Adhyaya 15

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु पत्नि महाभागे लोपामुद्रे सधर्मिणि । कथा विष्णुगणाभ्यां च कथितां शिवशर्मणे

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ ପତ୍ନୀ ଲୋପାମୁଦ୍ରେ, ଧର୍ମସହଚରିଣୀ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୁଇ ଗଣ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିବା କଥା ତୁମେ ଶୁଣ।

Verse 2

शिवशर्मोवाच । अहो गणौ विचित्रेयं श्रुता चांद्रमसी कथा । उडुलोककथां ख्यातं विष्वगाख्यानकोविदौ

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ଅହୋ, ହେ ଦୁଇ ଗଣ! ମୁଁ ଏହି ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ କଥା ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଶୁଣିଲି। ଉଡୁଲୋକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା କହିବାରେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଆଖ୍ୟାନକୋବିଦ।

Verse 4

गणावूचतुः । पुरा सिसृक्षतः सृष्टिं स्रष्टुरंगुष्ठपृष्ठतः । दक्षः प्रजाविनिर्माणे दक्षो जातः प्रजापतिः । षष्टिर्दुहितरस्तस्य तपोलावण्यभूषणाः । सर्वलावण्यरोहिण्यो रोहिणीप्रमुखाः शुभाः

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିର ପୃଷ୍ଠଭାଗରୁ ଦକ୍ଷ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିରେ ନିପୁଣ ହୋଇ ସେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ। ତାଙ୍କର ତପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭୂଷିତ ଷଷ୍ଟି ଶୁଭ କନ୍ୟା ଥିଲେ; ସର୍ବଲାବଣ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତ, ରୋହିଣୀ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ।

Verse 5

ताभिस्तप्त्वा तपस्तीव्रं प्राप्य वैश्वेश्वरीं पुरीम् । आराधितो महादेवः सोमः सोमविभूपणः

ସେମାନେ ତୀବ୍ର ତପ କରି ବୈଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ ପୁରୀ (କାଶୀ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କଲେ; ଏବଂ ସୋମଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ ସୋମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।

Verse 6

यदा तुष्टोयमीशानो दातुं वरमथाययौ । उवाच च प्रसन्नात्मा याचध्वं वरमुत्तमम्

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଈଶାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ କହିଲେ—“ଉତ୍ତମ ବର ଯାଚନା କର।”

Verse 7

शंभोर्वाक्यमथाकर्ण्य ऊचुस्ताश्च कुमारिकाः । यदि देयो वरोऽस्माकं वरयोग्याः स्म शंकर

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ କୁମାରୀମାନେ କହିଲେ—“ହେ ଶଙ୍କର, ଯଦି ଆମକୁ ବର ଦେବେ, ଆମେ ବର ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।”

Verse 8

भवतोपि महादेव भवतापहरो हि यः । रूपेण भवता तुल्यः स नो भर्ता भवत्विति

“ହେ ମହାଦେବ, ଯେ ଆପଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗର୍ବକୁ ହରିପାରିବ, ଯେ ରୂପରେ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ—ସେଇ ଆମର ଭର୍ତ୍ତା ହେଉ; ସେଇ ଆମର ନାଥ ହେଉ।”

Verse 9

लिंगं संस्थाप्य सुमहन्नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् । वारणायास्तटे रम्ये संगमेश्वरसन्निधौ

ସେମାନେ ବାରଣା ନଦୀର ରମ୍ୟ ତଟରେ, ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ, ‘ନକ୍ଷତ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଅତିମହାନ୍ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 10

दिव्यं वर्ष सहस्रं तु पुरुषायितसंज्ञितम् । तपस्तप्तं महत्ताभिः पुरुषैरपि दुष्करम्

‘ପୁରୁଷାୟିତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ ତପ କଲେ—ଯାହା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।

Verse 11

ततस्तुष्टो हि विश्वेशो व्यतरद्वरमुत्तमम् । सर्वासामेकपत्नीनामकत्रे स्थिरचेतसाम्

ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର ଦେଲେ—ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ଏକେ ପତିକୁ ପାଇବ (ଏକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହପତ୍ନୀ ଭାବେ)।

