Purvardha (First Half)
Purva Ardha
Pūrvārdha functions as the opening arc of the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered sacred geography. It establishes the textual frame for interpreting the city as a tīrtha-system—where rivers, mountains, shrines, and routes become carriers of theological meaning and ethical guidelines. In Chapter 1, the narrative temporarily shifts from Kāśī to a broader Indic landscape (notably the Narmadā region and the Vindhya range), using that setting to introduce themes of sanctity, humility, and the limits of pride—preparatory motifs for understanding why certain places are revered and how seekers should approach them.
Adhyayas in Purva Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Kāśī-stuti, Nārada–Vindhya-saṃvāda, and the Ethics of Humility
ଅଧ୍ୟାୟଟି ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଏବଂ କାଶୀର ମହାସ୍ତୁତି; କାଶୀକୁ ପାପନାଶିନୀ ଓ ମୋକ୍ଷସମ୍ବନ୍ଧିତ ନଗରୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପୁରାଣିକ ପରମ୍ପରାର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳେ—ବ୍ୟାସବଚନ ଓ ସୂତଙ୍କ କଥନ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କଥା ପ୍ରବାହିତ। ତାପରେ ନାରଦ ନର୍ମଦାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓଂକାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରି ଯାତ୍ରାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଜଙ୍ଗଲ, ଫଳ-ଫୁଲ, ଲତା-ଗୁଳ୍ମ ଓ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ କାବ୍ୟମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଜୀବନ୍ତ ପବିତ୍ର ପରିବେଶ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଆତିଥ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ଗର୍ବଜନ୍ୟ ଚିନ୍ତା କହେ—ମେରୁଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନେଇ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା। ନାରଦ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଅହଂକାରର ସଙ୍ଗ ସତ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉନାହିଁ; ସେ ଏମିତି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଯାହାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟର ଆତ୍ମାଭିମାନ ଆହୁରି ବଢ଼େ। ନାରଦ ଯାଇଗଲାପରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ‘ଚିନ୍ତା-ଜ୍ୱର’କୁ ଦେହ ଓ ଧର୍ମକୁ କ୍ଷୟ କରୁଥିବା ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ସମାଧାନ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବଢ଼ି ସୂର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ଅବରୋଧ କରେ। ଶେଷରେ କଳହ, ସଂଯମ ଓ ଶକ୍ତି-ପ୍ରଦର୍ଶନର ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ଉପରେ ନୀତିବଚନ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 2
सूर्यगति-स्तम्भनम्, देवस्तुति-प्रसङ्गः, काशी-माहात्म्य-उपदेशः (Solar Obstruction, Hymn of the Devas, and Instruction on Kāśī’s Merit)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକାଳର ନିୟାମକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ଉଦୟରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ହୋମ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ପରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଗର୍ବଜନିତ ଉଚ୍ଚତାବୃଦ୍ଧି ହେତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଗତି ଅବରୋଧିତ ହୁଏ; ଦିନ-ରାତିର ବିଭାଗ ଭଙ୍ଗିଯାଏ, ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ରୁକିଯାଏ ଏବଂ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱକ୍ରମଭଙ୍ଗରେ ଭୟଭୀତ ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ବେଦକୁ ପରମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରାଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦିବ୍ୟ ନେତ୍ର, ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କ ଦେହରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଫଳଦାୟକ ଘୋଷଣା କରି ନିୟମିତ ପାଠରେ ସମୃଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା ଓ ସଫଳତା ମିଳେ ବୋଲି ବର ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସତ୍ୟ, ସଂଯମ, ବ୍ରତାଚରଣ, ଦାନ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଏବଂ ଗୋମାତାଙ୍କ ପବିତ୍ରତା-ରକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ କାଶୀ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ—ବାରାଣସୀରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ, ମଣିକର୍ଣିକା ସ୍ନାନ ଓ ଋତୁକର୍ମ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ ଦେଇଥାଏ; ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କରାଯାଇଥିବା ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ମୁକ୍ତିଫଳ ଦେଉଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 3
Agastya’s Āśrama and the Moral Ecology of Kāśī (देवागस्त्याश्रमप्रभाव-वर्णनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଆକାରରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନା ଭାବେ ଗଠିତ। ସୂତ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବମାନେ କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚି କ’ଣ କଲେ ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କିପରି ସମୀପ କଲେ? ପରାଶର କହନ୍ତି—ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ମଣିକର୍ଣିକାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ଆଦି ଆଚାର ପାଳନ କଲେ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ। ତାପରେ ଦାନଧର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—ଅନ୍ନ, ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଧାତୁ, ପାତ୍ର, ଶୟ୍ୟା, ଦୀପ, ଗୃହସାମଗ୍ରୀ; ସହିତ ମନ୍ଦିର-ସେବାରେ ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ପୂଜା-ସାମଗ୍ରୀ, ଏବଂ ଋତୁଅନୁସାରେ ଲୋକହିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ବହୁଦିନର ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ବିଶ୍ୱନାଥ ଦର୍ଶନ ପରେ ଦେବମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଆଦିର ତୀବ୍ର ଜପରେ ତପୋତେଜ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପରେ କାଶୀକ୍ଷେତ୍ର-ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ—ଆଶ୍ରମ ପରିସରରେ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ବୈର ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ବିରାଜେ। ନୀତି-ଉପଦେଶରେ ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟାସକ୍ତିକୁ ଶିବଭକ୍ତି ସହ ଅସଙ୍ଗତ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା କହି, କାଶୀରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶରେ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଓ କାଶୀବାସ-ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 4
Pātivratya-śikṣā (Teaching on Pativratā-Dharma) | पतिव्रतधर्म-उपदेशः
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ–ବ୍ୟାସ କଥାଚ଼ଉକଠି ମଧ୍ୟରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଦେବଗଣ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କୁ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ଧରି ଉତ୍ତମ ପତିବ୍ରତାର ଆଚରଣ କୁହାଯାଏ—ପତିଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତାରେ ସଚେତନତା, ବାକ୍-ସଂଯମ, ଅନାବଶ୍ୟକ ସଙ୍ଗତିରେ ନିୟମ, କିଛି ସାର୍ବଜନୀନ ଦୃଶ୍ୟ/ତମାଶା ଏଡ଼ାଇବା, ପତିଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା କଠୋର ବ୍ରତ-ତପ ନ କରିବା, ଏବଂ ସେବାଭାବକୁ ଧର୍ମସାଧନା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଭାଗରେ ପତିବ୍ରତା ଆଚରଣର ରକ୍ଷାଶକ୍ତି, ଯମଦୂତଙ୍କ ଭୟ ନ ଥିବା, ଏବଂ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ପୁଣ୍ୟଫଳର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ବିପରୀତ ଆଚରଣ ପାଇଁ ନିନ୍ଦିତ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଆଦି ସତର୍କତାମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ବୈଧବ୍ୟ-ଧର୍ମ—ଆହାରନିୟମ, ତପ, ନିତ୍ୟ ଅର୍ପଣ/ଦାନ, ପତିକୁ ଭକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଷ୍ଣୁପୂଜା—ଏବଂ ବୈଶାଖ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଦୀପଦାନ, ନିୟମିତ ବ୍ରତ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପନାଶ ହୋଇ ଶୁଭଗତି, ବିଶେଷତଃ ଶକ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 5
अविमुक्तमहिमा, विंध्यनिग्रहः, तथा महालक्ष्मीस्तुति-वरदानम् (Avimukta’s Supremacy, the Humbling of Vindhya, and Mahālakṣmī’s Boon)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଶୀର ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ କ୍ଷେତ୍ରର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପବିତ୍ରତା ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟି ମହିମାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ପରାଶର ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଲୋକରେ ଉଦ୍ଭବିତ ବିଘ୍ନକୁ ଦେଖି ‘ନିୟନ୍ତାମାନେ କାହିଁକି ରୋକୁନାହାନ୍ତି?’ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ କାଶୀର ବିଶେଷ ନିୟତି ଏମିତି ଯେ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବାଧା ଅନିବାର୍ୟ। କାଶୀ ତ୍ୟାଗକୁ ମହା ଭ୍ରମ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଅବିମୁକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର, ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ-ଗତିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ। ବରୁଣା–ପିଙ୍ଗଳା ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ-ସୀମାର ରୂପକ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଶିବ ଦେଇଥିବା ‘ତାରକ’ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଅବିମୁକ୍ତରେ ଶିବଙ୍କ ମୁକ୍ତିଦାୟି କୃପା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପରେ କଥା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଓ କାଶୀ-ବିୟୋଗର ତୀବ୍ର ତାପକୁ ନେଇ ଆଗେ ବଢ଼େ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ନମାଇ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ସେ ତାଙ୍କ ଫେରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ହୋଇ ରହିବ—ଏବଂ ଏହିପରି ଜଗତର ସମତୁଳନ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତା’ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଦେବୀ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦାନ କରନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବର ଚାହାନ୍ତି—ପୁନର୍ବାର ବାରାଣସୀ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ତୁତିପାଠକମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ-ରୋଗ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ, ନିରନ୍ତର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବଂଶପରମ୍ପରାର ଅବିଚ୍ଛେଦ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟଟି ତୀର୍ଥମହିମା, କାଶୀ ତ୍ୟାଗ ନ କରିବା ନୀତି, ତାରକ-ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଆଦର୍ଶ କଥାକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 6
Agastya–Lopāmudrā-saṃvāda: Mānasa-tīrtha-lakṣaṇa and the Hierarchy of Mokṣa-kṣetras (Śrīśaila–Prayāga–Avimukta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପରାଶର ସୂତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ କେବଳ ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡର ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ପରୋପକାର ଓ ପରହିତଚିନ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ। ପରେ କଥା ଅଗସ୍ତ୍ୟ–ଲୋପାମୁଦ୍ରା ସଂବାଦକୁ ଯାଏ। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଦେଖି ‘ଶିଖର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାଶ’ ବୋଲି ମତ ଉଠେ। ଲୋପାମୁଦ୍ରା ପଚାରନ୍ତି—ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ କାଶୀ କାହିଁକି ଏତେ ଆକାଂକ୍ଷିତ? ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ବର୍ଗୀକୃତ କରି ଭାରତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ‘ମାନସ ତୀର୍ଥ’ କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, ଦୟା, ଆର୍ଜବ (ସରଳତା), ଦାନ, ଦମ, ସନ୍ତୋଷ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରିୟବାଦିତା, ଜ୍ଞାନ, ଧୃତି ଓ ତପ। ଲୋଭ, କ୍ରୂରତା, ନିନ୍ଦା, କପଟ ଓ ଅତ୍ୟାସକ୍ତିରେ ଦୂଷିତ ମନ କେବଳ ଜଳସ୍ନାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ପ୍ରକୃତ ତୀର୍ଥ ହେଉଛି ମନଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ବୈରାଗ୍ୟ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନୀତିମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ପୂର୍ବ ଉପବାସ, ଗଣେଶ ପୂଜା, ପିତୃତର୍ପଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁଙ୍କ ସତ୍କାର, ତୀର୍ଥରେ ଭୋଜନ ନିୟମ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ/ତର୍ପଣ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଭାବ ଓ ଯାତ୍ରାପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥଫଳର ‘ଭାଗ’ ନିର୍ଣ୍ଣୟ। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ରର ତାରତମ୍ୟ—ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ କେଦାର ମୋକ୍ଷଦାୟକ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ପ୍ରୟାଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅବିମୁକ୍ତ କାଶୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ—ବୋଲି କାଶୀର ଅପରିମେୟ ମହିମା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ/ପାଠ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଅପୁନର୍ଜନ୍ମ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 7
