Adhyaya 12

Verse 1

अगस्त्य उवाच । श्रुत्वा स्कंद न तृप्तोस्मि तव वक्त्रेरितां कथाम् । अत्याश्चर्यकरं प्रोक्तमाख्यानं बैंदुमाधवम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਕੰਦ! ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਜੋ ਬਿੰਦੁ-ਮਾਧਵ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि देवदेवसमागमम् । तार्क्ष्यात्त्र्यक्षः समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितम्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ?

Verse 3

विष्णुमायाप्रपंचं च किमाह गरुडध्वजम् । के के च शंभुना सार्धं समीयुर्मंदराद्गिरेः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਗਰੁੜ-ਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਇਕੱਠੇ ਗਏ?

Verse 4

ब्रह्मणेशः कथं दृष्टस्त्रपाकुलित चक्षुषा । किमाह देव ब्रह्माणं किमुक्तं भास्वतापि च

ਭਯ ਅਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਵਿਹਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ? ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਭਾਸ੍ਵਤ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ?

Verse 5

योगिनीभिः किमाख्यायि गणाह्रीणाः किमब्रुवन् । एतदाख्याहि मे स्कंद महत्कौतूहलं मयि

ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੇ ਕੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲੱਜਾਲੂ ਗਣਾਂ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਕੰਦ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗ ਉਠੀ ਹੈ।

Verse 6

इमं प्रश्नं निशम्यैशिर्मुनेः कलशजन्मनः । प्रत्युवाच नमस्कृत्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ

ਘੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਸ਼ਿਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

स्कंद उवाच । मुने शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम् । अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोभिवर्धिनीम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 8

अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शंभुसमागमम् । द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्

ਤਦ ਦੇਵ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਵਿਜਰਾਜ ਨੂੰ ਇਨਾਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ-ਦਾਨ ਦੇ ਬੈਠਾ।

Verse 9

आयानं शंसते शंभोरुपवाराणसिप्रियम् । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਉਪਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

विवस्वता समेतश्च तैर्गणैः परितो वृतः । योगिनीभिरनूद्यातो गणेशमुपसंस्थितः

ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਸਤੁਤਿਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਗੂੰਜਦਾ ਗਣੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 11

अथनेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् । मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਬੈਲ-ਧ੍ਵਜ) ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੁਰੰਤ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠੇ।

Verse 12

पितामहोपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः । प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः

ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ, ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਝੁਕੇ ਮ੍ਰਿਡ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 13

स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् । अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः

ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ ਹੱਥ ਉਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਨੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ, ਅਖੰਡ ਅੱਖਤ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਭੇਟਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 14

मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः । मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम्

ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੌਲੀ (ਮੁਕੁਟ) ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਮਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਗਜਾਨਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਚੁੰਮਿਆ।

Verse 15

अभ्युपावेशयच्चापि परिष्वज्य निजासने । सोमनंदि प्रभृतयः प्रणेमुर्दंडवद्गणाः

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਆਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ; ਸੋਮਨੰਦਿਨ ਆਦਿ ਗਣ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 16

योगिन्योपि प्रणम्येशं चक्रुर्मंगलगायनम् । तरणिः प्रणनामाथ प्रमथाधिपतिं हरम्

ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ; ਫਿਰ ਤਰਣੀ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਰ—ਹਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 17

खंडेंदुशेखरश्चाथ उपसिंहासनं हरिम् । समुपावेशयद्वामपार्श्वे मानपुरःसरम्

ਫਿਰ ਖੰਡੇਂਦੁਸ਼ੇਖਰ (ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ-ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ।

Verse 18

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे परिविश्राणितासनम् । दृष्ट्वा संभाविताः सर्वे शर्वेण प्रणता गणाः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਆਦਰ-ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਾਰੇ ਗਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ।

Verse 19

मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः । संतोषितो रविश्चापि विशेति करसंज्ञया

ਕੇਵਲ ਮੌਲੀ (ਮੁਕੁਟ) ਦੇ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਹਿਲਾਉ ਨਾਲ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 20