Verse 12

श्री विश्वेश्वर उवाच । न क्षांतं हि तपोत्युग्रमेतदन्याभिरीदृशम् । पुराऽबलाभिस्तस्माद्वो नाम नक्षत्रमत्र वै

ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ତୁମମାନଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ପୂର୍ବେ ଏପରି ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ତପ ସହିନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ଏଠାରେ ତୁମ ନାମ ‘ନକ୍ଷତ୍ର’ ହେବ।”

Verse 13

पुरुषायितसंज्ञेन तप्तं यत्तपसाधुना । भवतीभिस्ततः पुंस्त्वमिच्छया वो भविष्यति

“‘ପୁରୁଷାୟିତ’ ନାମକ ତପକୁ ତୁମେ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ତୁମକୁ ପୁଂସ୍ତ୍ୱ—ପୁରୁଷଭାବ—ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।”

Verse 14

ज्योतिश्चक्रे समस्तेऽस्मिन्नग्रगण्या भविष्यथ । मेषादीनां च राशीनां योनयो यूयमुत्तमाः

ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଚକ୍ରରେ ତୁମେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହେବ; ଏବଂ ମେଷାଦି ରାଶିମାନଙ୍କର ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଯୋନି—ଉତ୍ପତ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଳ—ହେବ।

Verse 15

ओषधीनां सुधायाश्च ब्राह्मणानां च यः पतिः । पतिमत्यो भवत्योपि तेन पत्या शुभाननाः

ଯିଏ ଔଷଧି, ସୁଧା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପତି (ଅଧିପତି) — ସେଇ ଶୁଭ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଶୁଭମୁଖୀମାନେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ‘ପତିମତୀ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ ରକ୍ଷକ-ଯୁକ୍ତ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ହେବ।

Verse 16

भवतीनामिदं लिंगं नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् । पूजयित्वा नरो गंता भवतीलोकमुत्तमम्

ଏହି ଲିଙ୍ଗ ତୁମମାନଙ୍କର ଅଟେ ଏବଂ ‘ନକ୍ଷତ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହାକୁ ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତୁମ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 17

उपरिष्टान्मृगांकस्य लोको वस्तु भविष्यति । सर्वासां तारकाणां च मध्ये मान्या भविष्यथ

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ତୁମମାନଙ୍କର ନିବାସ-ଲୋକ ରହିବ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟ ହେବ।

Verse 18

नक्षत्रपूजका ये च नक्षत्रव्रतचारिणः । ते वो लोके वसिष्यंति नक्षत्र सदृशप्रभाः

ଯେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରପୂଜକ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରବ୍ରତଚାରୀ—ସେମାନେ ତୁମ ଲୋକରେ ବସିବେ, ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବେ।

Verse 19

नक्षत्रग्रहराशीनां बाधास्तेषां कदाचन । न भविष्यंति ये काश्यां नक्षत्रेश्वरवीक्षकाः

ଯେମାନେ କାଶୀରେ ନକ୍ଷତ୍ରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନକ୍ଷତ୍ର‑ଗ୍ରହ‑ରାଶିଜନିତ ବାଧା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 20

अगस्त्य उवाच । अतिथित्वमवाप नेत्रयोर्बुधलोकः शिवशर्मणस्त्वथ । गणयोर्भगणस्य संकथां कथयित्रो रिति विष्णुचेतसोः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ ବୁଧଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ଶିବଶର୍ମା ସେଇ ଦୁଇ ଗଣଙ୍କୁ ଅତିଥିରୂପେ ସତ୍କାର କଲେ; ବିଷ୍ଣୁନିଷ୍ଠ ଚିତ୍ତ ଥିବା ସେମାନେ ସେଇ ତାରାଗଣର କଥା କହିଲେ।

Verse 21

शिवशर्मोवाच । कस्य लोकोयमतुलो ब्रूतं श्रीभगवद्गणौ । पीयूषभानोरिव मे मनः प्रीणयतेतराम्

