Adhyaya 16

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः । दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः

ଗଣମାନେ କହିଲେ— ହେ ଶିବଶର୍ମନ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ! ଏହି ଶୁକ୍ରଲୋକ ଅଦ୍ଭୁତ। ଏଠାରେ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଗୁରୁ କବି (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ବସନ୍ତି।

Verse 2

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्

ସେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ କଣଧୂମ ପାନ କରି, ହର (ଶିବ) ଠାରୁ ‘ମୃତ୍ୟୁସଂଜୀବିନୀ’ ନାମକ ମହାବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 3

इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् । ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः

ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ବିଦ୍ୟାକୁ ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ— ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ (ଶିବ), ସ୍କନ୍ଦ, ପାର୍ବତୀ ଓ ଗଜବକ୍ତ୍ର (ଗଣେଶ) ବ୍ୟତୀତ।

Verse 4

शिवशर्मोवाच । कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः । कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात्

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ— ‘ଶୁକ୍ର’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ସେ କିଏ, ଯାହାର ଏହି ଉତ୍ତମ ଲୋକ? ଏବଂ ସେ ହର (ଶିବ) ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁସଂଜୀବିନୀ ବିଦ୍ୟା କିପରି ପାଇଲା?

Verse 5

आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू । ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्

ହେ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟ ଦେବଦ୍ୱୟ! ଯଦି ମୋପରେ ପ୍ରୀତି ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଦେବ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ପରମ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते

ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶୁଣିଲେ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ପିଶାଚମାନଙ୍କୁ ନେଇ କୌଣସି ଭୟ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 7

आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः । अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः

ଅନ୍ଧକ ଓ ତାହାର ବୈରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ‘ଅଭେଦ୍ୟ ଗିରି-ବ୍ୟୂହ’ ଓ ‘ବଜ୍ର-ବ୍ୟୂହ’ର ଅଧିନାୟକମାନେ ପ୍ରତିମୁଖ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।

Verse 8

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् । अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः

ତାପରେ ଅନ୍ଧକ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛକୁ ହଟି, ଶୁକ୍ରାଚାର୍ୟଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ, ରଥରୁ ଅବତରି ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 9

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् । मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि

ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଆମେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ—ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ତୃଣସମ ମନେ କରୁଛୁ।

Verse 10

कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः । अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्

ଯେପରି ହାତୀ ସିଂହକୁ ଭୟ କରେ ଏବଂ ସର୍ପ ଗରୁଡକୁ ଭୟ କରେ, ସେପରି ହେ ଗୁରୋ! ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ଦେବମାନେ ଆମକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।

Verse 11

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः । विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव

ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଅଭେଦ୍ୟ ବଜ୍ରବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ପ୍ରମଥସେନାକୁ ଝାଡ଼ିଦେଇ ତାପପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ହ୍ରଦକୁ ଧାଉଥିବା ପରି ଧାଇଗଲେ।

Verse 12

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे

ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରି ଆମେ ପର୍ବତ ପରି ନିଶ୍ଚଳ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ମହାହବେ ଦୃଢ଼ ରହି ନିର୍ଭୟେ ବିଚରୁଛୁ।

Verse 13

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्

ଏବଂ ଆମେ ଆପ୍ତଭାବରେ ସୁଖଦାୟକ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟର ସେବା କରୁଛୁ—ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ—ଦିନରାତି।

Verse 14

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च

ହେ ବିପ୍ର, ଶରଣାଗତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆମକୁ ସବୁଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଦେଖନ୍ତୁ—ହୁଣ୍ଡ, ତୁହୁଣ୍ଡ, କୁଜମ୍ଭ ଓ ଜମ୍ଭ ମଧ୍ୟ।

Verse 15

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्

ପାକ ଓ କାର୍ତ୍ତସ୍ୱନ, ତଥା ବିପାକ ଓ ପାକହାରିଣ; ଏବଂ ସେଇ ଶୂର ଚନ୍ଦ୍ରଦମନ—ଦେବବୀରମାନଙ୍କୁ ବିଦାରଣ କରୁଥିବା।

Verse 16

प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्

ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦମନ କରୁଥିବା ପ୍ରମଥମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆବୃତ କଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯେପରି ଦ୍ରାବିଡମାନେ କାଟିଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦନବୃକ୍ଷ।