अथ शंभुं शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः । परिविज्ञापयांचक्रे प्रसन्नवदनांबुजम्

ਤਦ ਸ਼ਤਧ੍ਰਿਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਅੰਜਲੀ-ਸੰਪੁਟ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । भगवन्देवदेवेश क्षंतव्यं गिरिजापते । वाराणसीं समासाद्य यदहं नागतः पुनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਗਿਰਿਜਾ-ਪਤੀ! ਇਹ ਅਪਰਾਧ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ—ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਮੁੜ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ।

Verse 22

प्रसंगतोपि कः काशीं प्राप्य चंद्रविभूषण । किंचिद्विधातुं शक्तोपि त्यजेत्स्थविरतां दधत्

ਹੇ ਚੰਦਰ-ਵਿਭੂਸ਼ਣ! ਜੋ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਪਾ ਕੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ? ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੌਢਤਾ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵਟ ਧਾਰ ਕੇ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 23

स्वरूपतो ब्राह्मणत्वादपाकर्तुं न शक्यते । अथ शक्तो व्यपाकर्तुं कः पुण्ये संचिकीर्षति

ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?

Verse 24

विभोरपि समाज्ञेयं धर्मवर्त्मानुसारिणि । न किंचिदपकर्तव्यं जानता केनचित्क्वचित

ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਲਈ ਕੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 25

कस्तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतंद्रिते । काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः

ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਕੌਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੁੰਨ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਅਥਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਦਿਵੋਦਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਬੁੱਧੀ ਧਾਰੇਗਾ?

Verse 26

निशम्येति वचस्तुष्टः श्रीकंठोति विशुद्धधीः । हसन्प्रोवाच धातारं ब्रह्मन्सर्वमवैम्यहम्

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਹੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 27

देवदेव उवाच । आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते । वाजिमेधाध्वराणां च ततोपि दशकं कृतम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੇਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਵ—ਬ੍ਰਹਮਤਵ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਤੂੰ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 28

ततोपि विहितं ब्रह्मन्भवता परमं हितम् । अपराधसहस्राणि यल्लिंगं स्थापितं मम

ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੂੰ ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 29

येनैकमपि मे लिंगं स्थापितं यत्र कुत्रचित् । तस्यापराधलेशोपि नास्ति सर्वापराधिनः

ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਇਕ ਵੀ ਲਿੰਗ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੋਵੇ—ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਲੇਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 30

अपराधसहस्रेपि ब्राह्मणं योपराध्नुयात् । दिनैः कतिपयैरेव तस्यैश्वर्यं विनश्यति

ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 31

इति ब्रुवति देवेशेप्यंतरुच्छ्वसितं गणैः । समातृभिः समंताच्च विलोक्यास्यं परस्परम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਤਾਂ ਗਣਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਭਰੇ; ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਚੌਫੇਰਿਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 32

अर्कोप्यवसरं ज्ञात्वा नत्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रसन्नास्यमुमाकांतं दृष्ट्वा दृष्टचराचरः

ਤਦ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਮਾ-ਕਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੋਲਿਆ।

Verse 33

अर्क उवाच । नाथ काशीमितो गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः । अकिंचित्करतां प्राप्तः सहस्रकरवानपि

ਅਰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਾਥ! ਇਥੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਉਪਾਧੀ (ਕਰਤੱਬ) ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।”

Verse 34

स्वधर्मपालके तस्मिन्दिवोदासे धरापतौ । निश्चितागमनं ज्ञात्वा देवस्याहमिह स्थितः

“ਉਸ ਧਰਮ-ਰਖਿਅਕ ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੇ ਧਰਾਪਤੀ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁਕਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 35

प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदामनमुत्तमम् । विभज्य बहुधात्मानं त्वदाराधनतत्परः

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਤੇਰੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਤਪਰ ਰਹਿਆ ਹਾਂ।

Verse 36

मनोरथद्रुमश्चाद्य फलितः श्रीमदीक्षशात् । किंचिद्भक्तिलवांभोभिः सिक्तो ध्यानेन पुष्पितः