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ଗଣଦ୍ୱୟ, ଏହି ଅତୁଲ ଲୋକ କାହାର ତାହା କହନ୍ତୁ। ଅମୃତଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛି।

Verse 22

गणावूचतुः । शिवशर्मञ्छृणु कथामेतां पापापहारिणीम् । स्वर्गमार्गविनोदाय तापत्रयविनाशिनीम्

ଗଣଦ୍ୱୟ କହିଲେ—ହେ ଶିବଶର୍ମନ୍, ପାପ ହରଣକାରୀ ଏହି କଥା ଶୁଣ; ଏହା ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ ଏବଂ ତ୍ରିତାପକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 23

योसौ पूर्वं महाकांतिरावाभ्यां परिवर्णितः । साम्राज्यपदमापन्नो द्विजराजस्तवाग्रतः

ଆମେ ପୂର୍ବେ ଯାହାଙ୍କ ମହାକାନ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲୁ, ସେଇ ଏବେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ସେ ଦ୍ୱିଜରାଜ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 24

दक्षिणा राजसूयस्य येन त्रिभुवनं कृता । तपस्तताप योत्युग्रं पद्मानां दशतीर्दश

ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣା ତ୍ରିଭୁବନବ୍ୟାପୀ କରାଗଲା; ସେ ପଦ୍ମର ଦଶ-ଦଶ ଦଶତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅପରିମେୟ କାଳ ଯାଏଁ, ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ତପ କଲେ।

Verse 25

अत्रिनेत्रसमुद्भूतः पौत्रो वै द्रुहिणस्य यः । नाथः सर्वौषधीनां च ज्योतिषां पतिरेव च

ଯିଏ ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଯିଏ ଦ୍ରୁହିଣ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପୌତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତ ଔଷଧିର ନାଥ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ।

Verse 26

निर्मलानां कलानां च शेवधिर्यश्च गीयते । उद्यन्परोपतापं यः स्वकरैर्गलहस्तयेत्

ଯାହାକୁ ନିର୍ମଳ କଳାମାନଙ୍କର ନିଧି ବୋଲି ଗାଯାଏ; ସେ ଉଦୟ ହୋଇ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ପରତାପକୁ ଗଳାଧରି ଦମନ କରି, ଦାହତାପ ନିବାରେ।

Verse 27

मुदंकुमुदिनीनांयस्तनोति जगता सह । दिग्वधू चारु शृंगारदर्शनादर्शमंडलः

ଯିଏ ଜଗତ ସହ କୁମୁଦିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରସାର କରେ; ଯାହାର ମଣ୍ଡଳ ଦିଗ୍-ବଧୂମାନଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଶୃଙ୍ଗାର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦର୍ପଣ ସମାନ।

Verse 28

किमन्यैर्गुणसंभारैरतोपि न समं विधोः । निजोत्तमांगे सर्वज्ञः कलां यस्यावतंसयेत्

ଅନ୍ୟ ଗୁଣସମ୍ଭାରର କି ଆବଶ୍ୟକ? ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ କିଛି ନାହିଁ। ସର୍ବଜ୍ଞ ଶିବ ନିଜ ଉତ୍ତମାଙ୍ଗେ (ଶିରେ) ତାହାର କଳାକୁ ହିଁ ଆଭୂଷଣରୂପେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 29

बृहस्पतेस्स वै भार्यामैश्वर्यमदमोहितः । पुरोहितस्यापिगुरोर्भ्रातुरांगिरसस्य वै

ଆଧିପତ୍ୟର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ପୁରୋହିତ ଓ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ—ଏବଂ ନିଜ ଭ୍ରାତା ଆଙ୍ଗିରସଙ୍କ—ପତ୍ନୀକୁ ହରଣ କଲା।

Verse 30

जहार तरसा तारां रूपवान्रूपशालिनीम् । वार्यमाणोपि गीर्वाणैर्बहुदेवर्षिभिः पुनः

ରୂପବାନ ସେ ବଳପୂର୍ବକ ରୂପଶାଳିନୀ ତାରାକୁ ହରଣ କଲା; ଦେବମାନେ ଓ ଅନେକ ଦେବର୍ଷି ପୁନଃପୁନଃ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 31