Śivaśarmā’s Ethical Self-Audit, Tīrtha-Itinerary, and the Turn to Kāśī (Agastya Narration)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମଥୁରାର ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶିବଶର୍ମାଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ଶିବଶର୍ମା ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ନ୍ୟାୟ, ମୀମାଂସା, ଆୟୁର୍ବେଦ, କଳା, ରାଜନୀତି ଓ ଭାଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ବୋଧ ଓ ସଞ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନର ସୀମା ଦେଖି ଅନ୍ତର୍ମନରେ ଭୟ-ବ୍ୟାକୁଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ କଠୋର ନୀତିଗତ ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷା କରି ଅବହେଳିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗଣନା କରନ୍ତି—ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଗଣେଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାର ଅଭାବ; ଯଜ୍ଞ, ଅତିଥିସତ୍କାର, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ନାରୀମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ ସହାୟତା; ଭୂମି-ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଗୋଦାନ, ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ, ପଥିକ ସହାୟତା, ବିବାହ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ସହଯୋଗ, ଶୁଦ୍ଧିବ୍ରତ, ମନ୍ଦିର/ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଇତ୍ୟାଦି। ପରମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଉପାୟ ଭାବି ସେ ଶୁଭତିଥିରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରୟାଗରେ ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମକୁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହାତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନାଦି କରି ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ପରେ ବାରାଣସୀରେ ପହଞ୍ଚି ଦ୍ୱାରରେ ଦେହଲୀବିନାୟକଙ୍କ ପୂଜା, ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସ୍ନାନ, ଦେବ-ପିତୃଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ-ତର୍ପଣ କରି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ କାଶୀର ଅତୁଳ ମହିମାରେ ବିସ୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି। ତଥାପି କାଶୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ସେ ମହାକାଳପୁରୀ (ଉଜ୍ଜୟିନୀ) ଦିଗକୁ ଆଗେଇଯିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଯେଉଁଠାରେ ଅପବିତ୍ରତା ନାଶ, ଯମଭୟ ନିବାରଣ, ଲିଙ୍ଗ-ସମୃଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଭୂମି ଓ ମହାକାଳ ସ୍ମରଣର ତାରକ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ପରେ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶମାର୍ଗୀୟ ସମାଧାନର ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
Adhyaya 8
शिवशर्मा–लोकदर्शनम्: धर्मराजदर्शनं च (Śivaśarmā’s Vision of Worlds and the Encounter with Dharmarāja)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ଆଗେଇଯାଏ। ପବିତ୍ର ନଗରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ‘ପୁଣ୍ୟକଥା’ ଶୁଣିବାକୁ ଲୋପାମୁଦ୍ରା ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଲେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହନ୍ତି—ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ମୋକ୍ଷନଗର’ ସହ କେବଳ ସମ୍ପର୍କ ହେଲେ ମାତ୍ରେ ସ୍ୱୟଂ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କ ଇତିହାସ କଥା କହନ୍ତି। ଶିବଶର୍ମାଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ସୁଶୀଳ ନାମକ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ସେବକ ମିଳି, ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକର ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତି। ନୀତି-ଆଚରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ଦେଖାଯାଏ—ପିଶାଚଲୋକ ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପଯୁକ୍ତ ଦାନର ଫଳ; ଗୁହ୍ୟକଲୋକ ସତ୍ୟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ, ସମାଜରେ ବଣ୍ଟନ ଓ ଅଦ୍ୱେଷୀ ସ୍ୱଭାବ ସହ ଜଡିତ; ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ ସଙ୍ଗୀତକୌଶଳ ଓ ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଭକ୍ତିସ୍ତୁତି କଲେ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ବିଦ୍ୟାଧରଲୋକ ଶିକ୍ଷାଦାନ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ସହାୟତା ଓ ବିଦ୍ୟାଗ୍ରହଣରେ ବିନୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ପରେ ଧର୍ମରାଜ ଧର୍ମିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୌମ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ଗୁରୁଭକ୍ତି ଓ ଦେହଜୀବନର ଧର୍ମମୟ ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ତାପରେ କାମଦୋଷ, ପରନିନ୍ଦା, ଚୋରି, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ଅପବିତ୍ରତା/ଦେବଦ୍ରବ୍ୟାପହରଣ, ସାମାଜିକ ହାନି ଇତ୍ୟାଦି ଅପରାଧ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡାଜ୍ଞା ଓ ଫଳ ତାଲିକାଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଯମ କାହାକୁ ଭୟଙ୍କର ଓ କାହାକୁ ଶୁଭଦର୍ଶନ ଲାଗେ ତାହାର ମାନଦଣ୍ଡ, ଧର୍ମରାଜ ସଭାରେ ଆଦର୍ଶ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ, ଏବଂ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କ ଅପ୍ସରା-ନଗର ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା କଥାର ଅଗ୍ରଗତି ସୂଚିତ ହୁଏ।
Adhyaya 9
Apsaroloka–Sūryaloka Varṇana and Gayatrī–Sūryopāsanā Vidhi (अप्सरोलोक–सूर्यलोकवर्णनं तथा गायत्री–सूर्योपासनाविधिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବଶର୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆଭୂଷଣଭୂଷିତ ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଗଣମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଅପ୍ସରା-ସଦୃଶ—ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ସୁଭାଷଣ ଓ କଳାରେ ନିପୁଣ—ଏବଂ ଅପ୍ସରୋଲୋକରେ ବାସର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ବ୍ରତ-ନିୟମ ପାଳନ, ଦୈବବଶାତ୍ କେବେ କେବେ ସଂଯମରେ ସାନ ତ୍ରୁଟି, ଏବଂ କାମ୍ୟବ୍ରତର ଫଳରୂପେ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗଲାଭ। ପରେ ନାମସହ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରବର୍ଣ୍ଣନା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ରମଣ ସମୟର ପୁଣ୍ୟକର୍ମ, ଭୋଗଦାନ ଓ ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଅର୍ପଣବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଶେଷତଃ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ପରମ ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନପରମ୍ପରାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ସର୍ବମନ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତ୍ରିକାଳ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାର କାଳନିୟମ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଏ। ଶୁଚି ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ଜଳ, ପୁଷ୍ପ, କୁଶ/ଦୂର୍ବା, ଅକ୍ଷତ ସହ ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ, ମନ୍ତ୍ରନମସ୍କାର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅନେକ ନାମର ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଫଳରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣଫଳ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 10
Amarāvatī–Agni-loka Praśaṃsā and the Narrative of Viśvānara’s Attainment (Jyotiṣmatī Purī)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଶିବଶର୍ମା ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଓ ସୁଖଦାୟକ ନଗରୀ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୁଅନ୍ତି। ଗଣମାନେ କହନ୍ତି—ଏହା ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦିବ୍ୟ ଅମରାବତୀ; ଆଲୋକମୟ ପ୍ରାସାଦ, ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ-ଗଜ ଚିହ୍ନିତ ରତ୍ନ-ଭଣ୍ଡାର—ଏସବୁ କର୍ମଫଳ ଓ ଲୋକଶାସନର ଧାର୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୂଚାଏ। ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଗ୍ନି-କେନ୍ଦ୍ରିତ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଘୁରେ। ଅଗ୍ନି (ଜାତବେଦ) ପାବନକର୍ତ୍ତା, ଅନ୍ତଃସାକ୍ଷୀ, ଯଜ୍ଞର ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଇ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ପାଳନ, ଅଗ୍ନିକର୍ମରେ ଦୀନଙ୍କୁ ସହାୟତା, ସମିଧା ଓ ଯଜ୍ଞୋପକରଣ ଦାନ, ନିୟମିତ ଶୀଳାଚାର—ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଗଣମାନେ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ବଂଶୀୟ ଋଷି ବିଶ୍ୱାନରଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ସେ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଭାବି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ମହିମା ବିଶେଷ କରନ୍ତି; ପତ୍ନୀ ଶୁଚିଷ୍ମତୀ ମହେଶ ସମ ପୁତ୍ର ଚାହାନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାନର ବାରାଣସୀକୁ ଯାଇ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମା, ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ-ଦାନ, ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୱୀ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କାଶୀର ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ବିଚାର କରି ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ପୀଠରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ତୋତ୍ର/ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ କଲେ ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ସହ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 11
गृहपति-नामकरणम् तथा पुत्रलक्षण-परिक्षा (Naming of Gṛhapati and the Examination of the Child’s Marks)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କାଶୀକେନ୍ଦ୍ରିତ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ କଥା କହନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାନର ଓ ଶୁଚିଷ୍ମତୀଙ୍କ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତ, ଜନ୍ମୋତ୍ସବ ଓ ନାମକରଣ ଆଦି ସଂସ୍କାର କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ବେଦଶୈଳୀ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ ସହିତ ଶିଶୁର ନାମ “ଗୃହପତି” ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ; ଜନ୍ମୋତ୍ସବରେ ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟଗଣଙ୍କ ମହାସଭା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ତାହାର ଶୁଭତାକୁ ପବିତ୍ର ସାର୍ବଜନୀନ ଧର୍ମକ୍ରମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ପରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ସନ୍ତାନର ମୂଲ୍ୟ, ପୁତ୍ରର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ବଂଶପରମ୍ପରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତାକୁ ଧର୍ମୀୟ ଚିନ୍ତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ନାରଦ ଆସି ପିତୃମାତୃ ଆଜ୍ଞାପାଳନକୁ ନୀତି ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି ଏବଂ ଦେହଲକ୍ଷଣ ଓ ହସ୍ତରେଖା/ଚିହ୍ନ ପରୀକ୍ଷା କରି ରାଜ୍ୟ-ସୌଭାଗ୍ୟର ସୂଚନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ସହିତେ ଭାଗ୍ୟ ଗୁଣକୁ ଓଲଟାଇ ଦେଇପାରେ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ ବିଜୁଳି/ଅଗ୍ନି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିପଦର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ଶୁଣି ପିତାମାତା ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି; ଶିଶୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ (ଶିବ)ଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ଭୟ ଜୟ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ—ଏଭଳି ଭକ୍ତି, ରକ୍ଷା ଓ କାଶୀର ଶୈବ ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଆସେ।
Adhyaya 12
नैरृत-वरुण-लोकवर्णनम् तथा वरुणेश-लिङ्ग-प्रतिष्ठा (Description of the Nairṛta and Varuṇa realms; establishment of Varuṇeśa Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦିଗ୍-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନୀତି-ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ନୈଋତ ଦିଗ ଓ ସେଠାର ନିବାସୀମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା—ଜନ୍ମରେ ଅବହେଳିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ସଂଯମ ପାଳନ କରେ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ, ସେ ‘ପୁଣ୍ୟାନୁସାରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆତ୍ମହିଂସାକୁ କଠୋର ଭାବେ ନିଷେଧ କରି ଏହାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହାନିକାରକ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ତାପରେ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷ ନାମକ ପଲ୍ଲୀପତିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥା ଆସେ। ସେ ନିୟମିତ ‘ମୃଗୟା-ଧର୍ମ’ ପାଳନ କରି ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ ଓ ସାହାଯ୍ୟ ଦିଏ। ଲୋଭୀ ଆତ୍ମୀୟର ହିଂସା ଏବଂ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଭାବ ଦ୍ୱାରା କର୍ମଫଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇ, ଶେଷରେ ସେ ନୈଋତ-ଲୋକର ଅଧିପତ୍ୟ ପାଏ। ପରେ ବରୁଣ-ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଲୋକହିତକର ଦାନ—କୂଆ, ପୋଖରୀ, ଜଳବିତରଣ, ଛାୟାମଣ୍ଡପ, ନୌକାରେ ପାର କରାଇବା, ଭୟ-ନିବାରଣ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁରକ୍ଷାଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବରୁଣଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା: ଋଷିପୁତ୍ର ଶୁଚିଷ୍ମାନକୁ ଜଳଚର ନେଇଯାଏ; ଶିବକୃପା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଶିଶୁ ଫେରିଆସେ। ପରେ ବାରାଣସୀରେ ତପସ୍ୟା କରି ଶିବବରରେ ଜଳାଧିପତ୍ୟ ପାଇ କାଶୀରେ ବରୁଣେଶ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ; ଏହାର ପୂଜାରେ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶ ନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 13