ਹੁਣ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਫਲਿਆ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਦੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः । प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर

ਰਵੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਾਸਕਰ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”

Verse 38

ममैव कार्यं विह्तिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः । यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन्राजनि शासति

ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

इति सूरं समाश्वास्य देवदेव कृपानिधिः । गणानाश्वासयामास व्रीडा नम्रशिरोधरान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਏ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 40

योगिन्योपि सुदृष्ट्वाथ शंभुना संप्रसादिताः । त्रपाभरसमाक्रांत कंधरा इव सं गताः

ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਲਾਜ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਗਰਦਨਾਂ ਝੁਕ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਸੰਯਮਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਬੈਠੀਆਂ।

Verse 41

ततो व्यापारयांचक्रे त्र्यक्षो नेत्राणि चक्रिणि । हरिर्न किंचिदप्यूचे सर्वज्ञाग्रे महामनाः

ਤਦ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵੱਲ ਆਪਣੀਆਂ ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਾਈ; ਪਰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਮਨ ਹਰਿ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਆਖਿਆ।

Verse 42

ईशोपि श्रुतवृत्तांतस्तार्क्ष्याद्गणप शार्ङ्गिणोः । मनसैव प्रसन्नोभून्न किंचित्पर्यभाषत

ਈਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਗਣਪ ਤੋਂ—ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ—ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਾਈ; ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता गोलोकात्पंच धेनवः । सुनंदा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲੋਕ ਤੋਂ ਪੰਜ ਧੇਨੂਆਂ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ—ਸੁਨੰਦਾ, ਸੁਮਨਾ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪੰਜਵੀਂ ਵੀ।

Verse 44

पंचमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी । वात्सल्यदृष्ट्या भर्गस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः

ਪੰਜਵੀਂ ਕਪਿਲਾ ਵੀ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਭਰਗ ਨੂੰ ਮਾਂ-ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤੱਕੀ; ਤਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਧਾਰਾਂ ਵਗ ਪਈਆਂ।

Verse 45

ववर्षुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः । धारासारैरविच्छिन्नैस्तावद्यावद्ध्रदोऽभवत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ, ਵਰਖਾ-ਧਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਪੂਰਾਂ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਇਕ ਹ੍ਰਦ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 46

पयःपयोधिरिव स द्वितीयः प्रैक्षि पार्षदैः । देवेश समधिष्ठानात्तत्तीर्थमभवत्परम्

ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਨ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 47

कपिला ह्रद इत्याख्यां चक्रे तस्य महेश्वरः । ततो देवाज्ञया सर्वे स्नातास्तत्र दिवौकसः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਹ੍ਰਦ ਨੂੰ ‘ਕਪਿਲਾ-ਹ੍ਰਦ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਿਵੌਕਸ (ਦੇਵਗਣ) ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਬੈਠੇ।

Verse 48

आविरासुस्ततस्तीर्थादथ दिव्यपितामहाः । तान्दृष्ट्वा ते सुराः सर्वे तर्पयांचक्रिरे मुदा

ਫਿਰ ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 49

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । इत्याद्या दिव्यपितरस्तृप्ताः शंभुं व्यजिज्ञपन्

ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ্ত, ਬਰ੍ਹਿਸਦ, ਆਜ੍ਯਪ, ਸੋਮਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਰ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ—ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 50

देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशाज्जाता नस्तृप्तिरक्षया

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਅਖੁੱਟ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 51

तस्माच्छंभो वरं देहि प्रसन्नेनांतरात्मना । इति दिव्यपितॄणां स श्रुत्वा वाक्यं वृषध्वजः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਵਰ ਦਿਓ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵೃಷਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ।

Verse 52

शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् । शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम्

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਜੋ ਸਭ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 53

श्रीदेवदेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पि तामह । एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेय पयोभृते

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਸ਼ਣੂ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ)। ਇਸ ਕਾਪਿਲ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਕਾਪਿਲਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ—…”