Verse 17

या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः

ତୁମେ ପୂର୍ବେ ସହସ୍ର ଶରଦ୍‌କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଣଧୂମ ସହି ପାଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୟାର ଫଳ ପ୍ରକଟ ହେବାର ସମୟ ଏବେ ଆସିଗଲା।

Verse 18

अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः । पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्

ଏବେ ତୁମ ବିଦ୍ୟାର ଫଳ ପ୍ରକଟ ହେଉ—ଏହି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଞ୍ଜୀବିତ କର; ତୁମେ ଜୀବନ ଦେଇଥିବା ଏମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରମଥ ଦେଖୁନ୍ତୁ।

Verse 19

इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः । किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्

ଅନ୍ଧକର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ଭାର୍ଗବ ମୁନି ସେତେବେଳେ ଅଳ୍ପ ହସି ଦାନବାଧିପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 20

दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया । विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्

ହେ ଦାନବାଧିପତି, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ ସେ ସବୁ ସତ୍ୟ; ଏହି ବିଦ୍ୟା ଅର୍ଜନ ମୁଁ ଦାନବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ହିଁ କରିଛି।

Verse 21

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा

ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଣଧୂମ ସଦୃଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ କଷ୍ଟ ସହି, ପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ଏହି ବିଦ୍ୟା ପାଇଛି; ଏହା ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

Verse 22

एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे । उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा

ଏହି ବିଦ୍ୟାବଳରେ ମୁଁ ରଣମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ଓ ଗ୍ଲାନ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇଦେବି—ଯେପରି ବର୍ଷାମେଘ ଧାନ୍ୟକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥାଏ।

Verse 23

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् । अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप

ହେ ନୃପ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଉଠିଥିବା ଦେଖିବ—ଘାଉହୀନ, ବେଦନାହୀନ, ସ୍ୱସ୍ଥଦେହୀ, ଯେପରି ଶୋଇ ଉଠିଛନ୍ତି।

Verse 24

इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः

ଦାନବପତିଙ୍କୁ ଏପରି କହି କବି (ଶୁକ୍ର) ବିଦ୍ୟାର ଆବର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏକେକ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ନାମେ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରିବାମାତ୍ରେ ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ପୁନଃ ଉଠିଲେ।

Verse 25

वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः । ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि

ସେମାନେ ସେହିପରି ସହଜରେ ଉଠିଲେ—ଯେପରି ସତତ ଅଭ୍ୟାସରେ ବେଦ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଋତୁକାଳେ ମେଘ ଏକତ୍ର ହୁଏ; ଏବଂ ମହାପଦରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଧନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 26

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् । विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः

ତୁହୁଣ୍ଡ ଆଦି ସେଇ ମହାସୁରମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ପୂର୍ବଦେବମାନେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଘ ପରି ଗର୍ଜିଲେ।

Verse 27

शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः । विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦାନବମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଗଣେଶ୍ୱରମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଏହା ତୁରନ୍ତ ଦେବେଶଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।”

Verse 28

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्

ପ୍ରମଥେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଯୁଦ୍ଧ-ଯଜ୍ଞ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ କର୍ମ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ଶିଲାଦପୁତ୍ର ନନ୍ଦୀ ମହେଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 29

जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्

“ଜୟ ଜୟ!” ବୋଲି ଜୟଘୋଷ କରି ନନ୍ଦୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବ, ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ରଣକର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର।”

Verse 30

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश

“ହେ ଈଶ! ଆଜି ଭାର୍ଗବ ଆମ ପ୍ରୟାସକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଞ୍ଜୀବିତ କରି, ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆବର୍ତ୍ତନ କରି, ଏକେକକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଯେନେ ସହଜରେ।”

Verse 31

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति

ତୁହୁଣ୍ଡ, ହୁଣ୍ଡ, ଜମ୍ଭ, ବିପାକ, ପାକ ଆଦି ମହାଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଆଜି ଯମାଳୟରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସି, ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରି ସର୍ବତ୍ର ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 32

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

ଯଦି ସେ ଏଠାରେ ଆମେ ନିହତ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସଞ୍ଜୀବିତ କରେ, ତେବେ ହେ ମହେଶ! ଆମର ଜୟ କେମିତି ହେବ? ଏବଂ ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି କେଉଁଠୁ ଆସିବ?