Pavaneśvara/Pavamāneśvara Liṅga Māhātmya and the Devotee Narrative (पवनेश्वर/पवमानेश्वर-लिङ्गमाहात्म्य)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ପବନେଶ୍ୱର/ପବମାନେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, କାଶୀର ପବିତ୍ର ଭୂ-ପ୍ରଦେଶର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଏକ ଭକ୍ତକଥା ଏକାସାଥି ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଗଣମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବାୟୁ (ପ୍ରଭଞ୍ଜନ) ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଦେଖାନ୍ତି; ଶ୍ରୀମହାଦେବଙ୍କ ଉପାସନାରେ ବାୟୁ ଦିକ୍ପାଳ ପଦ ପାଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବାରାଣସୀରେ ପୂତାତ୍ମାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାପଶୋଧକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କଥା ଆସେ; କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇ ନୀତି-ଆଚାରର ଶୁଦ୍ଧିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ସ୍ତୋତ୍ରଭାଗରେ ଶିବଙ୍କ ପରତ୍ୱ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ସ୍ତୁତିତ; ଶିବ-ଶକ୍ତିଭେଦ (ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛା, କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି) ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇ, ବିଶ୍ୱଦେହ-ମାନଚିତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଓ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିକୁ ଏକ ଧାର୍ମିକ କସ୍ମୋଗ୍ରାମରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ। ପରେ ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ବାୟୁକୁଣ୍ଡ ନିକଟେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶର ପଶ୍ଚିମେ ଲିଙ୍ଗ; ସୁଗନ୍ଧିତ ସ୍ନାନ ଓ ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ଧୂପାଦି ଅର୍ପଣର ବିଧି ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଲକାସଦୃଶ ବୈଭବ ସହ ଆଉ ଏକ କଥାଧାରାରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଉନ୍ନତି (ପରେ ରାଜତ୍ୱ ସୂଚନା ସହ) କୁହାଯାଇ, ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 14
चंद्रेश्वर-माहात्म्य तथा चंद्रोदक-तीर्थश्राद्ध-विधि (Candreśvara Māhātmya and the Candrodaka Tīrtha Śrāddha Protocol)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବଗଣମାନେ ସଂବାଦରୂପେ ପ୍ରଥମେ ଅଲକାର ‘ଅଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ’ ସମୀପର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଦେଶକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ପରେ କାଶୀର ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗର ବିଶେଷ ପାବନତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ଓ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରରୂପକୁ ରକ୍ଷକ ଓ ଉପକାରକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ସ୍ଥାନ-ରକ୍ଷା ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ପରେ ଈଶାନେଶଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ କଥିତ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଥା—ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ସୋମ ଉତ୍ପତ୍ତି, ସୋମଙ୍କ ପତନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କାର, ଏବଂ ତାହାରୁ ଜଗତ୍ଧାରକ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ। ସୋମ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ଆସି ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ମହାଦେବ ଅଷ୍ଟମୀ/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବିଧି, ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟା–ସୋମବାର ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ‘ଚନ୍ଦ୍ରୋଦକ’ ସ୍ନାନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦକ କୁଣ୍ଡରେ ପିତୃନାମୋଚ୍ଚାର ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ପିତୃତୃପ୍ତି, ଋଣତ୍ରୟ ମୋଚନ, ପାପସମୂହ ଶମନ ଓ ସୋମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ସମୀପର ସିଦ୍ଧଯୋଗୀଶ୍ୱରୀ ପୀଠର ଗୁହ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା—ସଂଯମୀ ସାଧକ ଦର୍ଶନ-ପ୍ରମାଣ ଓ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ନାସ୍ତିକ ଓ ଶ୍ରୁତିନିନ୍ଦକଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 15
बुधेश्वर-नक्षत्रेश्वर-माहात्म्य (Budheśvara and Nakṣatreśvara: Shrine-Etiology and Merit)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦପରମ୍ପରାରେ କଥା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କୁ ଯେ ଉପାଖ୍ୟାନ କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ଏଠାରେ ଆସେ। ପ୍ରଥମେ ଗଣମାନେ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ କାଶୀରେ ଘୋର ତପ କରି, ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ବାରାଣସୀ ନଦୀତଟରେ ‘ନକ୍ଷତ୍ରେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ—ଜ୍ୟୋତିଷଚକ୍ରରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ରାଶିସହ ସମ୍ବନ୍ଧ, ପୃଥକ ‘ନକ୍ଷତ୍ରଲୋକ’ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ କାଶୀରେ ନକ୍ଷତ୍ରବ୍ରତ-ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା। ତାପରେ କଥା ବୁଧ (ମର୍କ୍ୟୁରି) ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ। ତାରା–ସୋମ–ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିତ ବୁଧ କାଶୀରେ ତୀବ୍ର ତପ କରି ‘ବୁଧେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଶିବଦର୍ଶନ ପାଇ ବର ଲଭିଲେ—ନକ୍ଷତ୍ରଲୋକଠାରୁ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ବୁଧେଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ବୁଦ୍ଧିବୃଦ୍ଧି ଓ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି/ଭ୍ରମ ନାଶ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଥିବା ବୁଧେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନେ ବୁଦ୍ଧିକ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ପରେ ଶୁକ୍ରଲୋକ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ କଥା ଆଗେଇଯାଏ।
Adhyaya 16
Śukra and the Mṛtasañjīvinī Vidyā: Austerity in Kāśī, Boon from Śiva, and the War-Episode with Andhaka
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ଗଣମାନେ ଭୃଗୁବଂଶୀ କବି ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ କାଶୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କରି—ହଜାର ବର୍ଷ ‘କଣଧୂମ’ ଭକ୍ଷଣ କରି ମଧ୍ୟ ନିୟମ ପାଳନ କରି—ଶିବଙ୍କ କୃପାରୁ ମୃତସଞ୍ଜୀବିନୀ ବିଦ୍ୟା ପାଇଥିଲେ। ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଶୁକ୍ର କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ବିଦ୍ୟା ଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଅର୍ଜିତ। ଅନ୍ଧକ–ଶିବ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅନ୍ଧକ ଦୈତ୍ୟଗୁରୁ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପତିତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବାକୁ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରୟୋଗ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଶୁକ୍ର ଏକେକ ଦୈତ୍ୟକୁ ଜୀବନ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ବଢ଼ାନ୍ତି। ଗଣମାନେ ମହେଶଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ; ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ପଠାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଗିଳି ପୁନର୍ଜୀବନ ଯୁକ୍ତିକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରନ୍ତି। ଶିବଦେହ ଭିତରେ ଶୁକ୍ର ବାହାରିବା ପଥ ଖୋଜି ନାନା ଲୋକ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଶାମ୍ଭବଯୋଗରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେହି ଉଦ୍ଗମ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ‘ଶୁକ୍ର’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ କାଶୀଯାତ୍ରା—ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, କୂଆ ଖୋଦା, ଦୀର୍ଘ ପୂଜା, ପୁଷ୍ପ-ପଞ୍ଚାମୃତ ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ଚରମ ବ୍ରତ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟା ଓ ବର ଶକ୍ତି ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ନୈତିକ ଓ ବିଶ୍ୱଗତ ପରିଣାମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱର।
Adhyaya 17
Aṅgārakeśvara and Bṛhaspatīśvara: Kāśī Shrines, Graha-Protection, and Vācaspati’s Consecration
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ଦୁଇଟି ପ୍ରଧାନ ପ୍ରବାହରେ ଆଗେଇଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ଶିବଶର୍ମା ଗଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୋକନାଶକ କ୍ଷେତ୍ର କେଉଁଟି? ଗଣମାନେ କହନ୍ତି, ଦକ୍ଷାୟଣୀ-ବିୟୋଗ ସମୟରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସ୍ୱେଦବିନ୍ଦୁରୁ ଲୋହିତାଙ୍ଗ (ମାହେୟ) ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ଉଗ୍ରପୁରୀରେ ଘୋର ତପ କରି ‘ଅଙ୍ଗାରକେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଶିବକୃପାରେ ସେ ଅଙ୍ଗାରକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଓ ଗ୍ରହପଦରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗାରକ-ଚତୁର୍ଥୀର ବ୍ରତବିଧି ଦିଆଯାଏ—ବିଶେଷକରି ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଏବଂ ଦାନ-ଜପ-ହୋମର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ। ଅଙ୍ଗାରକ-ଯୋଗରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ବ୍ରତ ସହ ଗଣେଶଜନ୍ମର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏବଂ ବାରାଣସୀରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ନିବାସ କଲେ ପରଲୋକରେ ଉନ୍ନତ ଗତି ମିଳେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ କାଶୀର ଅନ୍ୟ ଗାଥା: ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ ‘ବାୟବ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ବୃହସ୍ପତି/ଜୀବ/ବାଚସ୍ପତି ଉପାଧି ପାଉଛନ୍ତି। ଶିବ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ ଓ ଗ୍ରହଜନ୍ୟ ପୀଡାରୁ ରକ୍ଷା ସ୍ତୋତ୍ରପାଠରେ ମିଳିବ ବୋଲି ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବଗୁରୁ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ କାଶୀରେ ବୃହସ୍ପତୀଶ୍ୱରର ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ, କଳିଯୁଗରେ ଗୁପ୍ତ ପରମ୍ପରାର ସଙ୍କେତ, ଏବଂ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣରେ ଗ୍ରହପୀଡା-ବିଘ୍ନନାଶ—ବିଶେଷତଃ କାଶୀବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ—ଫଳଶ୍ରୁତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 18
Saptarṣi-Liṅga-Pratiṣṭhā in Avimukta and the Arundhatī Pativratā Discourse (Chapter 18)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁକ୍ତିପୁରୀ କାଶୀରେ ସ୍ନାନ କରି ମଥୁରାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମା ଦେହାନ୍ତର ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରୁଥିବା କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପଥରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଲୋକ ଦେଖି ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ତେବେ ଦୁଇ ଗଣ-ସେବକ କହିଲେ—ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସପ୍ତର୍ଷି (ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ପୁଲହ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ବଶିଷ୍ଠ) କାଶୀରେ ବସି ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତପ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଜଗନ୍ମାତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସର୍ବଲୋକ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ସେମାନେ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ—କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ—ଆସି ନିଜ ନାମଯୁକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତପୋବଳରେ ତ୍ରିଲୋକ ଧାରିତ ହୁଏ। ପରେ ସ୍ଥଳ-ସୂଚି ଦିଆଯାଇଛି—ଗୋକର୍ଣ୍ଣେଶ ଜଳ ସମୀପରେ ଅତ୍ରୀଶ୍ୱର; ମରୀଚି କୁଣ୍ଡ ଓ ମରୀଚୀଶ୍ୱର; ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ପୁଲହ-ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ହରିକେଶବ ବନରେ ଅଙ୍ଗିରସେଶ୍ୱର; ଏବଂ ବରୁଣା ତଟରେ ବଶିଷ୍ଠମେଶ୍ୱର ଓ କ୍ରତ୍ୱୀଶ୍ୱର—ଦର୍ଶନ-ସ୍ନାନରେ ତେଜ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଅତୁଲ ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କହି, କାଶୀର ପବିତ୍ର ପରିଦୃଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 19
ध्रुवोपाख्यानम् — Dhruva’s Resolve, Instruction, and Turn toward Vāsudeva
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧ୍ରୁବୋପାଖ୍ୟାନ ସଂବାଦ ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଜଗତ୍ର ଆଧାର ଓ ମାପ ପରି ଏକ ଦୀପ୍ତ, ଅଚଳ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲେ, ଗଣମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ବଂଶରେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସୁନୀତି ଓ ସୁରୁଚି ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକ୍ରମର ଭେଦ ଥିଲା, ଏବଂ ଦରବାରରେ ସୁରୁଚିଙ୍କ କଥାରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ କୋଳ/ଆସନରୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଏ। ତାପରେ ସୁନୀତି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ମାନ ଓ ଅପମାନ ପୂର୍ବକର୍ମର ଫଳ; ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମିଳେ; ତେଣୁ କ୍ରୋଧ-ଶୋକ ଦମନ କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ରୁବ ତପସ୍ୟାମୁଖୀ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ମାତାଙ୍କ ଅନୁମତି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗି ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବନରେ ସେ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। କାରଣ ପଚାରିଲେ ଧ୍ରୁବ ନିଜ କଥା କହନ୍ତି; ତେବେ ଅତ୍ରି ତାଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଭକ୍ତିମାର୍ଗରେ ନେଇଯାଆନ୍ତି—ଗୋବିନ୍ଦ/ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଦାଶ୍ରୟ ଓ ନାମଜପ ଦ୍ୱାରା ଲୋକିକ ଓ ପାରମାର୍ଥିକ ଉଭୟ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଧ୍ରୁବ ବାସୁଦେବପରାୟଣ ହୋଇ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ସାମାଜିକ ଆଘାତରୁ ଶାସିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଙ୍କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଧାରା।