नायं कलानिधेर्दोषो द्विजराजस्य तस्य वै । हित्वा त्रिनेत्रं कामेन कस्य नो खडितं मनः

ଏହା ସେଇ କଳାନିଧି, ସେଇ ଦ୍ୱିଜରାଜଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଦୋଷ ନୁହେଁ; କାରଣ କାମବଶ ହୋଇ ତ୍ରିନେତ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ କାହାର ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନି?

Verse 32

ध्वांतमेतदभितः प्रसारियत्तच्छमाय विधिनाविनिर्मितम् । दीपभास्करकरामहौषधं नाधिपत्य तमसस्तुकिंचन

ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଚାରିଦିଗେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ତାହାକୁ ଶମାଇବା ପାଇଁ ବିଧାତା ଦୀପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଓ ମହୌଷଧି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି—ତଥାପି ତମସର କୌଣସି ସତ୍ୟ ଆଧିପତ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 33

आधिपत्यमदमोहितं हितं शंसितं स्पृशति नो हरेर्हितम् । दुर्जनविहिततीर्थमज्जनैः शुद्धधीरिव विरुद्धमानसम्

ଆଧିପତ୍ୟର ଗର୍ବମଦରେ ମୋହିତ ଲୋକଙ୍କୁ ହିତକର ଉପଦେଶ ଯେତେ ଭଲ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରେୟସ୍‌କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ଯେପରି ଦୁର୍ଜନ-ନିର୍ମିତ ମିଥ୍ୟା ‘ତୀର୍ଥ’ରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିର ମନ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ତାହାର ହୃଦୟ ବିକୃତ ହୁଏ।

Verse 34

धिग्धिगेतदधिकर्द्धि चेष्टितं चंक्रमेक्षणविलक्षितं यतः । वीक्षते क्षणमचारुचक्षुषा घातितेन विपदःपदेन च

ଅତିସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ଅଶାନ୍ତ ଚେଷ୍ଟାକୁ, ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରିବା ଓ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଚାହିଁବାର ଏହି ବିଚିତ୍ର ଆଚରଣକୁ ଧିକ୍। କାରଣ ଅସଂଯମ, ଅଶୋଭନ ଦୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଦେଖିବା ଓ ବିପଦପଥରେ ରଖା ଗୋଟିଏ ପଦକ୍ଷେପ—ମଣିଷକୁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପତିତ କରେ।

Verse 35

कः कामेन न निर्जितस्त्रिजगतां पुष्पायुधेनाप्यहो कः क्रोधस्यवशंगतो ननच को लोभेन संमोहितः । योषिल्लोचनभल्लभिन्नहृदयः को नाप्तवानापदं को राज्यश्रियमाप्यनांधपदवीं यातोपि सल्लोचनः

ଆହୋ! ତ୍ରିଜଗତକୁ ଜୟ କରୁଥିବା ପୁଷ୍ପାୟୁଧ କାମ କାହାକୁ ଜୟ କରିନାହିଁ? କ୍ରୋଧର ବଶକୁ କିଏ ଯାଇନାହିଁ, ଲୋଭରେ କିଏ ମୋହିତ ହୋଇନାହିଁ? ଯୋଷିତ୍‌ର ନୟନ-ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୃଦୟ କାହାର ଆପଦ ନ ଆଣିଛି? ଏବଂ ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ଷୁ ଥାଇ ସୁଦ୍ଧା, ଅନ୍ଧପଥକୁ କିଏ ଯାଇନାହିଁ?