Verse 33

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

ନନ୍ଦୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର ଦେବ ସେହି କ୍ଷଣରେ ହସିହସି, ସମସ୍ତ ଗଣମାନଙ୍କର ରାଜା ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।

Verse 34

नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

ହେ ନନ୍ଦୀ! ଅତି ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ଦିତିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କ ‘ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର-ଶ୍ରେଷ୍ଠ’କୁ ଉଠାଇ ତୁରନ୍ତ ଏଠାକୁ ଆଣ—ଯେପରି ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ଘୋସାରୁ ଲାବକର ଛୁଆକୁ ଝପଟି ନେଇଯାଏ।

Verse 35

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ନନ୍ଦୀ ବୃଷଭ-ସିଂହ ସଦୃଶ ଗର୍ଜନ କଲା; ସେନାକୁ ଭେଦି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଭାର୍ଗବ ବଂଶର ଦୀପ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 36

तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्

ପାଶ, ଖଡ଼୍ଗ, ବୃକ୍ଷ, ଶିଳା ଓ ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ହସ୍ତେ ଧରି ସମସ୍ତ ଦିତିଜ ଦାନବମାନେ ଯେ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ର)କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେହି କାବ୍ୟକୁ ବଳବାନ ନନ୍ଦୀ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇ ହରଣ କଲେ—ଯେପରି ଶରଭ ହାତୀକୁ ଜୟ କରେ।

Verse 37

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः

ବଳବାନ ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିଥିବା ତାକୁ ଦେଖି—ଯାହାର ବସ୍ତ୍ର ଢିଲା, ଭୂଷଣ ଖସିଯାଇଛି, କେଶ ଖୋଲା—ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ତାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଯେନେ ଧାଉଥିଲେ, ସିଂହଗର୍ଜନ କରି ଅନୁଗମନ କଲେ।

Verse 38

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

ବଜ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ଼୍ଗ, ପରଶୁ, ଭାଲ, ବିଶାଳ ଚକ୍ର, ଶିଳା ଓ କମ୍ପିତ ପାଷାଣ—ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ଦାନବେନ୍ଦ୍ରମାନେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ କଲେ; ଯେପରି ମେଘ ଉଗ୍ର ବର୍ଷା ଝରାଏ।

Verse 39

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः

ସେହି ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଗଣାଧିରାଜ ମୁଖାଗ୍ନିରେ ଶସ୍ତ୍ରର ଶତଶତ ଗୁଚ୍ଛକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ; ପରେ ଅସୁର-ଦେବ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବଳ ହେଲାବେଳେ, ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ବ୍ୟଥିତ କରି ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆସିଲେ।

Verse 40

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

“ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଶୁକ୍ର” — ଏପରି କହି ସେ ଶୀଘ୍ର ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ। ତାପରେ ଦେବଦେବ ଶୁଚିତା ସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ପିତ ଉପହାର ପରି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 41

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

ସେହି ଭୂତନାଥ (ଶିବ) କିଛି ନ କହି କବୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଫଳ ପରି ମୁଖରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ 'ହା! ହା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।

Verse 42

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

ଗିରିଜେଶ୍ୱର (ଶିବ) ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରିବାରୁ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଜୟ ଆଶା ହରାଇଲେ, ଯେପରି ଶୁଣ୍ଢ ବିହୀନ ହାତୀ ଏବଂ ଶିଙ୍ଗ ବିହୀନ ଷଣ୍ଢ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

Verse 43

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

ସେମାନେ ଶରୀର ବିହୀନ ଜୀବ ପରି, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ବିହୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି, ଉଦ୍ୟମ ବିହୀନ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ପରି ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ବିହୀନ ପ୍ରୟାସ ପରି ହୋଇଗଲେ।

Verse 44

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

ପତିହୀନା ନାରୀ ପରି, ପକ୍ଷହୀନ ବାଣ ସମୂହ ପରି, ପୁଣ୍ୟହୀନ ଆୟୁଷ ପରି ଏବଂ ସଦାଚାରହୀନ ବିଦ୍ୟା ପରି ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ହେଲା।