Verse 54

ये पिंडान्निर्वपिष्यंति श्रद्धया श्राद्धदानतः । तेषां पितॄणां संतृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया

ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨਗੇ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 55

अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् । कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम्

ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੁਹੂ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि । क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहू कृतम्

ਜਦੋਂ ਸੰਵਰਤ ਕਾਲ, ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਸੋਮ–ਕੁਹੂ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 57

अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थे कापिलधारेस्मिन्गयया पुष्करेण किम्

ਜੇ ਅਮਾਵਸਿਆ–ਸੋਮ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ, ਕਾਪਿਲਾ ਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਗਯਾ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 58

गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह । वृषध्वजोस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः

ਇੱਥੇ ਗਦਾਧਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਵੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ), ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਫਲਗੁ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 60

कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गंगासागरसंगमे । ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे

ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼, ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਫਲ ਵਾਰ੍ਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

अस्य तीर्थस्य नामानि यानि दिव्य पितामहाः । तान्यहं कथयिष्यामि भवतां तृप्तिदान्यलम्

ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਾਮਹੋ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜੋ ਨਾਮ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਲਈ ਪਰਯਾਪਤ ਹੈ।

Verse 62

मधुस्रवेति प्रथममेषा पुष्करिणी स्मृता । कृतकृत्या ततो ज्ञेया ततोऽसौ क्षीरनीरधिः

ਇਹ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮਧੁਸ੍ਰਵਾ’ (ਮਧੁਰ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ) ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ‘ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ’ (ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ‘ਕ੍ਸ਼ੀਰਨੀਰਾਧਿ’—ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 63

वृषभध्वजतीर्थं च तीर्थं पैतामहं ततः । ततो गदाधराख्यं च पितृतीर्थं ततः परम्

ਇਹ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ-ਤੀਰਥ’ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜ ਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤੀਰਥ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਪੈਤਾਮਹ-ਤੀਰਥ’ (ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ)। ਅਗੇ ਇਹ ‘ਗਦਾਧਰ’ (ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਰਵੋਤਮ ‘ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ’—ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः । ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्

ਫਿਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਕਾਪਿਲਧਾਰਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਇਹੀ ਸਥਾਨ ‘ਸੁਧਾਖਨੀ’ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਖਾਣ) ਹੈ। ਤਦੋਂ ਇਹ ‘ਸ਼ਿਵਗਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 65

एतानि दश नामानि तीर्थस्यास्य पितामहाः । भवतां तृप्तिकारीणि विनापि श्राद्धतर्पणैः

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਇਹ ਦਸ ਨਾਮ ਹਨ; ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ।

Verse 66

सूर्येंदु संगमे येत्र पितॄणां तृप्तिकामुकाः । ब्राह्मणान्भोजयिष्यंति तेषां श्राद्धमनंतकम्

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

श्राद्धे पितॄणां संतृप्त्यै दास्यंति कपिलां शुभाम् । येत्र तेषां पितृगणो वसेत्क्षीरोदरोधसि

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 68

वृषोत्सर्गः कृतो यैस्तु तीर्थेस्मिन्वार्षभध्वजे । अश्वमेधपुरोडाशैः पितरस्तेन तर्पिताः

ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਦਾਨ) ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਐਸੇ ਤਰਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦੇ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ (ਯਜ੍ਞ-ਕੇਕ) ਨਾਲ।

Verse 69

गयातोष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः । अमायां सोमयुक्तायां श्राद्धैः कापिलधारिके

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹੋ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਪਿਲਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 70

येषां गर्भेऽभवत्स्रावो येऽ दंतजननामृताः । तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਾਪਿਲਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਾਵ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜੋ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਵਾਂਗ ਛਿਨ-ਭੰਗੁਰ ਰਹੇ (ਅਰਥਾਤ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ)।

Verse 71

अदत्तमौंजीदाना ये ये चादारपरिग्रहाः । तेभ्यो निर्वापितं पिंडमिह ह्यक्षयतां व्रजेत्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮੌਂਜੀ-ਦਾਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਦੀ ਮੌਂਜੀ) ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਰਪਿਤ ਪਿੰਡ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚੂਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

