Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ଏହି ଧ୍ରୁବାଖ୍ୟାନ ରମ୍ୟ ଏବଂ ମହାପାତକନାଶକ। ଏହା ପୁଣ୍ୟ ଓ ମହାଶ୍ଚର୍ୟକର; ହେ ଗଣମାନେ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲି।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜ ଏପରି କହୁଥିବା ସମୟରେ, ବାୟୁବେଗରେ ଚାଲୁଥିବା ସେ ବିମାନ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ଅଦ୍ଭୁତ ମହର୍ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

ତାପରେ ଦ୍ୱିଜ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତେଜରେ ଆବୃତ ସେ ଲୋକକୁ ଦେଖି, ସେଇ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଗଣଙ୍କୁ କହିଲା—“ଏହି ମନୋହର ଲୋକ କେଉଁଟି?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

ତେବେ ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ବିପ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ମହାମତେ, ଶୁଣ; ଏହିଟି ହିଁ ମହର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ଅଦ୍ଭୁତ।”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

ଏଠାରେ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ ଥିବା ଲୋକେ ବସନ୍ତି; ତପସ୍ୟାରେ ପାପ ଧୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣରେ ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

ଏଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁରୋତ୍ତମମାନେ ବସନ୍ତି; ସେମାନେ ମହାଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିର୍ବ୍ୟାଜ ସମାଧି-ପ୍ରଣିଧାନରେ ଜଗତକୁ ତେଜୋମୟ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

ହେ ପ୍ରିୟେ! ସେଇ ଦୁଇ ଭଗବଦ୍ଗଣ ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ବିମାନ ଅର୍ଧକ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କୁ ଜନଲୋକକୁ ନେଇଗଲା।

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ମାନସପୁତ୍ର—ସନନ୍ଦନ ଆଦି—ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନେ, ସମସ୍ତେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ, ବସନ୍ତି।

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟବ୍ରତରେ ଅସ୍ଖଳିତ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ।

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

ଜନଲୋକରୁ, ମନୋବେଗରେ ଗତି କରୁଥିବା ସେ ବିମାନ ଦ୍ୱାରା ତପୋଲୋକ ତାଙ୍କ ନୟନଗୋଚର ହେଲା।

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

ଯେଉଁଠାରେ ବୈରାଜ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖଦାହବିହୀନ ହୋଇ ବସନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ମନ ବାସୁଦେବରେ ନିବିଷ୍ଟ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ।

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

ଯେମାନେ ନିଷ୍କାମ ହୋଇ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସେମାନେ ଏହି ତପୋଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଠାରେ ବସନ୍ତି।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

ସେଠାରେ ଶିଲୋଞ୍ଛବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା, ଦାନ୍ତକୁ ଉଖଳି ପରି କରି ପିଷୁଥିବା, ପଥରରେ କୁଟୁଥିବା ମୁନି ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଭୋଜନକାରୀ ତପସ୍ବୀମାନେ ମିଳନ୍ତି।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେମାନେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ କରନ୍ତି, ବର୍ଷାକାଳରେ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ହେମନ୍ତ-ଶିଶିରାର୍ଧରେ ଜଳରେ ଦାଁଡ଼ି ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ କାଟନ୍ତି।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

ତୃଷାର୍ତ୍ତ ଯତିମାନେ କୁଶାଗ୍ରରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟ ପାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅତ୍ୟଧିକ ଭୁଖରେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି ରହନ୍ତି; ଏବଂ ଭୂମିକୁ କେବଳ ପାଦଅଙ୍ଗୁଠିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଦାଁଡ଼ି ରହନ୍ତି।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

କେହି ଦୋଷ-ନିଗ୍ରହକୁ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ନିବେଶ କରି, ଏକ ପାଦରେ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ରହନ୍ତି; କେହି ଦିନଭରି ଶ୍ୱାସ ରୋକନ୍ତି, ଆଉ କେହି ମାସକୁ କେବଳ ଏକଥର ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