Adhyaya 20
Dhruva’s Tapas, Viṣṇu-Nāma Contemplation, and the Testing of Steadfast Devotion
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧ୍ରୁବ ନଦୀତଟ ସମୀପର ପବିତ୍ର ଉପବନକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହାକୁ ପରମ ପାବନ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେଠାରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ହରି ଦିଗମାନେ, କିରଣମାନେ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଜଳଚର ରୂପମାନେ, ଏବଂ ଅନେକ ରୂପଧାରୀ ଏକ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ଧ୍ରୁବ ବିଷ୍ଣୁନାମ ସ୍ମରଣରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପୁନଃନିୟୋଜନ ଦେଖାଯାଏ—ବାଣୀ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁନାମରେ, ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ, ଶ୍ରବଣ ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନରେ, ଘ୍ରାଣ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ, ସ୍ପର୍ଶ ସେବାଭାବରେ, ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରାୟଣରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦେବମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ କାହାର ଅହିତ କରେନାହିଁ, ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଯଥାସ୍ଥାନ ସ୍ଥିର କରିବେ। ଇନ୍ଦ୍ର ବିଘ୍ନ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ସତ୍ତା ଓ ମାୟାମୟ ଦୃଶ୍ୟ ପଠାନ୍ତି; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମାତା ସଦୃଶ ଏକ ରୂପ ମଧ୍ୟ ରୋକିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। କିନ୍ତୁ ଧ୍ରୁବ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସୁଦର୍ଶନର ରକ୍ଷାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ନାରାୟଣ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଚୟନ କରିବାକୁ ଓ ଅତିତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିବାକୁ କହନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ତେଜୋମୟ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ପରୀକ୍ଷାରେ ସିଦ୍ଧ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିର ଏହା ଶିଖର।
Adhyaya 21
ध्रुवस्तुतिḥ (Dhruva’s Hymn) and Viṣṇu’s Instruction on Dhruva-pada and Kāśī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧ୍ରୁବ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ସେ ସୃଷ୍ଟି‑ସ୍ଥିତି‑ପ୍ରଳୟର କର୍ତ୍ତା, ଶଙ୍ଖ‑ଚକ୍ର‑ଗଦାଧାରୀ, ଏବଂ ବେଦ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ତୁଳସୀ, ଶାଳଗ୍ରାମ, କାଶୀ‑ପ୍ରୟାଗ ପରି ତୀର୍ଥରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ରୂପରେ ଅନେକ ନାମରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ନାମକୀର୍ତ୍ତନ ଓ ସ୍ମରଣକୁ ରୋଗଶମନ, ପାପକ୍ଷୟ ଓ ମନସ୍ଥିରତାର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତୁଳସୀପୂଜା, ଶାଳଗ୍ରାମସେବା, ଗୋପୀଚନ୍ଦନଧାରଣ, ଶଙ୍ଖସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ନାନ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଭକ୍ତିର ରକ୍ଷାଚିହ୍ନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଜାଣି ଧ୍ରୁବପଦ ଦାନ କରନ୍ତି—ସେ ଘୂର୍ଣ୍ଣାୟମାନ ଗ୍ରହ‑ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥିର ଆଧାର ହୋଇ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସନ କରିବେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ତ୍ରିକାଳ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠରେ ପାପ କମେ, ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ହୁଏ, କୁଳମଙ୍ଗଳ, ସନ୍ତାନ‑ଧନ ଓ ଭକ୍ତିବୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟ: ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଭ ବାରାଣସୀକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛା କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ମୋକ୍ଷହେତୁ; ଆର୍ତ୍ତଙ୍କ କାନରେ ତାରକମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଓ କାଶୀକୁ ସଂସାରଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ, କାଶୀ/ବ୍ରହ୍ମପୁରୀରେ ଦାନଧର୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧ୍ରୁବଚରିତ ସ୍ମରଣର ମହାଫଳ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 22
लोक-क्रमवर्णनम्, तीर्थराज-प्रयागमाहात्म्यम्, अविमुक्त-काशी-परमोत्कर्षः (Cosmic Realms, Prayāga as Tīrtharāja, and the Supremacy of Avimukta-Kāśī)
ଏହି ଦ୍ୱାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବଶର୍ମା ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ଦ୍ରୁତଗତି ବିମାନରେ ବସାଇ କ୍ରମେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ମହର୍ଲୋକକୁ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି; ପରେ ଜନଲୋକ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର (ସନନ୍ଦନାଦି) ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ଧାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତପୋଲୋକରେ ଉଷ୍ଣ-ଶୀତ ସହନ, ଉପବାସ, ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ, ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ଇତ୍ୟାଦି ବହୁ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟାର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା ଦେଇ, ତପକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ଥିରତାର ଶାସିତ ସାଧନା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ତାପରେ ସତ୍ୟଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଗନ୍ତୁକମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଧର୍ମର ନୀତିମୟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି: ଭାରତବର୍ଷ କର୍ମଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି-ପୁରାଣାଧାରିତ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ଏବଂ ଲୋଭ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର, ମୋହ, ପ୍ରମାଦ ଆଦି ଦୋଷଜୟ ସମ୍ଭବ। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ତୁଳନା କରେ—ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପ୍ରଭାବରେ ଭାରତ ଓ ତାହାର ବିଶେଷ ଅଞ୍ଚଳ-ତୀର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରୟାଗକୁ ତୀର୍ଥରାଜ ଭାବେ ଉଚ୍ଚ କରାଯାଇ, ନାମସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିଫଳ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷ—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଧୀନ ଅବିମୁକ୍ତ କାଶୀରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ମୋକ୍ଷ ସବୁଠାରୁ ସିଧାସଳଖ ମିଳେ। ହିଂସା, ଶୋଷଣ, ପରପୀଡ଼ନ ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଦ୍ରୋହ କାଶୀବାସ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟତା ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ; କାଶୀ ଯମଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ କାଳଭୈରବ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 23
लोकपरिस्थिति-वर्णनम् तथा हर-हरि-ऐक्योपदेशः (Cosmic Levels and the Instruction on the Non-difference of Śiva and Viṣṇu)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମା ସତ୍ୟଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ବିଷୟଟି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସର୍ବଜ୍ଞତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଉଥିବା ଗଣମାନଙ୍କୁ ଶିବଶର୍ମା ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ସେମାନେ ସପ୍ତପୁରୀ—ଅଯୋଧ୍ୟା, ମଥୁରା, ମାୟାପୁରୀ (ହରିଦ୍ୱାର), କାଶୀ, କାଞ୍ଚୀ, ଅବନ୍ତୀ ଓ ଦ୍ୱାରାବତୀ—କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କାଶୀରେ ମୋକ୍ଷ ବିଶେଷ କାହିଁକି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତାହା ବୁଝାନ୍ତି। ତାପରେ ଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱନିରୂପଣ ହୁଏ—ଭୂର୍ଲୋକରୁ ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ସତ୍ୟଲୋକ ଉପରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଏବଂ ତାହାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ କୈଲାସର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଏହି ସୋପାନବଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କାଶୀର ତାରକ-ମହିମା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଧୀଶ ପରମେଶ୍ୱର, ବାକ୍-ମନଃଅତୀତ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ସାକାର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ହର ଓ ହରି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ଭେଦ ନାହିଁ; ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ ଐକ୍ୟ ହିଁ ସତ୍ୟ। ଶେଷରେ ଶିବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି ଇଚ୍ଛା-କ୍ରିୟା-ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଓ ମାୟା ଦାନ କରି ଶାସନକାର୍ଯ୍ୟ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଉତ୍ସବ, ବିବାହ, ଅଭିଷେକ, ଗୃହପ୍ରବେଶ ଆଦି ଶୁଭକର୍ମରେ ପାଠ ସୁପାରିଶ କରି ସନ୍ତାନ, ଧନ, ରୋଗନିବାରଣ, ବନ୍ଧନମୋଚନ ଓ ଅମଙ୍ଗଳଶମନ ଫଳ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 24
अध्याय २४ — वृद्धकालेश्वरलिङ्ग-माहात्म्य एवं कालोदककूप-प्रभाव (Vṛddhakāleśvara Liṅga and the Power of the Kālōdaka Well)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କର୍ମଫଳର ଜୀବନକଥା, ଆଦର୍ଶ ରାଜଧର୍ମ ଓ କାଶୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ଏକାସାଥିରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଆରମ୍ଭରେ ଜଣେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଉତ୍କ୍ରମଣ, ଦିବ୍ୟ ଭୋଗାନୁଭବ, ଏବଂ ଶେଷ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇ ନନ୍ଦିବର୍ଧନରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ହେବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ରାଜ୍ୟରେ ସତ୍ୟ-ନୀତି-ପ୍ରଜାହିତର ଆଦର୍ଶ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତାପରେ କଥା କାଶୀକୁ ମୁହଁ ଫେରେ। ରାଜା ବୃଦ୍ଧକାଳ ରାଣୀ ସହ କାଶୀ ଯାଇ ବହୁ ଦାନ କରି ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସଂଲଗ୍ନ କୂପ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ତପୋଧନ ଆସି—ଏହି ମନ୍ଦିର କାହାର କୃତି? ଲିଙ୍ଗର ନାମ କ’ଣ?—ବୋଲି ପଚାରି, ନିଜ ସତ୍କର୍ମର ପ୍ରଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମକୀର୍ତିରେ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ରାଜା କୂପରୁ ଜଳ ଆଣି ପିଆଇଲେ, ପିଇବା ସହିତ ତପୋଧନ ଯୁବକ ହୋଇଯାନ୍ତି—କୂପର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ। ତପୋଧନ ଲିଙ୍ଗକୁ “ବୃଦ୍ଧକାଳେଶ୍ୱର” ଓ କୂପକୁ “କାଲୋଦକ” ନାମ ଦେଇ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶନ-ପୂଜନ-ଶ୍ରବଣ ଏବଂ ସେହି ଜଳସେବନର ଫଳ—ବିଶେଷକରି ବାର୍ଧକ୍ୟ ଓ ରୋଗଶମନ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାଶୀ ହିଁ ମୁକ୍ତିର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ତପୋଧନ ଲିଙ୍ଗରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; “ମହାକାଳ” ନାମଜପର ମହିମା ଓ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କ ଗତିବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 25
अविमुक्तमाहात्म्यप्रकरणम् — Avimukta Māhātmya and the Dialogue of Skanda with Agastya
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫ରେ ବ୍ୟାସ ସୂତଙ୍କୁ କୁମ୍ଭଜ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ପବିତ୍ରକର କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପତ୍ନୀସହ ଗୋଟିଏ ପର୍ବତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସ୍କନ୍ଦବନର ରମ୍ୟ ପରିଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି—ନଦୀ, ସରୋବର, ତପୋବନ ଏବଂ ତପସ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ କୈଲାସଖଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୋହିତଗିରିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପରେ ସେ ଷଡାନନ ସ୍କନ୍ଦ/କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଓ ବେଦସ୍ୱରୀୟ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ମହିମା ଏବଂ ତାରକବଧାଦି ବିଜୟକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବିମୁକ୍ତ ଧାମ ଶିବ (ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ/ବିରୂପାକ୍ଷ) ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ତ୍ରିଲୋକରେ ଅନୁପମ; ଏହା କେବଳ କର୍ମସଞ୍ଚୟରେ ନୁହେଁ, ପ୍ରଧାନତଃ ଦେବକୃପାରେ ଲଭ୍ୟ। ମୃତ୍ୟୁସ୍ମରଣ, ଅତ୍ୟଧିକ ଅର୍ଥଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ, ଧର୍ମକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଏବଂ କାଶୀକୁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ମାନିବା—ଏହି ନୀତି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଯୋଗ, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ତପ, ପୂଜା ଇତ୍ୟାଦି ସାଧନା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ମଧ୍ୟ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସହଜ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରାଯାଏ। ଅବିମୁକ୍ତରେ ବାସର କ୍ରମିକ ଫଳ କୁହାଯାଏ—କ୍ଷଣିକ ଭକ୍ତିରୁ ଆଜୀବନ ବାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମହାପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମନିବୃତ୍ତି। ବିଶେଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: କାଶୀରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ତାରକ-ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅବିମୁକ୍ତର ଅନିର୍ବଚନୀୟ ମହିମା ଓ କାଶୀପବିତ୍ରତାର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷଣୀୟ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 26