Verse 45

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

ଯେପରି ଏକମାତ୍ର ବୈଭବଶକ୍ତି ବିନା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ସେହି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ବିନା ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଜୟ ଆଶାରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ।

Verse 46

नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः

ନନ୍ଦି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ଓ ବିଷାଦ ତାଙ୍କୁ ଗିଳି ନେଲାପରେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ରଣୋତ୍ସାହ ହ୍ରାସ ପାଇଲା।

Verse 47

तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्

ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହହୀନ ଦେଖି ଅନ୍ଧକ କହିଲା—“ନନ୍ଦି ଆମକୁ ବଞ୍ଚିତ କଲା; ପରାକ୍ରମେ କବି (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କୁ ଜିତି ନେଇଗଲା।”

Verse 48

तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः । धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः

“ଆଜି ତାହାର ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣ ହରିତ ହେଲା; ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବଳ, ଗତି, କୀର୍ତ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ, ପରାକ୍ରମ ସବୁ ଚାଲିଗଲା।”

Verse 49

युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते । धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

“ଏକମାତ୍ର ଭାର୍ଗବ ହରିତ ହେବା ସହିତ କ୍ଷଣେ ଆମ ସବୁକିଛି ହରାଇଗଲା। ଧିକ୍ ଆମକୁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା କୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁଳପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ, ସର୍ବସମର୍ଥ ତ୍ରାତା ଆପଦରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ନାହିଁ।”

Verse 50

तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह । सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना

“ଏହେତୁ ଏଠାରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୁଁ ନନ୍ଦି ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେବି।”}]}

Verse 51

अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

ଆଜି ମୁଁ ଏହି ବିବଶମାନଙ୍କୁ—ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ—ବଧ କରି, ଯୋଗୀ ପରି ମୋ କର୍ମବଳରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋଚନ କରିବି।

Verse 52

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता

ସେ ଯୋଗୀ ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ହୋଇ ଯୋଗବଳରେ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ବାହାରିଯାଏ—ତଥାପି ଆମ ରୋଷରେ ଧାରିତ ଆମେ ପଛୁଆ ହେବୁ ନାହିଁ।

Verse 53

इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः

ଅନ୍ଧକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ନାଦ କରୁଥିବା ଦାନବମାନେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ନିଜ ଗର୍ଜନରେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଦେଲେ।

Verse 54

सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

ଆମର ଆୟୁ ‘ସତ୍ୟାୟୁ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ବଳକୁ ଆମେ କେବେ ସହିପାରିବୁ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଆୟୁ ହିଁ ‘ଅସତ୍ୟାୟୁ’, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପଳାଇ ଯିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

Verse 55

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

ଯେମାନେ ରଣଭୂମିରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଯେତେ ମାନ୍ୟ ଓ ଧନୀ ହେଉନାହିଁ—ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧତାମିସ୍ରର ଆଳୟକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 56

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ! ଯେମାନେ ରଣଭୂମିରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଅପଯଶର ଅନ୍ଧକାରେ ନିଜ ଖ୍ୟାତିକୁ ମଲିନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଇହଲୋକେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହେଁ, ପରଲୋକେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 57

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे

ଦାନରେ କ’ଣ, ତପସ୍ୟାରେ କ’ଣ, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନରେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ ଲାଭ—ଯଦି ପୁନର୍ଭବର ମଳ ହରଣକାରୀ ଧରାତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ହୋଇଯାଇଛି?

Verse 58

संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च

ଏଭଳି ପରସ୍ପର ଆଲୋଚନା କରି ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ଯୋଧାମାନେ ରଣଭେରୀ ନିନାଦ କରି ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କଲେ।

Verse 59

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः । भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः

ସେଠାରେ ବାଣ, ଅସି ଓ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଅସ୍ତ୍ରର ଝଡ଼ରେ, କଟଙ୍କଟ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ପାଥର ନିକ୍ଷେପରେ, ଏବଂ ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ, ଭିଣ୍ଡିପାଳ, ଶକ୍ତି, ଭଲ୍ଲ ଓ ପରଶୁ ଆଦିରେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 60

खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ପଟ୍ଟିଶ, ଶୂଳ, ଲକୁଟ ଓ ମୁସଳ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ବହୁଳ ଭାବେ ନେଇ, ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରହାର କରି ସେମାନେ ମହା କଦନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 61

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

ଧନୁଷ ଟାଣିବାର ଧ୍ୱନି, ଉଡୁଥିବା ବାଣର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଭିଣ୍ଡିପାଳ-ଭୁଶୁଣ୍ଡୀର ସିଁ-ସିଁ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା।

Verse 62

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

ରଣତୂର୍ୟର ନିନାଦ, ହାତୀମାନଙ୍କର ବାରମ୍ବାର ଗର୍ଜନ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ହେଷାରବରେ ମହା କୋଳାହଳ ହେଲା।

Verse 63

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

ପ୍ରତିଧ୍ୱନିରେ ଦ୍ୟାବା-ଭୂମି ମଧ୍ୟର ସମଗ୍ର ଅନ୍ତରାଳ ପୂରିଗଲା; ନିର୍ଭୟ ଓ ଭୀରୁ—ଦୁହେଁର ରୋମ ଖଡ଼ା ହେଲା।

Verse 64

गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

ହାତୀ-ଘୋଡ଼ାଙ୍କ ମହାରବ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଫୁଟୁଥିବା ଶବ୍ଦ; ଭଙ୍ଗା ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଥିଲା।

Verse 65

रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै

ରକ୍ତ ଉଦ୍ଗାରର ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଛାଇଗଲା; ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ-ରଥ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ତୃଷାର୍ତ୍ତ ସେନା ମୂର୍ଛିତ ହେଲା।

Verse 66

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

ପ୍ରମଥମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ନିଜ ସେନାକୁ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ଧକ ନିଜେ ରଥାରୂଢ ହୋଇ ଗଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ସିଧା ଧାଇଲା।

Verse 67

शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव । प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः

ତାଙ୍କର ବାଣ ଓ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଆଘାତରେ ପ୍ରମଥମାନେ ବଜ୍ରାହତ ପର୍ବତ ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଜଳଶୂନ୍ୟ ମେଘ ପବନେ ଛିଟିଯାଏ ପରି ସେମାନେ ଚାରିଦିଗେ ଛିଟିଗଲେ।

Verse 68

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः

ଯେ ପଛକୁ ଯାଉଥିଲା କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଆସୁଥିଲା, ଦୂରେ ଥିଲା କି ନିକଟେ—ଅନ୍ଧକ ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ରୋମସଂଖ୍ୟକ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା।

Verse 69

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा

ବିନାୟକ, ସ୍କନ୍ଦ, ନନ୍ଦୀ, ସୋମନନ୍ଦୀ, ନୈଗମେୟ, ଶାଖ ଏବଂ ବଳବାନ୍ ବିଶାଖ—ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।

Verse 70

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः । त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः

ଏପରି ଅନ୍ୟ ଉଗ୍ର ଗଣମାନେ ଅନ୍ଧକକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଅନ୍ଧକ’ କରିଦେଲେ; ତ୍ରିଶୂଳ, ଶକ୍ତି ଓ ବାଣର ପ୍ରବାହ ଅବିରତ ଧାରାବର୍ଷା ପରି ପଡ଼ି ତାକୁ ଆବୃତ କଲା।

Verse 71

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः

ତାପରେ ପ୍ରମଥସେନା ଓ ଅସୁରସେନା ମଧ୍ୟରେ ମହା କୋଳାହଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଇ ମହାଶବ୍ଦରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଉଦରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁକ୍ର ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ।

Verse 72

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

ଛିଦ୍ର ଖୋଜି ସେ ଧ୍ୱଜହୀନ ପବନ ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କଲା। ରୁଦ୍ରଦେହ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପାଳକମାନଙ୍କ ସହିତ ସପ୍ତଲୋକକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 73

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବିଚିତ୍ର ଭୁବନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲା; ପ୍ରମଥ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 74

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

ସେ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଉଦର ମଧ୍ୟରେ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରିଦିଗେ ଭ୍ରମଣ କଲା; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କୌଣସି ରନ୍ଧ୍ର ଦେଖିଲା ନାହିଁ—ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଶୁଚିଜନରେ ଦୋଷ ଖୋଜେ।

