Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਕੰਦ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਧਰਮਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ? ਉਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹੋ—ਦਇਆ ਕਰੋ।

Verse 2

स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਧਰਮਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ‘ਵਿੰਧ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿ-ਹ੍ਰਦ’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 3

वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਰਿ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗਿਆ। ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 4

बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਰਾਜ, ਜੇ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਇਸ ਭਾਰੀ, ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਔਖੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 5

नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਹੌਸ਼ਧ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਪਰਮ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 6

भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्

ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਅਗਲੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਵੈਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੁਰੰਤ ਜਾ।

Verse 7

सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਆਨੰਦਵਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ, ਭੱਜ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 8

अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता

ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਮੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਰਮ ਕਾਸ਼ੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 9

महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः

ਹੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ (ਇੰਦਰ)! ਮਹਾਨ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕੇਵਲ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕੇਵਲ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।

Verse 10

निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि

ਕਾਸ਼ੀ ਨਿਰਵਾਣ (ਮੁਕਤੀ) ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਕਾਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਸਵਰਗ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 11

ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका

ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ (ਜਨਮ-ਮਰਨ) ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 12

जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्

ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ 'ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੁੰਗਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्

ਹੇ ਵ੍ਰਿਤਰ ਦੇ ਸ਼ਤਰੂ (ਇੰਦਰ)! ਉਸ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਤਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੋ।

Verse 14

बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਇੰਦਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ—ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 15

स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये

ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 16

महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्

ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ।

Verse 17

पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 18

शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद

“ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੇ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ। ਧਰਮਪੀਠ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸ।”

Verse 19

श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹੰਤਾ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?”

Verse 20

ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्

ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮਪੀਠ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਇੰਦਰ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ।”

Verse 21

तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्

ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਧਾਰ ਲਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਤੀ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ੋਭਾ—ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 22

तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि

ਉਹ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 23

अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 24

तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ “ਧਰਮਾਂਧੁ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਧੋ ਕੇ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪਾਵਨਕ ਹੈ।

Verse 25

यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः

ਤੀਰਥਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਾਂਧੁ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्

ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਜਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਤੇ ਮਰਤ੍ਯ ਜੋ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਉਹ ਧਰਮ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्

ਨਰਮਦਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੌਤਮੀ, ਸਿੰਹਗੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਧਰਮ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये

ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਦ੍ਵਾਰਿਕਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਧਰਮ-ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह

ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਸੂਕਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੇ ਮਹਾ-ਹ੍ਰਦ ਤੇ, ਸ਼ੰਖੋੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया

ਪਿਤਰ ਦੋ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ—ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ।

Verse 31

पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः

ਚਾਹੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮੇਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ; ਅਤੇ ਫਲਗੂ ਤੇ ਧਰਮ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्

ਧਰਮ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜਾ ਵਧੇਰਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਹਿਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ?

Verse 33

यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्

ਜਿਵੇਂ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਨਾ ਘੱਟ, ਨਾ ਵੱਧ; ਫਲ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 34

ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः

ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 35

तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 36

अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्

ਹੇ ਕੁੰਭਜ ਅਗਸਤ੍ਯ! ਉਸ ਧਰਮਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਮਾਤ੍ਰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਾਕਿਣੀ ਮਾਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਧਰਮਪੀਠ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्

ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯਤੀਆਂ ਜਾਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ—ਹਰ ਇਕ ਨਿਵਾਲੇ ਨਾਲ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्

ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਅੱਗੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਧਰਮਪੀਠ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।

Verse 40

आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः

ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਇੱਥੇ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ—ਹਰੀ ਨੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ।

Verse 41

तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः

ਤਾਰਕੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਧਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰਲੋਕ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 42

तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्

ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਚੀਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਦ ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਚੀਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः

ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੰਭੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪਰਮ ਲੋਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 44

तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु

ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਲੋਕਪਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਧਰਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਣੀਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧੀਰਜਮਈ ਸਾਹਸ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ, ਰਾਜਕੁਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।

