Adhyaya 46

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि । यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਕੰਦ! ਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—

Verse 2

तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः । पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति

ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਨਗਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 3

स्कंद उवाच । सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु । तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣ—ਮੈਂ ਉਹ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਸ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 4

यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् । तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਭੁਜਾ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਕੇ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 5

काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः । तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका । इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते

‘ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਹੈ; ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਹੈ’—ਇਉਂ ਉਚਾਰ ਕੇ ਵਿਆਸ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने । निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः

ਉਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹਰ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् । व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा

ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਉਸ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 9

अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा । संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸੱਚੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः । यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका

ਜੋ ਕਰਮਠ ਤੇ ਸਿਧ ਜਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਲਈ ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 11

चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् । पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा

ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 12

स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि । प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्

ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਖੇਤਰ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 13

यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् । अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा

ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ। ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा । पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः

ਇੱਥੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 15

सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् । आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्

ਇਸ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਥਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਵਿੱਤਰ ਆਲਯ ਹੈ।

Verse 16

अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् । परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्

ਇੱਥੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੇਦ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਖੋਲੇ। ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ, ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 17

परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् । असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि

ਪਰਾਏ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਬੋਲਣੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ। ਝੂਠ ਕਦੇ ਨਾ ਬੋਲਣਾ—ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਗਲੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਣ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 18

अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् । येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा

ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਸੱਤ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਦਿੱਸੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਜੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 19

अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः । एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः । त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः

ਇਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਮਾਤ੍ਰ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਯੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਇਕ ਜੀਵ ਦੀ ਭੀ ਇਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 20

ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः । त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः

ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਣ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 21

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः । तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्

ਉਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः । योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੂਰ ਵੱਸਦੇ ਸੱਜਣ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੀ ਯੋਗ-ਖੇਮ, ਅਰਥਾਤ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਸ਼੍ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।

Verse 23

प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः । मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः

ਇਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਭੀ ਇਥੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 24

मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः । शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि

ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਭੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਜਾਂ ਤੜਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।

Verse 25

आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये । अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्

ਇੱਥੇ (ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ) ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੀ ਵਾਧੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ (ਆਤਮ-ਨਾਸ) ਦੇ ਕਿਸੇ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ।

Verse 26

गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् । मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः

ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਨ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਭੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 27

एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते । न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ—ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 28

अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते । वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते

ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਨਮ ਭਰ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੋ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते । तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्

ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਆਨੰਦਵਨ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੇ ਇਕੋ ਡੁੱਬਕੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते

ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਵਿਸ਼ਵేశਵਰ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

गृहिण्युवाच । भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्

ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਗਵਨ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਨਾਥ, ਜੇ ਮੈਂ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਏਗਾ।”

Verse 32

गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्

ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ— ਉਹੀ ਫਲ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः

ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः । पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम । कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੀਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 36

मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा । त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲੇ। ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 37

महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि । न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्

ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਭਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਹਾਪੂਜਾ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् । तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्

ਜੋ ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਾਟਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 39

यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् । क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः

ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਖੀਰ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਗਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 40

विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा । कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्

ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਮੰਦਰ-ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਚੂਨਾ-ਪੁਤਾਈ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਵਾਏ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਕੈਲਾਸ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः । भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्

ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः । तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्

ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ)।

Verse 43

विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः । अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते

ਇੱਥੇ (ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ) ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਹੋਮ, ਜਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅੱਠੋਤਰ ਸ਼ਤ (੧੦੮) ਜਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः । अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने

ਜੋ ਫਲ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਰੋੜ ਹੋਮਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅੱਠੋਤਰ (੧੦੮) ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ । पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते

ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਾਰਾਯਣ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे । काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा

ਜੋ ਪਰਮ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮੈਂ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ (ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 47

आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् । यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः

ਭਿਆਨਕ ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼੍ਵਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਦਾ ਹਰਨਹਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਹੈ।

Verse 48

अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः । यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते

ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹਰ ਕਰਮ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 49

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्

ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

Verse 50

यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् । तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते

ਜੇ ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਮਨੋਰਥਿਤ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 51

अगस्त्य उवाच । कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै । तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰੇਗਾ—ਹੇ ਸਕੰਦ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।’