Verse 75

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः

ତାପରେ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର) ଶାମ୍ଭବ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ବାହାରକୁ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କଲେ—ତାହାପରେ ଦେବ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 76

शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन । कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

ତୁମେ ଶୁକ୍ର ସଦୃଶ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ତେଣୁ ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ‘ଶୁକ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ଏହି ଘଟଣାରେ ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ରସମ—ଏବେ ଗମନ କର।

Verse 77

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् । भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः

ଶୁକ୍ର ଜଠରରୁ ବାହାରିଲା ପରେ ଦେବ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; “ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ ହେଲା—ଏହି ଦ୍ୱିଜ ମୋ ଗର୍ଭରେ ମରିଲା ନାହିଁ” ବୋଲି ଭାବିଲେ।

Verse 78

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

ଦେବ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଶୁକ୍ର ଦାନବସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ମେଘମାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 79

शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः । यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः

ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉଦୟରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସେଇ ମହାସାଗର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା; ଯେପରି ତରଙ୍ଗମାଳାଯୁକ୍ତ ମହାସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟରେ ହର୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 80

अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः

ଅନ୍ଧକ ଓ ତାହାର ସଂହାରକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ଭୃଗୁବଂଶୀ ସେଇ ପୁତ୍ର ଏଭଳି ଭାବେ ‘ଶୁକ୍ର’ ନାମ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 81

यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् । शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत

ହେ ସୁବ୍ରତ! ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ର) ‘ମୃତସଂଜୀବନୀ’ ନାମକ ପରମ ବିଦ୍ୟା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 82

गणावूचतुः । पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ବଂଶଜ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ୱାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ଗଲେ; ଯାହା ଅଣ୍ଡଜ, ସ୍ୱେଦଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଓ ଜରାୟୁଜ—ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ପରମ ଗତି ଦେଇଥାଏ।

Verse 83

संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

ସେ ଶ୍ରୀଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି, ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ କୂଆ କରାଇ, ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କଲେ।

Verse 84

राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः । मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

ରାଜଚମ୍ପକ, ଧତ୍ତୂର, କରବୀର, କୁଶେଶୟ; ଏବଂ ମାଲତୀ, କର୍ଣିକାର, କଦମ୍ବ, ବକୁଳ, ଉତ୍ପଳ—ଏହି ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା।

Verse 85

मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः । अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः

ମଲ୍ଲିକା ଓ ଶତପତ୍ରୀ, ସିନ୍ଦୁବାର ଓ କିଂଶୁକ, ଅଶୋକ ପୁଷ୍ପ, କୋମଳ (କରୁଣ) ପୁଷ୍ପ, ଏବଂ ପୁନ୍ନାଗ ଓ ନାଗକେସର—ଏହି ସବୁଦ୍ୱାରା।

Verse 86

क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः । नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः

ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପୁଷ୍ପ, ମାଧବୀ ଲତା, ପାଟଲା ଫୁଲ, ବିଲ୍ୱ ଓ ଚମ୍ପକ ପୁଷ୍ପ, ନବ ମଲ୍ଲୀକା ପ୍ରଭେଦ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧି କୁନ୍ଦ ଓ ଚୁକୁନ୍ଦକ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 87

मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः । ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः

ସେ ମନ୍ଦାର ପୁଷ୍ପ ଓ ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଦ୍ରୋଣ, ମରୁବକ ଓ ବକ ପୁଷ୍ପ, ଗ୍ରନ୍ଥିପର୍ଣ୍ଣୀ ଶାଖା, ଦମନକ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧି ଆମ୍ର ପଲ୍ଲବଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଦରେ ପୂଜିଲେ।

Verse 88

तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

ସେ ତୁଳସୀ, ଦେବଗନ୍ଧାରୀ, ବୃହତ୍ପତ୍ରୀ ଓ କୋମଳ କୁଶାଙ୍କୁର; ନଦ୍ୟାବର୍ତ୍ତ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ; ଏବଂ ଶାଳପତ୍ର ଓ ଦେବଦାରୁ ଶାଖାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କଲେ।