Verse 45

धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्

ਧਰਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ‘ਤੱਤਵੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸਹਿਤ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि

ਧਰਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਸ਼’ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਯਮ ਵੱਲ।

Verse 47

ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्

ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ‘ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਧ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਐਸ਼ਵਰ੍ਯੇਸ਼’ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 48

तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਇੱਛਿਤ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਕੁੰਭਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਇਹ ਲਿੰਗ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ (ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 49

एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮੁਨੀ—ਉਸੇ ਥਾਂ ਵਾਪਰੀ ਹੋਰ ਕਥਾ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 50

यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਇੱਥੇ ਕਦੰਬਸ਼ਿਖਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਸੀ—ਵਿੰਧ੍ਯਪਾਦ ਨਾਮਕ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ।

Verse 51

दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः

ਉੱਥੇ ਦਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਦਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਜਿੱਤ ਰਹੀਆਂ।

Verse 52

हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः

ਕਾਮ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਨ ਲੱਗਾ। ਅਸਾਧੂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਸਾਧੂ ਉਸ ਦੀ ਅਪ੍ਰੀਤੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ।

Verse 53

अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡਯੋਗ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 54

विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਨਮਤਿ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਿਆਯਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ

ਪਰਾਏ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ—ਦੁਖਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 56

हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਾਤਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੁ), ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 57

स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि

ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਚੋਂ ਦੁਰਦਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜਾ ਉੱਠਿਆ—ਮਾਨੋ ਦੂਜਾ ਧੂਮਕੇਤੂ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਸ ਦਾ ਹੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ।

Verse 58

स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी

ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਪੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਲਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਜੋ ਝੁੰਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 59

एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्

ਫਿਰ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਅਵਨੀਪਤੀ ਦੁਰਦਮ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦਕਾਨਨ—ਆਨੰਦ ਦੇ ਵਨ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 60

स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्

ਉਸ ਨੇ ਚੌਫੇਰੇ ਨਿਹਾਰਿਆ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਖ ਵੇਖੇ; ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੈਲਾਵ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਹੀ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ।

Verse 62

केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्

ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਥਕਾਵਟ ਤਾਂ ਨਾ ਹਟੀ; ਪਰ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਵਿਹਲਤਾ ਉਸ ਵਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 63

सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः

ਸੁਗੰਧਿਤ, ਸ਼ੀਤਲ ਤੇ ਮਨ-ਮੋਹਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਝੱਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਰਿੱਖ ਪੱਲਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 64

अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह

ਫਿਰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਅਤਿ ਵਿਸਮਿਤ ਉਹ ਭੂਪਾਲ ਧਰਮੇਸ਼ ਦੇ ਮੰਡਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 65

धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्

ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਧੰਨ ਹਨ ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਅੱਖਾਂ। ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ—ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 66

पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्

ਫਿਰ ਉਸ ਧਰਮ-ਪੀਠ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਿਕਕਾਰਿਆ: “ਧਿੱਗ ਮੈਨੂੰ—ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਰੱਖੀ ਤੇ ਸੱਜਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 67

जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्

“ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਸੀ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਚਤੁਰ’ ਮੰਨਦਾ; ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੜਪ ਕੇ ਸੁਖ ਸਮਝਦਾ।”

Verse 68

अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्

“ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਿਆ, ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਧਰਮ-ਧਾਮ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ।”

Verse 69

एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਰਦਮ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।

Verse 70

ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ—ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਨਿਯੁਕਤਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਗਰ ਦੇ ਪੌਰ-ਜਨ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਵਾਏ।

Verse 71

ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च

ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ।

Verse 72

परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः

ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 73

समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्

ਫਿਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ—ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਵੱਲ ਆਇਆ। ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 74

धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्

ਧਰਮੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੁਰਦਮ ਐਸਾ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 76

इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्

ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਖਿਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्

ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮੇਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈਏ; ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 78

धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्

ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ ਸੁਧੀ ਇਹ ਧਰਮ-ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ/ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 79

इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਧਰਮੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਕੁੰਭਜ! ਧਰਮ-ਪੀਠ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 81

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀਖੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਆਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।