କେହି ମାସଭରି ଉପବାସ-ବ୍ରତ କରନ୍ତି, କେହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରନ୍ତି; କେହି ଋତୁର ଶେଷରେ ମାତ୍ର ଜଳପାନ କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଛଅ ମାସ ଉପବାସ କରନ୍ତି।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

କେହି ବର୍ଷାକାଳରେ ପଲକ ମଧ୍ୟ ନ ଝପକାଇ, ପଡୁଥିବା ଜଳଧାରା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ରହନ୍ତି; ଆଉ କେହି ସ୍ଥାଣୁ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ, ମୃଗ ପରି ଖୁଜୁଲିକୁ ହିଁ ‘ସୁଖ’ ଭାବନ୍ତି।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

କେହିଙ୍କ ଜଟା ଅରଣ୍ୟର ଗୁହା ପରି ହୋଇ, ତାହାର ଭିତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଘୋସା କରି ଅଣ୍ଡା ଦେଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦେହ ବିକୃତ ଓ କ୍ଷୀଣ—ସ୍ନାୟୁରେ ବନ୍ଧା ଅସ୍ଥିମାତ୍ର ଢାଞ୍ଚା।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

କେହିଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଚାରିଦିଗରୁ ପସରିଥିବା ଲତାପ୍ରତାନରେ ଘେରା ହୋଇଯାଇଛି; ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଚଳ ରହିବାରୁ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଘାସ ଓ ଗଛପଲା ମଧ୍ୟ ଗଜିଉଠିଛି।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

ଏପରି ନାନା ପ୍ରକାର ସୁତପସ୍‌ରେ ଯାହାଙ୍କ ଦେହ କ୍ଲେଶିତ, ସେହି ତପୋଧନ ତପସ୍ବୀମାନେ ତପୋଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିର୍ଭୟ ରହି ବସନ୍ତି।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଦୁଇ ଗଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ବଚନ ଶୁଣୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସତ୍ୟଲୋକ ତାହାର ନୟନାଗ୍ରେ ଦୃଷ୍ଟିର ଅତିଥି ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ତ୍ୱରାବନ୍ତ ଗଣ ସେଠାରେ ବିମାନରୁ ଅବତରି, ତାଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— “ହେ ଗଣଦ୍ୱୟ! ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଧୀମାନ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସ୍ମୃତିବିହିତ ଆଚାରରେ ନିରତ, ଏବଂ ପାପକର୍ମ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ବିରୋଧୀ।”

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

“ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜ, ଶିବଶର୍ମନ୍! ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଣେ। ବତ୍ସ, ତୁମେ ଭଲ କରିଛ— କାରଣ ସୁତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଛ।”

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

“ତୁମେ ଯାହା କିଛି ଦେଖୁଛ, ସେ ସବୁ ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ ଓ ନଶ୍ୱର। ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଳୟ ପରେ ମୁଁ ତାହାକୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରେ।”

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

ବିରାଜ-ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ହର (ଶିବ) କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସବୁକିଛି ସଂହାର କରନ୍ତି। ତେବେ ମଶା-ସଦୃଶ କ୍ଷୁଦ୍ର, ମରଣଧର୍ମୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

ଚାରି ଭୂତଗ୍ରାମମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଅଛି—ବିଶେଷତଃ ମହାନ କର୍ମଭୂମି ଭାରତବର୍ଷରେ।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

ମନ ସହିତ ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଥିବା ଗୁଣଗଣର ମୂଳ ଶତ୍ରୁ—ଲୋଭ—କୁ ତ୍ୟାଗ କରି,

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

ଧର୍ମ ଓ ବଂଶକୁ ନାଶ କରୁଥିବା, ସଞ୍ଚିତ ଧନକୁ ହରଣ କରୁଥିବା, ଜରା ଓ ପଲିତତା ଆଣୁଥିବା କାମକୁ ବିଚାରଦ୍ୱାରା ଦୂର କରି,