Verse 89

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

ସେ କାଞ୍ଚନାର ଓ କୁରବକ ପୁଷ୍ପ, ଦୂର୍ବା ଅଙ୍କୁର ଓ କୁରଣ୍ଟକ ଫୁଲ—ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଲ୍ଲବ ସହିତ—ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 90

पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् । पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः

ସେ ଶତସହସ୍ର ପତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ; ଦ୍ରୋଣ-ପରିମିତ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଅଭିଷେକ କରି, ମହା ପ୍ରୟାସରେ ଲକ୍ଷବାର ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।

Verse 91

स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु । सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः

ସେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ଅନେକ ସୁଗନ୍ଧିତ ସ୍ନପନରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନପିତ କଲେ; ଏବଂ ସହସ୍ରବାର ଚନ୍ଦନ ଓ ଯକ୍ଷ-କର୍ଦମ (ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ) ଦ୍ୱାରା ଦେବେଶଙ୍କୁ ଅନୁଲେପନ କଲେ।

Verse 92

समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु । गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः

ତାପରେ ସେ ସୁଗନ୍ଧ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ-ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ଦେବେଶଙ୍କୁ ସାବଧାନରେ ଅନୁଲେପନ କଲେ; ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଉପହାର ଅର୍ପଣ କରି, ଶ୍ରୁତିଉକ୍ତ ସ୍ତୁତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 93

नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् । सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्

ସେ ସହସ୍ର ନାମ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଏହିପରି ସମର୍ଚ୍ଚନ କରୁଥିବା ଶୁକ୍ର ସହସ୍ର ଓ ପାଞ୍ଚ ଶରଦ୍‌ଋତୁ (ବର୍ଷ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କଲେ।

Verse 94

यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्

ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେବଙ୍କୁ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ବର ଦେବାକୁ ଉନ୍ମୁଖ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଘୋର ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ ତପ।

Verse 95

प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च

ସେ ଚିତ୍ତରୁ ‘ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟ’ ନାମକ ମହାମଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧୋଇ ଦେଲେ; ଏବଂ ବିଷୟ-ରସ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସଂଯମ କରି, ଭାବନାରୂପ ଜଳରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 96

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

ଚିତ୍ତକୁ ନିର୍ମଳ କରି ସେ କବି-ଋଷି ପିନାକଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଏକ ରତ୍ନ ଅର୍ପଣ କଲେ। ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ ଧୂଳି-ଧୂଆଁର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରବାହକୁ ସହସ୍ର ଶରତ୍କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହିଲେ।

Verse 97

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः

ତେବେ ଦେବ ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗରୁ ସେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୟୁତି ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଥିଲା।

Verse 98

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव

ତେବେ ବିରୂପାକ୍ଷ—ଦାକ୍ଷାୟଣୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ପତି—କହିଲେ: “ହେ ତପୋନିଧି, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ହେ ଭାର୍ଗବ, ଏକ ବର ଚୟନ କର।”

Verse 99

निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः । उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ପଦ୍ମନୟନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚରେ ପୁଲକିତ ହୋଇଉଠିଲା।

Verse 100

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଅଷ୍ଟତନୁ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ନୟନରେ ମସ୍ତକରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି “ଜୟ ଜୟ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 101

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

ଭାର୍ଗବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ତୁମ ଅନେକ ଦୀପ୍ତିରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପରାଜିତ କରି ଅସ୍ତ କରାଅ, ଏବଂ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଯୋଜନାକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କର। ତ୍ରିଲୋକହିତାର୍ଥେ ଆକାଶେ ମଣି ପରି ଦୀପ୍ତ; ହେ ଜଗଦୀଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 110

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः । भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟକ-ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରୀତିସହିତ ପରିସ୍ତୁତି କରି, ଭାର୍ଗବ ଦୀପ୍ତ ଭୂମିକୁ ମସ୍ତକ ସ୍ପର୍ଶ କରାଇ, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 120

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

ତୁମ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ, ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ହେଉ; ଆକାଶରେ ତାରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ।

Verse 130

अगस्त्य उवाच । इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते । शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ସଧର୍ମିଣି, ହେ ସୁବ୍ରତେ! ଏଭଳି ଶୁକ୍ରଲୋକର କଥା ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ତେବେ ଅଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ) ଲୋକକୁ ଦେଖିଲା।