अविमुक्तक्षेत्रप्रादुर्भावः तथा मणिकर्णिकामाहात्म्यम् (Origin of Avimukta and the Glory of Maṇikarṇikā)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପୃଥିବୀରେ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ଆଦି ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କିପରି, ମୋକ୍ଷଦାୟୀ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ତାହାର କୀର୍ତ୍ତି କିପରି ବଢ଼ିଲା, ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ, ଏବଂ କାଶୀ/ବାରାଣସୀ/ରୁଦ୍ରାବାସ/ଆନନ୍ଦକାନନ/ମହାଶ୍ମଶାନ ଇତ୍ୟାଦି ନାମର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ। ସ୍କନ୍ଦ ପୂର୍ବଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ କହନ୍ତି—ମହାପ୍ରଳୟରେ ସବୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୀନ ହୁଏ; ପରେ ଶିବ-ଶକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ (ପ୍ରକୃତି, ମାୟା, ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକ୍ରିୟାଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଅବିମୁକ୍ତ ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ପରିମାଣର କ୍ଷେତ୍ର; ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଏହାକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ନାମ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’। ପରେ ଆନନ୍ଦବନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଘୋର ତପସ୍ୟା, ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ ନାମକ ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡ ଖନନ ଏବଂ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା ଆସେ। ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଶିବଙ୍କ କାନର ମଣି-କୁଣ୍ଡଳ ଏକ ଚଳନରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବାରୁ ସେ ତୀର୍ଥ ‘ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। କାଶୀରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ-ଜପ-ବ୍ରତ-ସଦାଚାର ଆଦି କର୍ମର ଅତିଶୟ ଫଳ, ଅଳ୍ପ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ନଗରନାମ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ତୁଳନାତ୍ମକ ଫଳବାକ୍ୟରେ କାଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 27
Gaṅgā-Māhātmya in Kāśī: Theological Discourse on Snāna, Smaraṇa, and Liṅga-Pūjā (Chapter 27)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ରେ ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି କାଶୀ କାହିଁକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ତାହାର ‘ଆନନ୍ଦ-କାନନ’ ସ୍ୱରୂପ ଦେବଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶରେ କିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପରେ ଈଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭାଗୀରଥ-ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—କପିଳଙ୍କ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ସଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦଗ୍ଧ ହେବା, ପିତୃସଙ୍କଟ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଭାଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟା-ସଙ୍କଳ୍ପ। କଥା ପରେ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଯାଇ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପରମ, ଶିବସ୍ୱରୂପିଣୀ ଜଳମୂର୍ତ୍ତି, ଅନେକ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧାର, ଏବଂ ତୀର୍ଥ-ଧର୍ମ-ଯଜ୍ଞଶକ୍ତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିଧି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ହିଁ ପ୍ରଧାନ ତାରକ ଆଶ୍ରୟ; ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ, ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମଜପ ଓ ତଟବାସକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପାବନକାରୀ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମହାଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ, ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ମୋକ୍ଷ, ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପିଣ୍ଡ-ତର୍ପଣାଦିରେ ପିତୃହିତ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଉଥିବା ପଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭଗତିର ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳେ। ଅବମାନ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବାର ଦୋଷ ଦେଖାଇ ଶେଷରେ ପୁଣ୍ୟଗଣନା, ମନ୍ତ୍ର-ବିଧି ସୂଚନା ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ-ଶମନ ଶକ୍ତିର ସ୍ତୁତି-ନମସ୍କାର ରହିଛି।
Adhyaya 28
Gaṅgā-Māhātmya and Pitṛ-Tarpaṇa in Kāśī (Pūrvārdha, Adhyāya 28)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୮ କାଶୀଖଣ୍ଡର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ତ୍ରିପଥଗା/ଜାହ୍ନବୀ/ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପାବନ-ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତରବଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଆଲୋଚନାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ଭୂତ–ଭବିଷ୍ୟତ–ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳଭେଦ ନେଇ ସଂବାଦମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସେ, ପରେ ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଗଙ୍ଗାତୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଏକଥର କରାଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ—କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୃତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—କୁଳସୀମା ଛାଡ଼ି ଲାଭ ଦେଇପାରେ ବୋଲି ଦୃଢ଼ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି: ନୀତିଭ୍ରଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହାବଶେଷ ଯଦି ଶୁଦ୍ଧ ଗଙ୍ଗାରେ ପଡ଼େ, ତେବେ ତାହାର ଗତି କ’ଣ? ଶିବ ‘ବାହୀକ’ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ସଂସ୍କାର ଅବହେଳା ଓ ଅନାଚାରରେ ଦଣ୍ଡଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୈବଯୋଗରେ ତାଙ୍କ ଦେହର ଏକ ଖଣ୍ଡ ଗଙ୍ଗାରେ ପଡ଼ିବାରୁ ଶେଷରେ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଉନ୍ନତ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମର ତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଇ ଗଙ୍ଗାଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପାନ, ସ୍ନାନ ଏବଂ କାଶୀର ନଦୀତୀର ପବିତ୍ରତାକୁ କଳିଯୁଗରେ ବିଶେଷ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ମହିମା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 29
गङ्गानामसहस्रस्तोत्रम् (Ganga-nāma-sahasra Stotra) and the doctrine of snāna-phala by japa
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଓ ଧର୍ମାଚାର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନକୁ ଯଦି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ତେବେ ଦୁର୍ବଳ, ଅଚଳ, ଆଳସୀ କିମ୍ବା ଦୂରେ ରହୁଥିବା ଲୋକେ ସମାନ ଫଳ କିପରି ପାଇବେ? (1–5)। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ଜଳ ପୂଜ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନନ୍ୟ; ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପାପହରଣ ଶକ୍ତି ଥିବାରୁ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେପରି ଦ୍ରାକ୍ଷାର ସ୍ୱାଦ ଦ୍ରାକ୍ଷାରେ ହିଁ, ସେପରି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଗଙ୍ଗାରେ ହିଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମିଳେ (6–10)। ତାପରେ ସେ “ଅତିଗୁପ୍ତ” ବିକଳ୍ପ ସାଧନା ଦେଖାନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାନାମସହସ୍ରକୁ ସ୍ତୋତ୍ର-ଜପ ଭାବେ ପଢ଼ିବା। ଏହା କେବଳ ଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ (ଶିବଭକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରାୟଣ, ଶାନ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଆସ୍ତିକ) ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଶୁଚିତା, ଅକ୍ଷରର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ, ମୌନ/ମନୋଜପ ଓ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ପୁନରାବୃତ୍ତିର ବିଧି ଦିଆଯାଏ (11–16)। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅନେକ ନାମର ବିସ୍ତୃତ ମାଳା (17 ଠାରୁ) ଏବଂ ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏକଥର ଜପରେ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ, ନିରନ୍ତର ଜପରେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପକ୍ଷୟ, ଗୁରୁସେବାର ସହାୟତା ଓ ପରଲୋକରେ ଶୁଭ ଭୋଗ। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରଜପକୁ ସ୍ନାନକାମୀ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ “ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପ୍ରତିନିଧି” ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି (170–210)।
Adhyaya 30
मणिकर्णिकागङ्गावतरण-प्रवेशानुज्ञा-काशीमाहात्म्य (Maṇikarṇikā, Gaṅgā’s Arrival, Authorized Entry, and the Māhātmya of Kāśī)
ସ୍କନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ତ୍ରିଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଭଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରଣ କରାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶେଷରେ କାଶୀର ମଣିକର୍ଣିକା ସହ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ—କାଶୀକୁ ଶିବ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଶିବକୃପାରେ ଏଠାରେ ସାଧାରଣ ଦାର୍ଶନିକ ଶିଷ୍ଟାଚାର ବିନା ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ସୁଲଭ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଶିବ ‘ତାରକ’ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଜୀବକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତାପରେ କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଭୂଗୋଳ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରବେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଅସି ଓ ବରୁଣା ସୀମାନଦୀ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇ ‘ବାରାଣସୀ’ ନାମର କାରଣ ହୁଏ। ଶିବ ପ୍ରବେଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ବିନାୟକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଆସିଥିବା ଲୋକ ନ ରହିପାରନ୍ତି, ନ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପାଇପାରନ୍ତି। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ମାତୃଭକ୍ତ ବଣିକ ଧନଞ୍ଜୟ ମାଆଙ୍କ ଅବଶେଷ ବହନ କରେ; ବାହକର ଚୋରି ଓ ଅନନୁମୋଦିତ ଗତିର ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ଯେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରବେଶ ଓ ଯଥାଯଥ ଭାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଶେଷରେ ବାରାଣସୀର ଅପୂର୍ବ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ସ୍ତୁତ—ବହୁ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶିବଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 31
कालभैरवप्रादुर्भावः — Origin and Jurisdiction of Kālabhairava in Kāśī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମ୍ବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କାଶୀରେ ଭୈରବଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଏବଂ କେଉଁ ନିୟମରେ ସେ ସାଧକଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି—ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଏହି କଥାକୁ କାଶୀବାସର ଫଳ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରୁଥିବା ଓ ପାପଶୋଧକ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ବୋଲି କହି ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପରେ ଦିବ୍ୟ ମାୟାର ପ୍ରଭାବ ଓ ସ୍ୱଘୋଷିତ ଅଧିକାରର ସୀମା ଦେଖାଉଥିବା ତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ କ୍ରତୁରୂପ (ନାରାୟଣାଂଶ) ସତ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିବାଦ ହୁଏ; ବେଦକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ପଚାରିଲେ ଚାରି ବେଦ ରୁଦ୍ର/ଶିବଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ପରମତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତଥାପି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶିବଙ୍କ ତପସ୍ବୀ-ଶ୍ମଶାନବାସୀ ରୂପକୁ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। ତେବେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଶିବଲୀଳା ତାଙ୍କ ସ୍ୱଶକ୍ତିରୁ ଅଭିନ୍ନ। ମହାତେଜ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ଉଗ୍ର ଶିବରୂପରୁ କାଳଭୈରବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କାଶୀର ନିତ୍ୟ ଅଧିପତି ଓ ଧର୍ମଦଣ୍ଡଧାରୀ ନିୟାମକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଭୈରବଙ୍କ ନାମ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—‘ଭରଣ’ କରୁଥିବାରୁ ଭୈରବ, କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା, ଓ ଅଧର୍ମକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଥିବା। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଶିର ଛେଦନ କରି ଲୋକଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆଦର୍ଶ ଭାବେ କାପାଳିକ ବ୍ରତ (କପାଳ ଧାରଣ) କରିବା ଆଦେଶ ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ବାରାଣସୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ତାହାର ପ୍ରବେଶ ରୋକାଯାଏ। ପରେ ଭୈରବଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଲୋକଗମନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ବ୍ରତର ଉପଦେଶାତ୍ମକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଶିବନାମ-ଭକ୍ତିର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି, କାଶୀର ବିଶେଷ ପାବନତା, ଏବଂ କାଳଜଳରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃଉଦ୍ଧାରକ ଅର୍ପଣାଦି କ୍ରିୟାର ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 32
हरिकेशोपाख्यानम् (Harikeśa Upākhyāna) — The Account of Harikeśa and the Call of Vārāṇasī