Verse 36

आधिपत्यकमलातिचंचला प्राप्यतां च यदिहार्जितं किल । निश्चलं सदसदुच्चकैर्हितं कार्यमार्यचरितैः सदैव तत्

ଆଧିପତ୍ୟ କମଳାସୀନା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ; ଏଠାରେ ପ୍ରୟାସରେ ଲାଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅସ୍ଥିର। ତେଣୁ ଆର୍ଯ୍ୟଜନ ସଦା ଯାହା ନିଶ୍ଚଳ ଓ ହିତକର—ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭରେ ମଧ୍ୟ ଅଡିଗ ସଦାଚାର—ତାହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 37

न यदांगिरसे तारां स व्यसर्जयदुल्बणः । रुद्रोथ पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः

ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଗ୍ରଜନ ତାରାକୁ ଆଙ୍ଗିରସ (ବୃହସ୍ପତି)ଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ଅଜଗବ ଧନୁ ଧରି ତାହାର ପାର୍ଷ୍ଣି (ଏଡ଼ି) ଧରିଲେ।

Verse 38

तेन ब्रह्मशिरोनाम परमास्त्रं महात्मना । उत्सृष्टं देवदेवायतेन तन्नाशितं ततः

ସେ ମହାତ୍ମା ଦେବଦେବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ‘ବ୍ରହ୍ମଶିର’ ନାମକ ପରମାସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲା; କିନ୍ତୁ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନାଶ କରିଦେଲେ।

Verse 39

तयोस्तद्युद्धमभवद्घोरं वै तारकामयम् । ततस्त्वकांड ब्रह्मांड भंगाद्भीतोभवद्विधिः

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାରା-ପ୍ରସଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ସେହି ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ହେଲା। ତାପରେ ହଠାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଭଙ୍ଗର ଭୟରେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 40

निवार्य रुद्रं समरात्संवर्तानलवर्चसम् । ददावांगिरसे तारां स्वयमेव पितामहः

ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମ ତେଜସ୍ବୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମରରୁ ନିବାରି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ତାରାଙ୍କୁ ଆଙ୍ଗିରସ (ବୃହସ୍ପତି)ଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ।

Verse 41

अथांतर्गर्भमालोक्य तारां प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन

ତାରାଙ୍କ ଗର୍ଭ ଥିବା ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—“ମୋ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ, ତୋ ଯୋନିରେ ଏହି ଗର୍ଭ କେବେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”

Verse 42

इषीकास्तंबमासाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह । जातमात्रः स भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः

ଇଷୀକା (ନଳ) ଝାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ସେଠାରେ ଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ କଲା। ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ସେ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ତେଜସ୍ବୀ ରୂପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷିଲେ।

Verse 43

ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः । सत्यं बूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः

ତେବେ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ତାରାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସତ୍ୟ କୁହ; ଏହି ପୁତ୍ର କାହାର—ସୋମଙ୍କର କି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର?”

Verse 44

पृच्छमाना यदा देवै र्नाह ताराऽतिसत्रपा । तदा सा शप्तुमारब्धा कुमारेणातितेजसा

ଦେବମାନେ ପଚାରିଲେ ବେଳେ, ଅତ୍ୟଧିକ ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ ତାରା କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ଅତିତେଜସ୍ବୀ କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ) ତାକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 45

तं निवार्य तदा ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । प्रोवाच प्रांजलिः सा तं सोमस्येति पितामहम्

ତାଙ୍କୁ ନିବାରି ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ ତାରାକୁ ପଚାରିଲେ। ତାରା ହାତ ଯୋଡ଼ି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲା—“(ଏହି ଶିଶୁ) ସୋମଙ୍କର।”

Verse 46

तदा स मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा गर्भं प्रजापतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य बालस्य धीमतः

ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଜାପତି ଶିଶୁର ମସ୍ତକକୁ ସ୍ନେହରେ ଘ୍ରାଣ କରି, ସେହି ଧୀମାନ୍ ବାଳକର ନାମ ‘ବୁଧ’ ରଖିଲେ।

Verse 47

ततश्च सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समापृच्छय तपसे कृतनिश्चयः

ତାପରେ ତେଜ, ରୂପ ଓ ବଳରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ବୁଧ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସୋମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 48

जगाम काशीं निर्वाणराशिं विश्वेशपालिताम् । तत्र लिगं प्रतिष्ठाप्य स स्वनाम्ना बुधेश्वरम्