अग्निदाहमृता ये वै नाग्निदाहश्च येषु वै । ते सर्वे तृप्तिमायांति तीर्थे कापिलधारिके

ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਮਰੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਕਾਪਿਲਧਾਰਿਕਾ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 73

और्द्ध्वदैहिकहीना ये षोडश श्राद्धवर्जिताः । ते तृप्तिमधिगच्छंति घृतकुल्यां निवापतः

ਜੋ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਘ੍ਰਿਤਕੁਲਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ-ਨਿਵਾਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 74

अपुत्राश्च मृता ये वै येषां नास्त्युकप्रदः । तेपि तृप्तिं परां यांति मधुस्रवसि तर्पिताः

ਜੋ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਰੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਕ-ਪ੍ਰਦ (ਰਿਵਾਇਤੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਵੀ ਮਧੁਸ੍ਰਵਾ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः । तेषामिह कृतं श्राद्धं जायते सुगतिप्रदम्

ਜੋ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਰੇ—ਚੋਰਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੁਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 76

आत्मघातेन निधनं यैषामिहविकमर्णाम् । तेपि तृप्तिं लभंतेत्र पिंडैः शिवगयाकृतैः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰਕੇ ਮਰੇ—ਭਾਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਲੋਕ—ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः । तेषामत्र कृतः पिंडो भवेदक्षयतृप्तिदः

ਪਿਤ੍ਰ-ਗੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 78

पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः । ते सर्वे तृप्तिमायांति तर्पिता वार्षभध्वजे

ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੁਟੰਬ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ—ਵਾਰ্ষਭਧਵਜ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਰਪਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 80

तिर्यग्योनि मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः । तेप्यूर्ध्वगतिमायांति तृप्ताः कापिलधारिके

ਜੋ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਚਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ—ਕਾਪਿਲਧਾਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 81

ये तु मानुषलोकेस्मिन्पितरो मर्त्ययोनयः । ते दिव्ययोनयः स्युर्वै मधुस्रवसि तर्पिताः

ਜੋ ਪਿਤਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਰਤ੍ਯ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਧੁਸ੍ਰਵਾ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 82

ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः । ते ब्रह्मलोके गच्छंति तृप्तास्तीर्थे वृषध्वजे

ਜੋ ਪਿਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵೃಷਧ੍ਵਜ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 83

कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः । द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत्

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੀਰਥ ਦੁੱਧ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਮਧੁ-ਸਰੂਪ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਘੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ; ਅਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् । मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः

ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ਤੀਰਥ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 85

काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलांछनः । वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः

ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰਾ ਧਵਜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੇਢੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ—ਹੇ ਪਿਤਰੋ—ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵृषਧ੍ਵਜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗਾ।

Verse 86

पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः । रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः

ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਸਮੇਤ, ਗਦਾਧਰ ਦੇ ਸਹਿਤ, ਅਤੇ ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੇ ਪਿਤਰੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ (ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹਾਂ)।

Verse 87

इति यावद्वरं दत्ते पितृभ्यो वृषभध्वजः । तावन्नदी समागत्य प्रणम्येशं व्यजिज्ञपत्

ਜਦੋਂ ਵೃಷਭਧਵਜ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਨਦੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ; ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 88

नंदिकेश्वर उवाच । विहितः स्यदनः सज्जस्ततोस्तु विजयोदयः । अष्टौ कंठीरवा यत्र यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्

ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਰਥ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸੱਜਾ ਰੱਖੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉਤਥਾਨ ਉਪਜੇਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਠ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅੱਠ ਬਲਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮੂਹ ਹੈ…”

Verse 89

यत्रेभाः परिभांत्यष्टौ यत्राष्टौ जविनो हयाः । मनः संयमनं यत्र कशापाणि व्यवस्थितम्

ਜਿੱਥੇ ਅੱਠ ਹਾਥੀ ਚਮਕਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਠ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋੜਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਧਰਿਆ ਹੈ।