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ହରିକେଶ କିଏ, ତାଙ୍କର ବଂଶ, ତପସ୍ୟା କ’ଣ, ଏବଂ ସେ କିପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡନାୟକ/ଦଣ୍ଡପାଣି ଭଳି ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ସଙ୍କେତ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ସ୍କନ୍ଦ ଗନ୍ଧମାଦନର ଯକ୍ଷବଂଶ କଥା କହନ୍ତି—ରତ୍ନଭଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର। ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନହୀନତାରେ ଦୁଃଖିତ; ସେ କହେ—‘ଗର୍ଭରୂପ’ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବିନା ଧନ ଓ ପ୍ରାସାଦ-ବୈଭବ ଶୂନ୍ୟ। ତେବେ ପତ୍ନୀ କନକକୁଣ୍ଡଳା ଧାର୍ମିକ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ପୂର୍ବକର୍ମ ଏକାସାଥି ଫଳ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଉପାୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ; ଶିବଭକ୍ତିରେ ଲୋକିକ ସିଦ୍ଧି ଓ ପରମ ଲାଭ ଉଭୟ ମିଳେ। ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ, ଶ୍ୱେତକେତୁ, ଉପମନ୍ୟୁ ଆଦି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଶିବସେବାର ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ନାଦେଶ୍ୱର/ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ହରିକେଶ ନାମରେ ପୁତ୍ର ପାଏ। ଶିଶୁଟି ଏକାନ୍ତ ଶିବନିଷ୍ଠ—ଧୂଳିଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼େ, ଶିବନାମ ଜପେ, ତ୍ରିନେତ୍ର ପ୍ରଭୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ମାନେନି। ପିତା ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଓ ଧନବ୍ୟବସ୍ଥା ଶିଖାଇବାକୁ ଚାହିଲେ ହରିକେଶ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ଘର ଛାଡ଼େ। ‘ଯାହାର ଶରଣ ନାହିଁ, ତାହାର ଶରଣ କାଶୀ’ ଏହି ବଚନ ସ୍ମରି ସେ ବାରାଣସୀକୁ ଯାଏ। କାଶୀକୁ ଆନନ୍ଦବନ/ଆନନ୍ଦକାନନ ଭାବେ ଓ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଶିବ କାଶୀର ତାରକ ମହିମା—ଏକ ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ରସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ବିଘ୍ନରକ୍ଷା—ଇତ୍ୟାଦି କହନ୍ତି। ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭକ୍ତିଚରିତ, ନୀତି ଓ କାଶୀର ମୋକ୍ଷଦାୟି ଭୂଗୋଳକୁ ଏକତ୍ର କରି ହରିକେଶଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉନ୍ନତି (ଦଣ୍ଡପାଣି/ଦଣ୍ଡନାୟକ ସମ୍ବନ୍ଧ) ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 33
ज्ञानवापी-ज्ञानोदतीर्थमाहात्म्य (Jñānavāpī and Jñānoda Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସ୍କନ୍ଦଜ୍ଞାନୋଦ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କ’ଣ ଏବଂ ଜ୍ଞାନବାପୀକୁ ଦେବଲୋକରେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ? ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାତନ କଥା କହନ୍ତି: ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗରେ ଈଶାନ (ରୁଦ୍ରରୂପ) କାଶୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସିଦ୍ଧ, ଯୋଗୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଗଣମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖିଲେ। ଶୀତଳ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ସେ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଏକ କୁଣ୍ଡ ଖୋଦି ଭୂଗର୍ଭର ବିଶାଳ ଜଳରାଶିକୁ ପ୍ରକଟ କରି, ହଜାର ଧାରା ଓ ଘଟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ଈଶାନ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଏହି ଅନୁପମ ତୀର୍ଥ ଶିବଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ। ଶିବ ଏହାକୁ ପରମ ‘ଶିବତୀର୍ଥ’ ଘୋଷଣା କରି ‘ଶିବଜ୍ଞାନ’କୁ ଦିବ୍ୟ ମହିମାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ‘ଜ୍ଞାନୋଦ’ ନାମ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଆଚମନରେ ମହାଯଜ୍ଞସମ ଫଳ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଗୟା, ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଆଦିଠାରୁ ଅଧିକ ପିତୃଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅଷ୍ଟମୀ/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଉପବାସ ଓ ଏକାଦଶୀରେ ନିୟତ ଆଚମନ ସହ ବ୍ରତ କଲେ ଅନ୍ତର୍ଲିଙ୍ଗ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଫଳ ମିଳେ। ଶିବତୀର୍ଥ ଜଳ ଦର୍ଶନରେ ଉପଦ୍ରବକାରୀ ଭୂତ ଓ ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୋଦ ଜଳରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ କରିବା ସର୍ବତୀର୍ଥଜଳାଭିଷେକ ସମାନ। ପରେ ଜ୍ଞାନବାପୀ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ଇତିହାସ ଆସେ—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣୀ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟସ୍ନାନ ଓ ମନ୍ଦିରସେବା, ବିଦ୍ୟାଧର ଅପହରଣଚେଷ୍ଟା, ରାକ୍ଷସ ସହ ସଂଘର୍ଷ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମାନୁବନ୍ଧ, ଏବଂ ପରଜନ୍ମରେ ବିଭୂତି-ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ-ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନକୁ ଆଭୂଷଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନି ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ହେବା। ଶେଷରେ କାଶୀର କିଛି ତୀର୍ଥ/ଦେବାଳୟର କ୍ରମବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟଟି କାଶୀର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 34
Maṇikarṇikā as Mokṣabhū and Jñānavāpī as Jñānadā (Liberation-Field and Knowledge-Well)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪ କାଶୀର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପବିତ୍ର ପରିଦୃଶ୍ୟକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ନିରୂପଣ କରେ। ପ୍ରଥମେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କହି, ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଭୂମିକା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସଂସାରପୀଡିତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶିବ ‘ବ୍ରହ୍ମସ୍ପର୍ଶୀ’ ଶ୍ରୁତି ଉପଦେଶ ଦେଇ ତାରଣ କରନ୍ତି। ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ‘ମୋକ୍ଷଭୂ’ ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦିତ; ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ କିମ୍ବା ବ୍ରତାଧାରିତ ଅନ୍ୟ ପଥର ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷ ସୁଲଭ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନ ଏକାସାଥି ‘ସ୍ୱର୍ଗଭୂ’ ଓ ‘ମୋକ୍ଷଭୂ’ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ। ତାପରେ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟି—ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୋଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାଗ କରୁଥିବା ରାଜା, ପତିବ୍ରତା ନାରୀ, ଧର୍ମାର୍ଜିତ ଧନବାନ ବ୍ୟାପାରୀ/ବୈଶ୍ୟ, ସଦାଚାରୀ ଶୂଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଏକଦଣ୍ଡୀ/ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ସମସ୍ତେ ନିଃଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଆସନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ଜ୍ଞାନବାପୀର ପ୍ରସଙ୍ଗ। କଳାବତୀ ଜ୍ଞାନବାପୀକୁ ଦେଖି (ଚିତ୍ରରୂପେ ମଧ୍ୟ) ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରି ତୀବ୍ର ଭାବାତ୍ମକ ଓ ଶାରୀରିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ—ମୂର୍ଛା, ଅଶ୍ରୁ, ଦେହକମ୍ପ; ପରେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ଭବାନ୍ତର-ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ସେବକମାନେ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହାକୁ ସ୍ଥାନଶକ୍ତିଜନିତ ଜାଗରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। କଳାବତୀ କାଶୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକନ୍ୟା ଭାବରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ, ପରେ ଅପହରଣ, ସଂଘର୍ଷ, ଶାପମୋଚନ ଓ ଶେଷରେ ରାଜକନ୍ୟା ଭାବରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ କଥା କହି ଜ୍ଞାନବାପୀର ଜ୍ଞାନଦାୟିନୀ ମହିମା ଦର୍ଶାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଜ୍ଞାନବାପୀର ଶୁଭାଖ୍ୟାନ ପଢ଼ିଲେ, ଜପିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
Adhyaya 35
अविमुक्तमहात्म्य–सदाचारविधि (Avimukta’s Supremacy and the Discipline of Sadācāra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁମ୍ଭୟୋନି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ) ଅବିମୁକ୍ତ-କାଶୀକୁ ପରମ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି—ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା–ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର–କାଶୀ ଏହି ତ୍ରୟକୁ ବିଶେଷ ତାରକ-ସଂଯୋଗ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ କଳି/ତିଷ୍ୟ ଯୁଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ତପ, ଯୋଗ, ବ୍ରତ, ଦାନ ଆଦିର ସାମର୍ଥ୍ୟ କମିଯାଇଥିବାବେଳେ ମୋକ୍ଷଲାଭ ବାସ୍ତବରେ କିପରି ସମ୍ଭବ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଅସାଧାରଣ ତପସ୍ୟାଠାରୁ ସଦାଚାର ହିଁ ଧର୍ମର ମୂଳ ଉପାୟ। ସେ ଜୀବ ଓ ଜ୍ଞାତାଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରି ଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚାରକୁ ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଅକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ସଦାଚାରକୁ ଧର୍ମମୂଳ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯମ (ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା, ଅହିଂସା ଇତ୍ୟାଦି) ଓ ନିୟମ (ଶୌଚ, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଉପବାସ) ଦେଖାଇ କାମ-କ୍ରୋଧାଦି ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେବଳ ଧର୍ମ ହିଁ ସହଚର ବୋଲି ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ତାପରେ ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାତଃକର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ଆସେ—ମଳତ୍ୟାଗରେ ଦିଗ୍-ନିୟମ ଓ ଗୋପନୀୟତା, ମାଟି-ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିର ଗଣନା, ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନିଷେଧ, ଦନ୍ତଧାବନ ନିୟମ (କିଛି ଚନ୍ଦ୍ରତିଥିରେ ନିଷେଧ ସହ), ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନର ମହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟା, ତର୍ପଣ, ହୋମ, ଭୋଜନ-ବିଧି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ‘ନିତ୍ୟତମ’ ପଥ ବୋଲି କହି ଧାର୍ମିକ ଜୀବନକୁ ସ୍ଥିର କରୁଥିବା ଉପାୟ ଭାବେ ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 36
Sadācāra and Brahmacarya Regulations (सदाचार–ब्रह्मचर्यविधान)
ସ୍କନ୍ଦ କୁମ୍ଭଜ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସଦାଚାରର ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦେବାକୁ କହନ୍ତି, ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ନ ପଡ଼ନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜ-ବ୍ୟବସ୍ଥା—ମାତୃଜନ୍ମ ଓ ଉପନୟନଦ୍ୱାରା ‘ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ’—ବିବେଚିତ ହୋଇ, ଗର୍ଭାଧାନାଦି ବୈଦିକ ସଂସ୍କାରରୁ ଶିଶୁକାଳୀନ କ୍ରିୟା ହୋଇ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟର ଉପନୟନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ ଦର୍ଶାଯାଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ନିୟମ—ଶୌଚ, ଆଚମନ, ଦନ୍ତଧାବନ, ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ନମସ୍କାରବିଧି, ଏବଂ ଗୁରୁ-ବୃଦ୍ଧସେବା—ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଏ। ଭିକ୍ଷାଚରଣ, ମିତଭାଷଣ, ନିୟମିତ ଆହାର, ଏବଂ ଅତିଭୋଗ, ହିଂସା, ନିନ୍ଦା, ଅଶୁଚି ସଂସର୍ଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସକ୍ତି ଆଦିରୁ ବିରତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ମେଖଲା, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଦଣ୍ଡ, ଅଜିନର ଦ୍ରବ୍ୟ-ପ୍ରମାଣ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇ, ଉପକୁର୍ବାଣ ଓ ନୈଷ୍ଠିକ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଆଶ୍ରମାଶ୍ରୟ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ; ଆଶ୍ରମ ଭିତ୍ତି ବିନା ଆଚରଣ ଫଳହୀନ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ବେଦାଧ୍ୟୟନର ମହିମା, ପ୍ରଣବ-ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀଜପ, ଏବଂ ବାଚିକ-ଉପାଂଶୁ-ମାନସ ଜପର ଫଳଭେଦ ପ୍ରଶଂସିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଉପାଧ୍ୟାୟ, ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକ୍ରମ ସହ ମାତା-ପିତା-ଗୁରୁ ତ୍ରୟଙ୍କ ସନ୍ତୋଷକୁ ପରମ ତପସ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ କାଶୀପ୍ରାପ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ବାଣସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରି, ପରେ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣ ଓ ବିବାହଯୋଗ୍ୟତା ମାନଦଣ୍ଡ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ।
Adhyaya 37
Strī-lakṣaṇa-vicāra (Examination of Women’s Physical Marks) | Chapter 37
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ–ଅଶୁଭ ଦେହଲକ୍ଷଣ ବିଚାର ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ‘ଲକ୍ଷଣବତୀ’ ପତ୍ନୀ ଗୃହସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ ବୋଲି କହି, ବିବାହ ଚୟନରେ ଲକ୍ଷଣ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉଚିତ ମନାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଆଠଟି ଆଧାର ଦିଆଯାଇଛି—ଦେହାକୃତି, ଆବର୍ତ୍ତ/ଘୁର୍ଣ୍ଣନ, ଗନ୍ଧ, ଛାୟା, ତେଜ/ସ୍ୱଭାବ, ସ୍ୱର, ଗତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ। ପରେ ପାଦରୁ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଦ, ଆଙ୍ଗୁଠି, ନଖ, ଗୋଡ଼ଘା, ପିଣ୍ଡଳୀ, ଘୁଁଡ଼ି, ଜଂଘା, କଟି, ନିତମ୍ବ, ଗୁହ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଉଦର, ନାଭି, ପାର୍ଶ୍ୱ, ବକ୍ଷ, ସ୍ତନ, କାନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ ଓ ହସ୍ତରେଖା, କଣ୍ଠ, ମୁଖ, ଓଷ୍ଠ, ଦାନ୍ତ, ନେତ୍ର, କେଶ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଫଳ—ଧନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳ—ନିମିତ୍ତଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୈଳୀରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ହସ୍ତତଳ ଓ ପାଦତଳରେ ପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଇତ୍ୟାଦି ଚିହ୍ନ ଏବଂ ରେଖାବିନ୍ୟାସର ଫଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ବିବେକୀମାନେ ଦୁର୍ଲକ୍ଷଣ ଏଡ଼ାଇ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ କନ୍ୟାକୁ ବରଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି କହି, ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ବିବାହ ପ୍ରକାର ଆଲୋଚନାର ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 38