ସେ ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ, ନିର୍ବାଣର ଭଣ୍ଡାର ସଦୃଶ କାଶୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନିଜ ନାମରେ ତାହାକୁ ‘ବୁଧେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ନାମକରଣ କଲେ।

Verse 49

तपश्चचार चात्युग्रमुग्रं संशीलयन्हृदि । वर्षाणामयुतं बालो बालेंदुतिलकं शिवम्

ସେ ବାଳକ ହୃଦୟରେ ବାଲେନ୍ଦୁ-ତିଳକଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ତପ କଲା ଏବଂ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିରନ୍ତର ସାଧନା କଲା।

Verse 50

ततो विश्वपतिः श्रीमान्विश्वेशो विश्वभावनः । बुधेश्वरान्महालिंगादाविरासीन्महोदयः

ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଶ୍ୱପତି—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୋଷକ—ବୁଧେଶ୍ୱର ମହାଲିଙ୍ଗରୁ ମହା ତେଜରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा ज्योतीरूपो महेश्वरः । वरं ब्रूहि महाबुद्धे बुधान्य विबुधोत्तमः

ପ୍ରସନ୍ନହୃଦୟ ଜ୍ୟୋତିରୂପ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ବୁଧ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ବର ମାଗ।”

Verse 52

तवानेनाति तपसा लिंगसंशीलनेन च । प्रसन्नोस्मि महासौम्य नादेयं त्वयि विद्यते

“ତୁମର ଏହି ଅତିଶୟ ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ, ହେ ମହାସୌମ୍ୟ! ତୁମ ପାଇଁ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ।”

Verse 53

इति श्रुत्वा वचः सोथ मेघगंभीर निःस्वनम् । अवग्रहपरिम्लान सस्यसंजीवनोपमम्

ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ମେଘ-ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନା ସଦୃଶ ନାଦ ଶୁଣିଲା—ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ମ୍ଲାନ ଶସ୍ୟକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେବା ପରି।

Verse 54

उन्मील्यलोचने यावत्पुरः पश्यति बालकः । तावल्लिंगे ददर्शाथ त्र्यंबकं शशिशेखरम्

ଶିଶୁଟି ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ସାମ୍ନାକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ, ସେଇ କ୍ଷଣେ ଲିଙ୍ଗମଧ୍ୟରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ—ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ—ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 55

बुध उवाच । नमः पूतात्मने तुभ्यं ज्योतीरूप नमोस्तु ते । विश्वरूप नमस्तुभ्यं रूपातीताय ते नमः

ବୁଧ କହିଲେ—ହେ ପୂତାତ୍ମନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଜ୍ୟୋତିରୂପ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ରୂପାତୀତ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 56

नमः सर्वार्ति नाशाय प्रणतानां शिवात्मने । सर्वज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वकर्त्रे नमोस्तु ते

ସମସ୍ତ ଆର୍ତ୍ତି ନାଶକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଶରଣାଗତମାନଙ୍କର ଶିବାତ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ସର୍ବକର୍ତ୍ତା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 57

कृपालवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः । फलदात्रे च तपसां तपोरूपाय ते नमः

ହେ କୃପାଳୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତପସ୍ୟାର ଫଳଦାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ତପୋରୂପ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 58

शंभो शिवशिवाकांत शांतश्री कंठशूलभृत् । शशिशेखरशर्वेश शंकरेश्वर धूर्जटे

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ହେ ଶିବ, ଶିବାକାନ୍ତ! ହେ ଶାନ୍ତଶ୍ରୀ! ହେ କଣ୍ଠଶୂଲଭୃତ୍! ହେ ଶଶିଶେଖର, ସର୍ବେଶ! ହେ ଶଙ୍କରେଶ୍ୱର, ହେ ଧୂର୍ଜଟେ!