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

ଧୈର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ-ରୂପ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରି—ଯେ ତପ, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି)ର ଚୋର; ଯେ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ ଏବଂ ତାମସ ଗତିକୁ ନେଇଯାଏ—

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

ସଦା ମଦ ଓ ଦର୍ପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; କାରଣ ପ୍ରମାଦ ହିଁ ପତନର ଏକମାତ୍ର ଦ୍ୱାର। ସେହି ପ୍ରମାଦ ନାଶର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମ୍ପଦକୁ ହାନିରେ ଫେରାଏ।

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

ସର୍ବତ୍ର ଲଘୁତାର କାରଣ ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷାରୋପଣ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରନି।

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

ମୋହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ସେ ମହାଦ୍ରୋହ ରୋପେ, ବିବେକକୁ ହତ୍ୟା କରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦ କରେ, ଅନ୍ଧ ଅଜ୍ଞାନର ତମସ୍‌ ମାତ୍ର ଦେଖାଏ।

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି-ପୁରାଣୋକ୍ତ ଏବଂ ମହାଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁପଥିତ ଧର୍ମ-ସୋପାନକୁ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି କେହି ଏଠାରେ କେବଳ ଅବହେଳାରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ସମସ୍ତେ କର୍ମଭୂମିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; କାରଣ ସେଠାରେ ଅର୍ଜିତ ଫଳର ଭୋକ୍ତା ହୋଇ ଜୀବମାନେ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ପଦରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

ଆର୍ୟାବର୍ତ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶ ନାହିଁ, କାଶୀ ସମ ପୁରୀ ନାହିଁ; ଏବଂ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଣ୍ଡଳରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସମ ଲିଙ୍ଗ କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

ସ୍ୱର୍ଗ ଅନେକ ପ୍ରକାର, ଦୁଃଖର ସଂସର୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ; ସେସବୁ ପୁଣ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଫଳ ଏବଂ ସର୍ବ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୋଳରେ ସ୍ୱର୍ଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ରମ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ତେଣୁ ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଆଦିଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

ପାତାଳରୁ ଉପରକୁ ଆସି ନାରଦ ସ୍ୱର୍ଗସଭାର ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ—“ସ୍ୱର୍ଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପାତାଳ ଅଧିକ ରମ୍ୟ।”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

ଯେଉଁଠି ହୃଦୟକୁ ଆହ୍ଲାଦିତ କରୁଥିବା ଶୁଭ୍ର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଅତି ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳେ, ନାଗମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗାଭରଣରେ ପ୍ରୋତ—ଏମିତି ପାତାଳ ସମ କିଏ ଅଛି?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରେ ଶୋଭିତ ପାତାଳରେ କାହାର ପ୍ରୀତି ହୁଏନି? ବିମୁକ୍ତ (ବୈରାଗ୍ୟବାନ) ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଜାଗେ।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

ସେଠାରେ ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ କେବଳ ପ୍ରଭା ପ୍ରସାରେ, ତାପ ନୁହେଁ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଶୀତ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କେବଳ ରାତିରେ ଆଲୋକ ପାଇଁ।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

ଯେଉଁଠାରେ ଦନୁଜାଦିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଗ ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାଳର ବୋଧ ହୁଏନି; ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ବନ ଓ ନଦୀ ଅଛି, ଏବଂ ସଦା ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

ସେଠାରେ କଳା ଅଛି, ମନୋହର ଆଲାପ ଅଛି; ସୁନ୍ଦର, ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ର ଅଛି; ଅତିରମ୍ୟ ଭୂଷଣ ଅଛି; ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅନୁଲେପନ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

ସେଠାରେ ବୀଣା, ବେଣୁ, ମୃଦଙ୍ଗ ଆଦି ବାଦ୍ୟର ନାଦ ଶ୍ରବଣହାରୀ; ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ହାଟକେଶ’ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବକାମଦ।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

ଏହିସବୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ରମଣୀୟ, ଭୋଗଯୋଗ୍ୟ ସୁଖ ଦାନବମାନେ ଓ ପାତାଳର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଚରଣକାରୀ ଦୈତ୍ୟ ଏବଂ ନାଗମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପାତାଳମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ରମଣୀୟ ‘ଇଲାବୃତ-ବର୍ଷ’ ନାମକ ଦେଶ ଅଛି; ରତ୍ନମୟ ପର୍ବତ-ଢାଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ଚାରିଦିଗରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେଠାରେ ସୁକୃତୀ ଲୋକେ ସଦା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେଠାରେ ମୃଗନୟନୀ ନାରୀମାନେ ନିତ୍ୟ ନବଯୌବନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରହନ୍ତି।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

ଏହାକୁ ‘ଭୋଗଭୂମି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଯେନେ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ବିନିମୟରେ ଲଭ୍ୟ; ଏବଂ ତୀର୍ଥରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

ଏହାକୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ଯେମାନେ କାୟରତା ବିନା କଥା କହନ୍ତି, ପୁତ୍ର-କ୍ଷେତ୍ରାଦିରେ ହୀନ ନୁହନ୍ତି, ଏବଂ ପରୋପକାର ଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କର ସୁଖ, ଆୟୁ ଓ ଧନସଞ୍ଚୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

ପାରାବାର ମହାସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନେକ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଜଗତତଳେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ ସମ ଦ୍ୱୀପ ନାହିଁ।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

ସେହି ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପରେ ମଧ୍ୟ ନବ ବର୍ଷ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି ଭୂମି ‘କର୍ମଭୂମି’ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଠ ବର୍ଷ ଦେବମାନଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟସ୍ଥାନ। ସ୍ୱର୍ଗରୁ ସେଠାକୁ ଆସି ତ୍ରିଦିବବାସୀମାନେ ସେମାନଙ୍କରେ ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

ଏହି ଭାରତବର୍ଷ ବିସ୍ତାରରେ ନବ ସହସ୍ର ଯୋଜନ। ଏହା ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂଭାଗ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ‘ଅନ୍ତର୍ବେଦୀ’ ଭୂମି ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତଥାପି ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭର ପରମ ଉତ୍ତମ ସାଧନ।

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

ନୈମିଷାରଣ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ, ଏହି ସମଗ୍ର କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଳରେ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଠାରୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମୁଁ ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଯାଗକୁ ତୁଳାରେ ତୋଳିଥିଲି; ତେବେ ଯେହেতୁ ଏହା କାମନା ପୂରଣ କରେ, ସେହି ରମ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ‘କାମିକ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

ଦକ୍ଷିଣା ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ ଅତ୍ୟୁତ୍କୃଷ୍ଟ ଯାଗମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଦେଖି, ହରି-ହର ଆଦି ଦେବମାନେ ଏହାର ନାମ ‘ପ୍ରୟାଗ’ ରଖିଲେ।

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

ଯେ ତ୍ରିକାଳେ (ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସାୟଂ) କେବଳ ନାମମାତ୍ର ସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରେ, ସେ ସ୍ମର୍ତ୍ତାର ଶରୀରରେ ପାପ କେବେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ବସେ ନାହିଁ।

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେମାନେ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୃତ ପାପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧି ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପସଞ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ନିବାର; ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାହା ଦୂର କରିବା ଅତି କଠିନ।

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ସେହି ଶୁଭଜନ୍ମା ପୁରୁଷର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ ହୁଏ—ବାତାହତ ବୃକ୍ଷ ପରି।