Adhyāya 38 — Vivāha-bheda, Gṛhastha-ācāra, Atithi-sevā, and Nitya-karma (Marriage Types, Householder Ethics, Hospitality, Daily Duties)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଧର୍ମ-ନୀତି ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବିବାହର ଅଷ୍ଟବିଧ ପ୍ରକାର କହି ବ୍ରାହ୍ମ, ଦୈବ, ଆର୍ଷ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟକୁ ଧର୍ମ୍ୟ ଏବଂ ଆସୁର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପୈଶାଚକୁ ନିନ୍ଦିତ/ହୀନ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶୁଦ୍ଧି-ଫଳ କିମ୍ବା ଦୋଷ-ପରିଣାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ତାପରେ ଗୃହସ୍ଥ-ଆଚାରର ନିୟମ—ଋତୁକାଳରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ, ଅନୁଚିତ ସମୟ-ସ୍ଥାନରେ ସାବଧାନତା, ଶୌଚ-ପବିତ୍ରତା, ବାକ୍-ସଂଯମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବହାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା—ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଓ ଅତିଥି-ସେବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଇ, ଅତିଥି ସତ୍କାର ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ଅବହେଳା ଦୋଷକାରକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦାନର ଫଳ, ଅନଧ୍ୟାୟ (ଅଧ୍ୟୟନ-ନିଷେଧ) ପରିସ୍ଥିତି, ସତ୍ୟ କିନ୍ତୁ ହିତକର ବାକ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ ପରିହାର ଇତ୍ୟାଦି ନୀତିବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ କାଶୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଯାଇ, ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 39
Avimukta-Kāśī: Accelerated Merit, Avimukteśvara Liṅga, and a Royal-Mythic Etiology
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ରେ ସ୍କନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତ-କାଶୀକୁ ଆଧାର କରି ପାପନାଶକ ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ କାଶୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପରେ—କଳ୍ପନାତୀତ, ନିରାକାର, ଅବ୍ୟକ୍ତ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସେଇ ପରତତ୍ତ୍ୱ କାଶୀରେ ବିଶେଷ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ। ତାପରେ ସାଧନାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷା ଆସେ: ଅନ୍ୟତ୍ର ଯେଉଁ ଫଳ ତୀବ୍ର ଯୋଗ, ମହାଦାନ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ମିଳେ, କାଶୀରେ ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ର-ଫଳ-ଜଳ ଅର୍ପଣ, ଅଳ୍ପକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ-ସ୍ଥିରତା, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ଭିକ୍ଷା/ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ‘ମହାଫଳ’ ଭାବେ ସୁଲଭ ହୁଏ—କ୍ଷେତ୍ରମହିମା ଯୋଗୁଁ। ପରେ କାରଣକଥା: ଦୀର୍ଘ ଖରା ଓ ସାମାଜିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାର ଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ରାଜା ରିପୁଞ୍ଜୟ (ଦିବୋଦାସ)ଙ୍କୁ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ରୁଦ୍ର/ଶିବ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ-ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଶେଷରେ ଶିବ କାଶୀରେ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ନିତ୍ୟ ବିରାଜମାନ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ। ଉପସଂହାରରେ ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱରକୁ ‘ଆଦି-ଲିଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ଦର୍ଶନ, ସ୍ମରଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ପୂଜା ଓ ନାମଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପାପସଞ୍ଚୟ ନାଶ କରି କର୍ମବନ୍ଧନ ଶିଥିଳ କରେ। ସହିତ ସମୟେ ସମୟେ ଅନ୍ୟ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ଓ ନିୟମଯୁକ୍ତ ଜପ-ଭକ୍ତିର ମହିମା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 40
Avimukteśvara–Kṣetra-prāpti, Gṛhastha-dharma, and Ethical Regulations (अविमुक्तेश्वर-क्षेत्रप्राप्ति तथा गृहस्थधर्म-नियमाः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋଚନା। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଅବିମୁକ୍ତେଶଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ପଚାରନ୍ତି—ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅବିମୁକ୍ତ-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯଥାବିଧି କିପରି ‘ପ୍ରାପ୍ତ’ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍କନ୍ଦ ଦେବ ସ୍ତୁତିରୁ ନିୟମ-ଆଚାର ଦିଗକୁ ନେଇ, କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନୀତିନିୟମ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତି। ନିଷିଦ୍ଧ ଆହାର, ଭୋଜନ ପ୍ରଣାଳୀ, ହିଂସାର ନୈତିକ ଭାର—ବିଶେଷକରି ମାଂସଭକ୍ଷଣ ଓ କିଛି ସୀମିତ ଯଜ୍ଞ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ତାହାର ଅପବାଦ—ଏଠାରେ ଆଲୋଚିତ। ଧର୍ମକୁ ସୁଖ ଓ ଉଚ୍ଚ ପୁରୁଷାର୍ଥର ଜନକ ବୋଲି କହି, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ଦାନର ଶୁଦ୍ଧ ବିଧି, ଅତିଥିସେବା, ଆଶ୍ରିତଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ବିବାହୋଚିତତା, ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ଭାବନା, ନାରୀ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଶୁଦ୍ଧତା-ଚର୍ଚ୍ଚା, କ୍ଷତିକାରକ ବାକ୍ୟ ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବହାରର ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ କାଶୀରେ ଶିଷ୍ଟ ଜୀବନକୁ ସମଗ୍ର ଧର୍ମପଥ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ କରି, କାଶୀସେବାକୁ ପୁଣ୍ୟର ଶିଖର ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
Adhyaya 41
वनाश्रम–परिव्राजकधर्मः तथा षडङ्गयोग–प्राणायामविधिः (Forest-Dweller and Renunciant Ethics; Six-Limbed Yoga and Prāṇāyāma Method)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥରୁ ବାନପ୍ରସ୍ଥକୁ ଯାଇ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଆହାର ତ୍ୟାଗ, ପରିଗ୍ରହ ସଂଯମ, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ ପାଳନ, ଶାକ‑ମୂଳ‑ଫଳ ଆଧାରିତ ତପସ୍ୟାମୟ ଜୀବନ, ଆହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା‑ସଂଗ୍ରହର ବ୍ୟବହାରିକ ଉପାୟ ଓ ନିଷିଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ବର୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ପରିବ୍ରାଜକ/ଯତି ଆଦର୍ଶ—ଏକାକୀ ଭ୍ରମଣ, ଅନାସକ୍ତି, ସମଭାବ, ବାକ୍ସଂଯମ, ଋତୁନିୟମ ସହିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅହିଂସା, ଅତି ଅଳ୍ପ ଉପକରଣ (ଧାତୁ ପାତ୍ର ବର୍ଜନ, ସରଳ ଦଣ୍ଡ‑ବସ୍ତ୍ର) ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଜଡି ପଡିବାର ସତର୍କବାଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ: ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ, ଯୋଗ ତାହାର ସାଧନ, ଅଭ୍ୟାସ ହିଁ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ। ଯୋଗର ପରିଭାଷା ଆଲୋଚନା କରି ମନ‑ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଚେତନାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ/ପରମାତ୍ମାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପଥ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଷଡ଼ଙ୍ଗଯୋଗ—ଆସନ, ପ୍ରାଣସଂରୋଧ (ପ୍ରାଣାୟାମ), ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି—ର କ୍ରମ, ସିଦ୍ଧାସନ/ପଦ୍ମାସନ/ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ, ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ମାତ୍ରା‑କ୍ରମ, ବଳପୂର୍ବକ ଅଭ୍ୟାସର ଝୁମ୍ପ, ନାଡ଼ୀଶୁଦ୍ଧି ଲକ୍ଷଣ ଓ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଯୋଗସ୍ଥୈର୍ୟରେ କର୍ମବାଧ୍ୟତା ନିବୃତ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ଯୋଗସହିତ କାଶୀ କୈବଲ୍ୟ ପାଇଁ ସୁଲଭ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 42
कालचिह्नवर्णनम् (Signs of Approaching Death and the Turn to Kāśī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ସଂବାଦରେ ଗଠିତ; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମୃତ୍ୟୁକାଳ ନିକଟ ଆସିଲେ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ କେଉଁ ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଚିହ୍ନିବା। କୁମାର ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ଶ୍ୱାସପ୍ରବାହର ଅସାମାନ୍ୟତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭ୍ରମ, ଦେହଶୁଷ୍କତା ଓ ବର୍ଣ୍ଣବିକାର, ଛାୟା/ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୋଷ, ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନଲକ୍ଷଣ ଇତ୍ୟାଦି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କିଛି ଚିହ୍ନ ସହ ଅବଶିଷ୍ଟ ଆୟୁ ଦିନ-ମାସ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଆଲୋଚନା ନିଦାନରୁ ଧର୍ମୋପଦେଶକୁ ଘୁରେ—କାଳକୁ କେହି ଠକାଇ ପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯୋଗସାଧନା ଓ ସଂଯମ ଅବଲମ୍ବନ କରିବା, କିମ୍ବା କାଶୀର ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ। ବିଶେଷତଃ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦୃଢ଼ କରି କୁହାଯାଏ—ବାରାଣସୀରେ ବାସ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା-ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ ଓ ନଗରର ତାରକ ମହିମା କଳି, କାଳ, ଜରା ଓ ପାପଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରାଏ। ଶେଷରେ ଜରାକୁ ଅବନତିର ପ୍ରଧାନ ଚିହ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଇ, ଅଶକ୍ତି ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ କାଶୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 43
दिवोदास-राज्यवर्णनम् तथा वैश्वानरमूर्त्यपसारणम् (Divodāsa’s Rule in Kāśī and the Withdrawal of the Vaiśvānara Form)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବ କାହିଁକି କାଶୀ ତ୍ୟାଗ କରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଦିବୋଦାସ କିପରି ଶାସନରେ ବସିଲେ। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନକୁ ସମ୍ମାନ କରି ଶିବ ମନ୍ଦରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଦିବ୍ୟ ସଭା ଚାଲିଯିବା ପରେ ଦିବୋଦାସଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେଲା; ସେ ବାରାଣସୀକୁ ସ୍ଥିର ରାଜଧାନୀ କରି ପ୍ରଜାଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କଲେ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆଦର୍ଶ ନଗର-ନୀତିର ଚିତ୍ର ମିଳେ—ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ପାଳନ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଅତିଥିସତ୍କାରର ବୃଦ୍ଧି, ଅପରାଧ ଓ ଶୋଷଣର ଅଭାବ, ଏବଂ ବେଦପାଠ, ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିବା ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନ। ଦେବତାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ନୀତି-ପ୍ରଶାସନ (ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟ, ଚତୁରୁପାୟ ଇତ୍ୟାଦି)ରେ ଦୁର୍ବଳତା ନ ପାଇ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ପରୋକ୍ଷ ଉପାୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନି (ବୈଶ୍ୱାନର)କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟଭୂମିରେ ସ୍ଥାପିତ ନିଜ ରୂପକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କର; ଅଗ୍ନି ଯାଉଥିବା ସହ ପାକକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ହୋମ-ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ, ରାଜପାକଶାଳାରେ ଅଗ୍ନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଦିବୋଦାସ ଏହାକୁ ଦେବକୃତ ଯୁକ୍ତି ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି—ଉତ୍ତମ ଶାସନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ-ଯଜ୍ଞୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅତିମାନବ ଚାପରେ କମ୍ପିତ ହୋଇପାରେ।
Adhyaya 44
काशीवियोगज्वरः, मणिकर्णिकामाहात्म्यस्तुति, दिवोदासवियोजनार्थं योगिन्यादेशः (Kāśī-Viyoga Fever; Praise of Maṇikarṇikā; Commissioning the Yoginīs regarding Divodāsa)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୪ ତିନି ଚଳନରେ ଧାର୍ମିକ କଥାକୁ ଗଢ଼େ। (୧) ସ୍କନ୍ଦ ଶିବଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନମୟ ଧାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ତଥାପି ସେ ‘କାଶୀ-ବିୟୋଗଜ୍ୱର’ରେ ତପ୍ତ ଦେଖାନ୍ତି। ବିଷରେ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ନୀଳକଣ୍ଠ ଶିବ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ‘ତାପିତ’—ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ଦେଖାଏ ଯେ ଏହା ଶାରୀରିକ ରୋଗ ନୁହେଁ, କାଶୀର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ କଥା-ଉପାୟ। (୨) ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କାଶୀ, ବିଶେଷତଃ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା,ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ତାହା ସମାନ କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଭୟ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ; କାଶୀରେ ତ୍ୟାଗ/ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ସୁଲଭ, କେବଳ ତପ, କର୍ମକାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟାରେ ସେହି ଫଳ ଦୁର୍ଲଭ। (୩) ଶିବ ଫେରିବାକୁ ମନସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ-ରାଜନୀତିର ସୀମା ମାନନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦିବୋଦାସ ଧର୍ମପୂର୍ବକ କାଶୀ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଶିବ ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ହଟାନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କୁ ଯୋଗମାୟାରେ ଦିବୋଦାସଙ୍କ କାଶୀରେ ରହିବା ଆସକ୍ତି ଶିଥିଳ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ନ କରି ବାରାଣସୀ ପୁନର୍ନବୀକୃତ ହୁଏ।
Adhyaya 45