Verse 52

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः । यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’

Verse 53

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਣਾ, ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਮਿਲੇ ਅਹਾਰ ‘ਤੇ ਜੀਉਣਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਪਾਦ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 54

वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

ਵਟ (ਬੜ), ਉਦੁੰਬਰ, ਕਮਲ, ਬੇਲ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਜਲ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਹਰ ਦਿਨ ਪੀਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪਰਨ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः

ਪਿਣਿਆਕ (ਤੇਲ-ਖਲੀ), ਘੀ, ਤੱਕ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੱਤੂ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸੌਮ੍ਯ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 56

हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च । हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्

ਸਵੇਰੇ ਹਵਿਸ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਹਵਿਸ ਹੀ ਖਾਏ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਵਿਸ ਹੀ ਲਵੇ; ਫਿਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ।

Verse 57

एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

ਪਹਿਲੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਹਰ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਇਕ-ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਹੀ ਖਾਏ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। ਜੋ ਦਵਿਜ ਇਹ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਅਤਿ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः

ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਅਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਇਕੀ ਦਿਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ (ਆਹਾਰ ਰੂਪ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ‘ਪਰਾਕ’ ਵਰਤ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।

Verse 59

त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः

ਦੁਵਿਜ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਭੋਜਨ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲਿਆ ਹੀ ਖਾਏ; ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।

Verse 60

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਬਰ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਜਲ—ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ‘ਸਾਂਤਪਨ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ’ (ਤਾਪਕ ਤਪ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः

ਸਾਂਤਪਨ ਦੇ ਛੇ ਪਦਾਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਛੇ ਦਿਨ, ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਇਹ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਮਹਾਸਾਂਤਪਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਜਲ, ਦੁੱਧ, ਘੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ (ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕਰੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਸੰਯਤ ਰੱਖੇ।

Verse 63

त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਜਲ ਪੀਏ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪੀਏ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਘੀ ਸੇਵੇ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ (ਪ੍ਰਾਣ) ਉੱਤੇ ਜੀਵੇ।

Verse 64

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् । पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

ਦੁੱਧ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਪੀ ਕੇ, ਘੀ ਦੇ ਦੋ ਪਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਮਾਪ ‘ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 65

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्

ਜੋ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਯਾਵਕ (ਜੌ ਦੀ ਖੀਰ/ਦਲੀਆ) ਸੇਵਨ ਕਰੇ—ਇਹ ਇਕ ਦਿਨ ਦਾ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 66

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्

ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਦਿਨ ਭਰ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ ਰਹੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 67

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਘਟਾਏ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਵਧਾਏ; ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਉਪਸਪਰਸ਼ (ਆਚਮਨ) ਕਰੇ—ਇਹੀ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 68

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਘਟਾਏ; ਅਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ—ਇਹ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 69

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः । चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਗ੍ਰਾਸ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਗ੍ਰਾਸ। ਇਹ ਵਰਤ ‘ਸ਼ਿਸੁ-ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ (ਬਾਲ-ਰੂਪ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्

ਦੁਪਹਿਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਯਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਅੰਨ ਦੇ ਅੱਠ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਹ ‘ਯਤੀ-ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ (ਤਪਸਵੀ ਰੂਪ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः । मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्

ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਸੀ ਗ੍ਰਾਸਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਿਭਾ ਲਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਚੰਦਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति

ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 73

तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः

ਉਹ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਈਸ਼) ਦੀ ਕਰੁਣਾ-ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः

ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् । प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्

ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣਾ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਅਨੁਸਰਣਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਹਰ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦੇ ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ—ਇਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਹੈ।

Verse 76

लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः । साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੀ; ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਸਤਸੰਗ-ਸੰਵਾਦ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ’ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਉਚਾਰਣ—ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਆਚਾਰ ਹਨ।

Verse 77

अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः । आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः

ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਕਾਰ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਆਸਤਿਕ ਭਾਵਨਾ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 78

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् । अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका

ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਵੈਰਾਗ, ਅਹਿੰਸਾ, ਅਨੁਚਿਤ ਦਾਨ ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਾਲੀ ਮਤਿ—ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 79

अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः । अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता

ਪਖੰਡ-ਰਹਿਤਤਾ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ, ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਹੀ ਧਨ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਨਿਰਲੋਭਤਾ, ਅਲਸ-ਰਹਿਤ ਉਦਮ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਆਤਮ-ਗੌਰਵ—ਇਹ ਗੁਣ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਧਣੇ ਹਨ।

Verse 80

इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਤਚਰਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਕਾਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮਮਈ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 81

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा

ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਿੱਤ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਉਸ ਨਗਰੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 82

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਸ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਆਵੇ…।”

Verse 83

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्

“ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਜਾਵੇ, ਸੁੰਦਰੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਖਿਆ ਨਾ ਦੇਈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਵ-ਭਵਨੀਵਾਰਣੀ ਭਵਾਨੀ ਨੇ ‘ਤਥਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 84

नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् । स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्

ਹਰ ਘਰ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਭਿਖਿਆ ਰੋਕ ਲਈ ਗਈ। ਉਹ ਮੁਨੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਨ ਪਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 85

वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् । गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः

ਵੇਲਾ ਲੰਘ ਗਈ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ। ਪਰ ਘਰ-ਘਰ ਦੀ ਭਿਖਿਆ ਹੋਰ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।

Verse 86

तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् । अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः

ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਮੁਨੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਿਖਿਆ ਨ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 87

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् । अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्

ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਮੱਧਿਆਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ…

Verse 88

ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् । सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः

ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਗਰੀ ਦੇ ਚੌਫੇਰੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਰ ਥਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਰ ਮਹਲ ਤੇ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ।

Verse 89

न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा । अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्

ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਆਸ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲੀ—ਜਿਵੇਂ ਭਾਗ੍ਹ-ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਤਦ ਵਿਆਸ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 90

को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता । अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्

“ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਤਨ ਨਾਲ ਮੰਗੀ ਤੇ ਸੰਭਾਲੀ ਭਿੱਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ?” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਤੇਵਾਸੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 91

भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते । किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया

“ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਜਾਓ ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਓ।”

Verse 92

द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः । अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्

“ਜੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਨਿਸ਼ਟ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ-ਵਰਗ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ।”

Verse 93

अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् । राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्

“ਸ਼ਾਇਦ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਦੰਡ ਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।”

Verse 94

अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया । पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्

ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭਿੱਖਾ-ਦਾਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਾਰਨ ਨਗਰ-ਵਾਸੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 95

किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् । द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ । समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्

“ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹੈ, ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਓ।” ਤਦ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਏ; ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ—ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਉਹ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 96

शिष्या ऊचुः । शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन । नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्

ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ! ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

Verse 97

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् । त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा

ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਆਪ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਮਰ-ਧੁਨੀ ਗੰਗਾ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮੁਨੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਉਪਦ੍ਰਵ-ਜਨਿਤ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 98

समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि । न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः

ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਇਸ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤਾਂ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਲਕਾ ਆਦਿ ਸਥਾਨ ਵੀ ਛੋਟੇ ਹੀ ਹਨ।

Verse 99

रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने । यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰਤਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਤਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹਨ।

Verse 100

गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः । न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्

ਅਤੇ ਫਿਰ—ਇੱਥੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦੇ ਜਿਹੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 110

श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् । मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः

ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਹਨ; ਸਭ ਧ੍ਰੁਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਘੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 120

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः । योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते

ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 130

अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया । प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ—ਸਧਾਰਣ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ—ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 140

किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् । सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी

ਕੀ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ? ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 150

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਇਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਫਿਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।

Verse 160

यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः

ਜਦ ਤੱਕ ਹਰ ਲੋੜਵੰਦ ਯਾਚਕ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।

Verse 170

अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् । आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः

ਉਸ ਅੰਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਚੰਦਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 180

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् । गृहस्थ उवाच । एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद

ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਉਦਯ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।’

Verse 190

अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते

ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ-ਰਹਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਿਵਾਸ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਇਸ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵੱਸਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 200

अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् । प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्

ਦਿਨ ਰਾਤ ਭਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਹੇ—ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਕਿ ਨਜ਼ਰੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਅਸ਼ਟਮੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਦਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ।

Verse 204

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् । महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्

ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਅਧਿਆਇ—ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 285

शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये । आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये

ਵ੍ਰਤ, ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੇਹ ਦੀ ਸੁਸਥਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।