ-ਮੁਕੁਟ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

ਹਾਏ! ਅੱਜ ਇਸ ਜਟਾਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਿੱਠਾਈ ਵੇਖੀ—ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸਮ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਸਨ ਤੋਂ ਨਾ ਉੱਠਿਆ।

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਗੁਣਹੀਣ, ਕੁਲਹੀਣ, ਕਰਤਵਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੇਲਗਾਮ।

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

ਜਵਾਈਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਉ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭੀ ਦੌਲਤ-ਇਜ਼ਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਘਮੰਡ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਨੇਹੀ ਸੀ; ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਯ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

ਹੇ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ)! ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਆਧਾਰ ਛੀਨ ਲਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਰਿਹਾ: ‘ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨ-ਹਾਨੀ ਕਰਾਂਗਾ।’ ਐਸਾ ਸੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼।

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ‘ਮੈਂ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣੋ।’

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

‘ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆਓ।’ ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਅਧਿਪਤਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਤੂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਠਹਿਰਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਉਸ ਦੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼, ਅਰਥਾਤ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਬਣੇ।

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

ਤਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਧ੍ਵਰ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ, ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

ਤਦੋਂ ਵੇਧਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦਧੀਚਿ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਏ ਸਨ—ਸਤੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਭੇਟਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਸਹਿਤ।

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

ਦਕਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਭ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਿਹਾ। ਦਧੀਚਿ ਬੋਲੇ: ‘ਹੇ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਹੇ ਦਕਸ਼! ਤੂੰ ਧਾਤ੍ਰ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।’

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

ਤੇਰਾ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਭੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਭੀ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੇਦਿਕ ਕ੍ਰਤੁ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤਿਆਰੀ ਜਿਹੀ ਸਜਾਵਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਐਸਾ ਯੋਗ ਆਧਾਰ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਤੁ-ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ (ਜਦੋਂ ਯੋਗਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ)।

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

ਜੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਦੋਂ ਐਸੀ ਅਦਭੁਤ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ—ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਭੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ।

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਭੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਣ; ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ। ਆਚਾਰ੍ਯ ਦਾ ਪਦ ਦੇਵ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਆਪ ਨਿਭਾਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਭ੍ਰਿਗੁ ਭੀ।

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

ਇੱਥੇ ਪੂਸ਼ਨ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭਗ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

ਤੂੰ ਦੇਵੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਦੀਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਜਵਾਈ ਧਰਮ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਕਰੇ। ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਥ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜਵਾਈ ਹੈ।

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਤਾਈ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾ-ਬੁੱਧੀ ਦਵਿਜਰਾਜ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

ਰਾਜਸੂਯ ਲਈ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਮਰੀਚਿ-ਕਸ਼੍ਯਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਤੇਰਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਹਵਿਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸਮਿਧਾਂ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸਭ ਪਾਤਰ, ਰਥ, ਮੰਡਪ ਆਦਿਕ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੀ ਆਏ ਹੋਏ ਰਿਤਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰ ਘੜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਸੁ ਵੀ ਧਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਆਪ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ—ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

ਹੇ ਦਕਸ਼! ਮੈਂ ਜਿਧਰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਸੁਖ ਲਈ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ।

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਹ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਭੜਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਉਗਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਿਆ।

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

ਤਦ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦਧੀਚੀ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਂ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਹਾਏ, ਮੈਂ ਦੀਕਸ਼ਾ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

“ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਮੂਰਖ? ਅਤੇ ਆ ਕੇ ਵੀ—ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

“ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਰਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗਲਮਯ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹਨ?”

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਦੀਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ—ਤੇ ਤੈਂਤੀ ਕਰੋੜ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ।

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਮਖ ਯਜਨ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਰਾਜ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਨਿਪੁਣ।

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਦਾਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼ੁਸ਼ੁਕਸ਼ਣੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਖੜਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਉਸ ਯਜਨ ਨੂੰ ਅਮੰਗਲ ਥਾਂ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਆਪ ਯਜਨ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਕਾਨਨ’—ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਾਧ-ਭੂਮੀ—ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

ਜਿੱਥੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਰਿਤਵਿਜ਼ੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਅਧਵਰ ਯਜਨ ਨੂੰ ਅਮੰਗਲ ਭੂਮੀ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦਧੀਚਿ ਬੋਲੇ: ‘ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹਰਿ ਹੀ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ।’

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

ਤੱਥਾਪਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪਾਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੇ ਵਾਮ ਅੰਗ ਹਰਿ ਹਨ; ਦੂਜਾ ਅੰਗ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੈ।

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

ਜੋ ਵਜ੍ਰਾਯੁਧ ਧਾਰੀ ਸੌ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞਾਂ ਲਈ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਛਟਾ ਹਰ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ।

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

ਭੂਤੇਸ਼ ਦਾ ਪੁਨਃ ਆਰਾਧਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਧਰਮਰਾਜ! ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਤ੍ਰ੍ਯੰਬਕ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਧਨਦ ਅਤੇ ਆਸ਼ੁਸ਼ੁਕ੍ਸ਼ਣੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਨ।

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਮਾਨੋ ‘ਐਡੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ’ ਬਣਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਤਾਰਾ ਦਾ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਭੰਗ ਕੀਤੀ।

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

ਜੋ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੀ ਆਰਤਵਿਜ੍ਯ ਸੇਵਾ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਰੁਦ੍ਰ ਇਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਕ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੇਂ—

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

ਤਾਂ ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ—ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ—ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੇਰੇ ਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਫਲਦੇ ਹਨ।

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

ਜਿਵੇਂ ਜੜ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਜੜ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ।

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

ਜਿਵੇਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਣੀ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾਰੀ ਵਿਹੁਣੀ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਰ ਕ੍ਰਿਆ ਰਸਹੀਣ ਹੈ।

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਸੁੰਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘਰ ਅਧੂਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਪੱਤੀ ਮਲਿਨ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਰ ਕ੍ਰਿਆ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਅਪੂਰਨ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦ੍ਵਿਜ ਅਧੂਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਘਟਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

ਜਿਵੇਂ ਦਰਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਧਿਆ ਅਧੂਰੀ ਹੈ, ਤਿਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਰਪਣ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਮ ਅਪੂਰਨ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਨਾ ਮੰਨਿਆ; ਸਮਰਥ ਦਕਸ਼ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਾ: “ਮੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਿੰਤਾ? ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਕਰਮ—ਹਰ ਪੱਖੋਂ—ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।”

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

“ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਯਥਾਰਥ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਅਯਥਾਰਥ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਨਿਯੰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕਰਮ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

“ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਕਰਤਾ-ਰੂਪ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਕਹੀ ਹੈ।”

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

“ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹੇ; ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਫਲ ਨਾ ਦੇਵੇ।”

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਜੜ ਹਨ; ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ—ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

ਜੜ ਬੀਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲਦੇ ਤੇ ਫਲਦੇ ਹਨ।

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਖੜਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: “ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਤਿਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿਓ।”

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਦਕਸ਼ ਨੇ ਇਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟਚਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

ਵਿਦਿਆਧਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਫਲੀ-ਫੂਲੀ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਕ੍ਰਤੁ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਯਜ੍ਞ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤਦ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।