Verse 90

गंगायमुनयोरीषे चक्रे पवनदेवता । सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मंडलं शुचि

ਪਵਨਦੇਵ ਨੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਲਈ ਲਗਾਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਦਾ ਛਤਰ ਵੀ ਰਚਿਆ।

Verse 91

तारावलीमयाः कीला आहेया उपनायकाः । श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः स्मृतयो रथगुप्तयः

ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੀਲਾਂ ਬਣੀਆਂ; ਸੱਪ ਮਾਰਗ-ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਹਾਇਕ ਬਣੇ। ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣੀਆਂ।

Verse 92

दक्षिणाधूर्दृढा यत्र मखा यत्राभिरक्षकाः । आसनं प्रणवो यत्र गायत्रीपादपीठभूः

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂਕਾਰ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਦੀ ਪੀਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦੀ।

Verse 93

सांगा व्याहृतयो यत्र शुभा सोपानवीथिकाः । सूर्याचंद्रमसौ यत्र सततं द्वाररक्षकौ

ਉੱਥੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਸਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ—ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਦਿਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਬਣਾਉਂਦੇ।

Verse 94

अग्निर्मकरतुंडश्च रथभूः कौमुदीमयी । ध्वजदंडो महामेरुः पताका हस्करप्रभा

ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਮਕਰ-ਮੁਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ; ਰਥ ਦੀ ਭੂਮੀ ਚਾਂਦਨੀ-ਮਈ ਹੈ। ਧੁਜਾ-ਦੰਡ ਮਹਾਮੇਰੂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਤਾਕਾ ਤੇਜਸਵੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ।

Verse 95

स्वयं वाग्देवता यत्र चंचच्चामरधारिणी । स्कंद उवाच । शैलादिनेति विज्ञप्तो देवदेव उमापतिः

ਉੱਥੇ ਵਾਣੀ-ਦੇਵੀ ਆਪ ਹੀ ਕੰਬਦੀ ਚਾਮਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਉਮਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ‘ਸ਼ੈਲਾਦਿ…’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਅਤੇ ਕਥਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ।

Verse 96

कृतनीराजनविधिरष्टभिर्देवमातृभिः । पिनाकपाणिरुत्तस्थौ दत्तहस्तोथ शार्ङ्गिणा

ਅੱਠ ਦੇਵ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਿਨਾਕ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਰੰਗ-ਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ।

Verse 97

निनादो दिव्यवाद्यानां रोदसी पर्यपूरयत् । गीतमंगलगीर्भिश्च चारणैरनुवर्धितः

ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਨਾਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਗਿਆ; ਮੰਗਲਮਈ ਗੀਤ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 98

तेन दिव्यनिनादेन बधिरीकृतदिङ्मुखाः । आहूता इव आजग्मुर्विष्वग्भुवनवासिनः

ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਨਾਦ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਸਭ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 99

दिव्यांतरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः । तान्यत्र निवसिष्यंति दर्शे सोमदिनान्विते

ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭੌਮ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣਗੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸੋਮਵਾਰ ਜੁੜੇ ਦਿਨ।

Verse 100

षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः । ममानुगाः समायाताः कोटयोष्टौ महाबलाः

ਛੇ-ਮੁਖੀ ਕੁਮਾਰ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਯੂਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ—ਮੇਰੇ ਅਨੁਗਾਮੀ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ; ਅੱਠ ਕਰੋੜ, ਮਹਾਬਲੀ।

Verse 110

स्कंद उवाच । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं कोटिजन्माघनाशनम् । पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਵਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

अलभ्यलाभो देवस्य जातोत्र हि यतः परः । ततः काशी प्रवेशाख्यं जप्यमाख्यानमुत्तमम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਥੇ ਦੇਵ ਨੇ ਉਹ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹੋਰਥਾਂ ਅਲਭ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ “ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼” ਨਾਮਕ ਇਹ ਪਰਮ ਪੁਨੀਤ ਆਖਿਆਨ ਜਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠਯ ਹੈ।