Verse 59

पिनाकपाणे गिरिश शितिकंठ सदाशिव । महादेव नमस्तुभ्यं देवदेव नमोस्तु ते

ହେ ପିନାକଧାରୀ, ହେ ଗିରୀଶ, ହେ ନୀଳକଣ୍ଠ ସଦାଶିବ! ହେ ମହାଦେବ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଦେବଦେବ, ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମୋ।

Verse 60

स्तुतिकर्तुं न जानामि स्तुतिप्रिय महेश्वर । तव पादांबुजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु मे

ହେ ସ୍ତୁତିପ୍ରିୟ ମହେଶ୍ୱର, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ମୁଁ ଜାଣେନି; ତଥାପି ତୁମ ପଦ୍ମପାଦଯୁଗଳେ ମୋର ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅଚଳ ଭକ୍ତି ରହୁ।

Verse 61

अयमेव वरो नाथ प्रसन्नोसि यदीश्वर । नान्यं वरं वृणे त्वत्तः करुणामृतवारिधे

ହେ ନାଥ, ହେ ଈଶ୍ୱର, ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହିଟି ମୋର ବର; ହେ କରୁଣାମୃତର ସାଗର, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚାହେଁନି।

Verse 62

ततः प्राह महेशानस्तत्स्तुत्या परितोषितः । रौहिणेय महाभाग सौम्यसौम्यवचोनिधे

ତାପରେ ସେହି ସ୍ତୁତିରେ ପରିତୋଷିତ ମହେଶାନ କହିଲେ—“ହେ ରୌହିଣେୟ, ହେ ମହାଭାଗ! ହେ ସୌମ୍ୟ, ମଧୁର ବଚନର ନିଧି!”

Verse 63

नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति । मध्ये सर्वग्रहाणां च सपर्यां लप्स्यसे पराम्

ନକ୍ଷତ୍ରଲୋକର ଉପରେ ତୁମର ଲୋକ ହେବ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ପରମ ସପର୍ଯ୍ୟା—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା—ଲାଭ କରିବ।

Verse 64

त्वयेदं स्थापितं लिंगं सर्वेषां बुद्धिदायकम् । दुर्बुद्धिहरणं सौम्य त्वल्लोकवसतिप्रदम्

ଏହି ଲିଙ୍ଗ ତୁମେ ନିଜେ ସ୍ଥାପନ କରିଛ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି ଦାନ କରେ। ହେ ସୌମ୍ୟ, ଏହା ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ହରେ ଏବଂ ତୁମ ଲୋକରେ ନିବାସ ଦେଇଥାଏ।

Verse 65

इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । बुधः स्वर्लोकमगमद्देवदेवप्रसादतः

ଏପରି କହି ଭଗବାନ୍ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଦେବଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବୁଧ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 66

गणावूचतुः । काश्यां बुधेश्वरसमर्चनलब्धबुद्धिः संसारसिंधुमधिगम्य नरो ह्यगाधम् । मज्जेन्न सज्जनविलोचन चंद्रकांतिः कांताननस्त्वधिवसेच्च बुधेऽत्र लोके

ଗଣମାନେ କହିଲେ—କାଶୀରେ ବୁଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ନର ଅଗାଧ ସଂସାର-ସିନ୍ଧୁରେ ଡୁବେ ନାହିଁ। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ନୟନକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ଦୀପ୍ତ, କାନ୍ତମୁଖ ସେ ଏଠାରେ ବୁଧଲୋକରେ ବସେ।

Verse 67

चंद्रेश्वरात्पूर्वभागे दृष्ट्वा लिंगं बुधेश्वरम् । न बुद्ध्या हीयते जंतुरंतकालेपि जातुचित्

ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରର ପୂର୍ବଭାଗରେ ବୁଧେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରାଣୀ କେବେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ହୁଏ ନାହିଁ—ଅନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 68

गणौ यावत्कथामित्थं चक्राते बुधलोकगाम् । तावद्विमानं संप्राप्तं शुक्रलोकमनुत्तमम्

ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ବୁଧଲୋକଗାମୀ ଏହି କଥା ଏପରି କହୁଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁକ୍ରଲୋକରୁ ଆସିଥିବା ଅନୁତ୍ତମ ବିମାନ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।