योगिनीवृन्दप्रवेशः, नामजपफलम्, पूजाकालविधानम् (Yoginī Host’s Entry, Fruits of Name-Recitation, and Worship Timing)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି ଯେ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ଏକ ବୃନ୍ଦ ମାୟାର ଆବରଣରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ କାଶୀରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଭୂମିକା ଓ ବିଶେଷ କୌଶଳ ଧାରଣ କରି ଘରେଘରେ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନରେ ଅଚିହ୍ନା ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି; ଏହା କାଶୀର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସତର୍କତାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଏ। ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି—ପ୍ରଭୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାଶୀ ତ୍ୟାଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାଶୀ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ସାଧନାଭୂମି ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର। ତାପରେ ବ୍ୟାସ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ନାମ, କାଶୀରେ ତାଙ୍କ ଭଜନର ଫଳ, ଉତ୍ସବକାଳ ଓ ପୂଜାବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ରକ୍ଷାକର ନାମାବଳୀ ଦେଇ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ଦିନକୁ ତିନିଥର ନାମଜପ କଲେ ଉପଦ୍ରବ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଶତ୍ରୁ-ଭୂତାଦିଜନିତ କଷ୍ଟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶରତ୍କାଳୀନ ମହାପୂଜା, ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦରୁ ନବମୀକେନ୍ଦ୍ରିତ କ୍ରମ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ରାତ୍ରିବିଧି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ହୋମସଂଖ୍ୟା, ଏବଂ ଚୈତ୍ର କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତିପଦର ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରବିଘ୍ନଶାନ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ମଣିକର୍ଣିକାରେ ନମସ୍କାରକୁ ବିଘ୍ନରକ୍ଷାକାରୀ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 46
लोळार्क-आदित्यप्रादुर्भावः (Manifestation and Glory of Lolārka Āditya at Asisaṃbheda)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ଯୋଗିନୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଅଂଶୁମାଳୀ/ରବି)ଙ୍କୁ ଶୁଭ ବାରାଣସୀକୁ ଶୀଘ୍ର ପଠାନ୍ତି, ଯେ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି ରାଜା ଦିବୋଦାସଙ୍କୁ ଅଧର୍ମ-ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର କରାଯାଇପାରିବ କି ନାହିଁ ଦେଖିବାକୁ। ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜାଙ୍କ ନିନ୍ଦା ମହାଦୋଷ ବୋଲି, ଏବଂ କାଶୀରେ ଧର୍ମନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ, ଅହଂକାର ଆଦି ବିକାର ଜୟୀ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। କାଶୀ-ଦର୍ଶନ ଲାଲସାରେ ରବି ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ନାନା ବେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁକ, ନୂତନ କର୍ମକାଣ୍ଡ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ମାୟାବୀ, ପଣ୍ଡିତ, ଗୃହସ୍ଥ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ତଥାପି ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ନୈତିକ ଦୋଷ ମିଳେ ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବା ଭୟରେ ସେ କାଶୀରେ ରହିବାକୁ ଭାବି, ପ୍ରବେଶକାରୀଙ୍କ ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଶମନ କରୁଥିବା କାଶୀର ଅପୂର୍ବ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଗାନ କରନ୍ତି। ପରେ କାଶୀରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ରୂପେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ‘ଲୋଳାର୍କ’ ବିଶେଷ—କାଶୀକୁ ଦେଖିବା ତୀବ୍ର ଲୋଲତାରୁ ଏହି ନାମ। ଲୋଳାର୍କଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅସିସମ୍ଭେଦରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ସମୟରେ ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରା, ବିଶେଷକରି ଷଷ୍ଠୀ/ସପ୍ତମୀ ତିଥି ଓ ରବିବାର, ଗଙ୍ଗା–ଅସି ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ଦାନ ଓ କର୍ମଫଳର ବିଶେଷ ବୃଦ୍ଧି—ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣରେ—ଏସବୁକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶଂସା ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ବେଦଧର୍ମ-ବିରୋଧୀ ନିନ୍ଦକଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 47
Uttarārka–Barkarīkuṇḍa Māhātmya (The Glory of Uttarārka and the Origin of Barkarī Kuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଶୀର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସେଠାରେ ‘ଅର୍କକୁଣ୍ଡ’ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସରୋବର ଅଛି, ଯାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ତେଜୋମୟ ଦେବ ‘ଉତ୍ତରାର୍କ’—କାଶୀର ରକ୍ଷକ ଓ ପୀଡା-ନିବାରକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସ୍କନ୍ଦ ପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି। ଆତ୍ରେୟ ବଂଶର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦାଚାରୀ ଓ ଅତିଥିସେବୀ ଥିଲେ। ଗୁଣବତୀ ଓ କୁଶଳ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବର ଖୋଜିବା ଚିନ୍ତା ଅତିରିକ୍ତ ହୋଇ ‘ଚିନ୍ତା-ଜ୍ୱର’ ରୂପେ ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ ହେଲା ଏବଂ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମାନୁସାରେ ସହମରଣ କଲେ; କନ୍ୟା ଅନାଥ ହେଲା। ସେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଉତ୍ତରାର୍କ ସମୀପରେ ଘୋର ତପ କଲା; ପ୍ରତିଦିନ ଗୋଟିଏ ଛେଳି (ଅଜା) ନିରବ ସାକ୍ଷୀ ପରି ଆସୁଥିଲା। ଶିବ ପାର୍ବତୀ ସହ ତାହା ଦେଖି, ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବର ଦେଲେ। ତପସ୍ୱିନୀ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଛେଳି ପାଇଁ କୃପା ମାଗିଲା—ପରୋପକାର ଭାବର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇ। ଦେବଦମ୍ପତି କହିଲେ ଧନସଞ୍ଚୟ ଟିକେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପକାର କର୍ମ ସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଦେଏ। ପାର୍ବତୀ ବର ଦେଲେ—ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖୀ ହେବ, ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ ହେବ; ଏବଂ କାଶୀର ରାଜକନ୍ୟା ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇ ଭୋଗସମୃଦ୍ଧି ସହ ଅନୁତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିବ। ପୁଷ୍ୟ ମାସର ରବିବାର ଦିନ ଉତ୍ତରାର୍କ/ଅର୍କକୁଣ୍ଡରେ ଶାନ୍ତ, ଶୀତଳଚିତ୍ତରେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରି ବାର୍ଷିକ ବ୍ରତ ପାଳନର ବିଧି ଅଛି। ନାମପରମ୍ପରାରେ ଅର୍କକୁଣ୍ଡ ‘ବର୍କରୀକୁଣ୍ଡ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ସେଇ କନ୍ୟାର ପ୍ରତିମା ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଲୋଲାର୍କ ଓ ଉତ୍ତରାର୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ରୋଗ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ହୁଏ।
Adhyaya 48
Adhyāya 48: Sāmbasya Śāpaḥ, Vārāṇasī-yātrā, and the Māhātmya of Sāmbāditya and Sāmbakuṇḍa (Samba’s Curse and Solar Worship in Kāśī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଦ୍ୱାରକାର ଘଟଣାକୁ ଧାର୍ମିକ ଭାବରେ କଥାହିସାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ନାରଦ ମୁନି ଭବ୍ୟ ନଗରୀକୁ ଆସି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରୂପଗର୍ବରେ ମତ୍ତ କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର ସାମ୍ବ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରଣାମ କରେନାହିଁ। ନାରଦ ଏକାନ୍ତରେ ସାମ୍ବର ଆଚରଣର ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ପରିଣାମ—ବିଶେଷକରି ଯୌବନ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନାରୀମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା—କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି। ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ ଚିନ୍ତା କରି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନାରୀସଭା ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ବକୁ ଡାକି ଶୋଧନ-ଶିକ୍ଷାରୂପେ କୁଷ୍ଠରୋଗର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ମାର୍ଗ ଦିଆଯାଏ—କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ବକୁ କାଶୀକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶୈବାଧିକାର ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଜଳ ପାପ-ରୋଗ ଶମନରେ ସମର୍ଥ। କାଶୀରେ ସାମ୍ବ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ (ଅଂଶୁମାଳୀ/ଆଦିତ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ସାମ୍ବକୁଣ୍ଡ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ/ସ୍ଥାପନା କରେ ଏବଂ ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରାଇ ପାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ରବିବାର ପ୍ରଭାତେ ସାମ୍ବକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ, ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ ପୂଜା ଓ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ (ରବି-ସପ୍ତମୀ) ବ୍ରତ ରୋଗନାଶ, ଶୋକହରଣ ଓ କଲ୍ୟାଣଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଶେଷରେ ଦ୍ରୌପଦାଦିତ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଗତି କରେ।
Adhyaya 49
द्रौपदी-आदित्य-माहात्म्य तथा मयूखादित्य-गभस्तीश्वर-प्रतिष्ठा (Draupadī’s Āditya Māhātmya and the Mayūkhāditya–Gabhastīśvara Foundation Narrative)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ସୂତ–ବ୍ୟାସ–ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ତରୀୟ କଥନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ରୁଦ୍ରାଂଶଧାରୀ ଧର୍ମ-ସ୍ଥାପନର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ଏବଂ ନାରାୟଣ କୃଷ୍ଣରୂପେ ନୀତି-ସ୍ଥିରତାର ଆଧାର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି। ବିପଦକାଳରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ବ୍ରଧ୍ନ/ସବିତୃରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଘୋର ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଅକ୍ଷୟ-ସ୍ଥାଳିକା ପାଆନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ନାଭାବ ଓ ଅତିଥି-ସତ୍କାରର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସହଜ କରେ। ପରେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ କାଶୀର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୁଖ, ରୋଗ, ଭୟ, ଶୋକାନ୍ଧକାର ଓ ବିୟୋଗଦୁଃଖ ନାଶର ବର ଦିଆଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ପଞ୍ଚନଦ ତୀର୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା, ଗଭସ୍ତୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ମଙ୍ଗଳା/ଗୌରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତପସ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଶିବସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳା-ଗୌରୀ ସ୍ତୁତି ପରେ ‘ଚଉଷଠି-ନାମ’ ଅଷ୍ଟକ ଓ ମଙ୍ଗଳା-ଗୌରୀ ଅଷ୍ଟକ ପାଠକୁ ନିତ୍ୟ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ କାଶୀ-ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ମଙ୍ଗଳା-ବ୍ରତ—ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପୂଜା, କନ୍ୟାଭୋଜନ, ହୋମ ଓ ଦାନ—କଲ୍ୟାଣ ଓ ଅମଙ୍ଗଳ ନିବାରଣ ଫଳ ଦିଏ। ଶେଷରେ ମୟୂଖାଦିତ୍ୟ ନାମର କାରଣ, ବିଶେଷକରି ରବିବାର ପୂଜାରେ ରୋଗ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ, ଏବଂ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣରେ ନରକପତନ ରୋକାଯାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 50
खखोल्कादित्य-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Merit of Khakholka Āditya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ବାରାଣସୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ (ଆଦିତ୍ୟ)ମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ‘ଖଖୋଲ୍କ ଆଦିତ୍ୟ’ ନାମକ ବିଶେଷ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବକୁ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି; ତାହାକୁ କ୍ଲେଶ-ପୀଡା ନିବାରକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ପରେ କଥା କଦ୍ରୂ ଓ ବିନତାଙ୍କ ପୁରାତନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବସର ବର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଣରେ କଦ୍ରୂ ସର୍ପପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଳ କରାଇ ବିନତାକୁ ଦାସ୍ୟରେ ପକାଇଦିଏ। ମାତାଙ୍କ ଦୁରବସ୍ଥା ଦେଖି ଗରୁଡ ମୁକ୍ତିର ଶର୍ତ୍ତ ପଚାରନ୍ତି; ନାଗମାନେ ବିନତାଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅମୃତ (ସୁଧା) ଆଣିବାକୁ କହନ୍ତି। ବିନତା ଗରୁଡଙ୍କୁ ଧର୍ମବିବେକ ଶିଖାନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ନିଷାଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରିଚୟ-ଲକ୍ଷଣ କହି, ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣହିଂସା ଭଳି ମହାପାପ ନ ହେଉ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଗରୁଡଙ୍କ ଅମୃତାହରଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମାତୃମୋଚନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କଥା କାଶୀରେ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ଶଙ୍କର ଓ ଭାସ୍କର କାଶୀରେ କୃପାମୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥରେ ଖଖୋଲ୍କ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଶୀଘ୍ର ରୋଗଶମନ, ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣରେ ପାବନତା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
FAQs about Purva Ardha
It establishes a method for reading place as doctrine: sacred sites are presented as pedagogical terrains where devotion, ritual order, and liberation-claims are narrated through exemplary episodes and praises.
Merit is framed as arising from reverent approach—listening to the discourse, honoring sacred rivers and deities, and cultivating disciplined humility—rather than from mere physical travel alone.
Chapter 1 highlights an instructive episode involving Nārada and the Vindhya mountain, using dialogue and moral reflection to critique pride and to motivate refuge in the supreme deity (Viśveśa/Śiva).