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

ତାପରେ, ହେ ପ୍ରୟାଗ! ଦୃଢଚିତ୍ତ ସେହି ପୁରୁଷ ଅର୍ଧମାର୍ଗ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସହିତ ତାହାର ପାପ ଶରୀରରୁ ବାହାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ, କେବଳ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଯେତେବେଳେ ତୀର୍ଥରାଜ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ନୟନର ଅତିଥି ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରି ଅଧିକ ଦ୍ରୁତରେ ପଳାୟନ କରେ।

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

ସପ୍ତଧାତୁମୟ ଦେହରେ ଯେଯେ ପାପ ରହେ, ସେସବୁ କେଶରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ; ମୁଣ୍ଡନ କଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାନ୍ତି।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ୍ୟ କାମନାର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ସେଇ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

ସେହି ପୁଣ୍ୟରୁ ବିପୁଳ ପୁଣ୍ୟରାଶି ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଧର୍ମ୍ୟ ଭୋଗ ମିଳେ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ନିଷ୍କାମ ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

ମୋକ୍ଷକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଅନ୍ୟ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ବରଦାତା ତୀର୍ଥରାଜଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

ତୀର୍ଥରାଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ ଅନ୍ୟଠାରୁ କାମସିଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ଭାରତ ନାମକ ଏହି ମହାବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ସେ କାମନା ପାଉନାହିଁ।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସତ୍ୟଲୋକ ଓ ପ୍ରୟାଗ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୌଣସି ଭେଦ ଜାଣେନି। ସେଠାରେ ଯେ ଶୁଭକର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଦିବ୍ୟ ଲୋକର ନିବାସୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

ତୀର୍ଥାଭିଲାଷୀ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମିବଲୟରେ ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ସେବନୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେପରି ରାଜା ଓ ପରସେବକ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଅନ୍ତର ଥାଏ, ସେପରି ପ୍ରୟାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଭେଦ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତମାତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଯେ କେହି ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାକୁ ଆତ୍ମଘାତଦୋଷ ଲାଗେନି; ସେ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଏ।

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯାହାର ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏଠାରେ ତାହାର ଅସ୍ଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଯାନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ ଦୁଃଖର ଲେଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେନି।

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପମାନଙ୍କର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ସେବନ କରୁ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଅଧିକ କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ? ଯେ ମହୋଦୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରେ, ସେ ପୃଥିବୀତଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୀତାସିତ ତୀର୍ଥକୁ ସେବନ କରୁ।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

ତୀର୍ଥେଶ ପ୍ରୟାଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ—କାଶୀରେ ଦେହାବସାନ ହେଲେ ଅନାୟାସେ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

ପ୍ରୟାଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ରମ୍ୟ ଅବିମୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—କାରଣ ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେଇ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ଅବିମୁକ୍ତଠାରୁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୋଳକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ରମ୍ୟ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

ଏହି ଅବିମୁକ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ପରିମାଣ ସମାନ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

ଏକାର୍ଣ୍ଣବର ଜଳ ଯେତେ ଯେତେ ବଢ଼େ, ସେତେ ସେତେ ଈଶ୍ୱର ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ରଖନ୍ତି—ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ଭୂମିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ-ସ୍ୱଭାବ ଥିବାରୁ ମୂଢବୁଦ୍ଧିମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

ଏଠାରେ ସଦା କୃତଯୁଗ ହିଁ; ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ମହାପର୍ବ ଅଟେ। ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ-ଉଦୟଜନିତ କୌଣସି ଦୋଷ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

ସେଠାରେ ସଦା ସୌମ୍ୟାୟନ, ସେଠାରେ ସଦା ମହୋଦୟ। ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠି ସଦା ମଙ୍ଗଳ ହିଁ ମଙ୍ଗଳ।

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

ହେ ବିପ୍ର! ଭୂମିତଳରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପୁରୀ ଥାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଶୀକୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁରୀ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ପୁରୀ ସତ୍ୟରେ ଲୋକୋତ୍ତର।

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ମୋ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ପୁରୀର ନିର୍ମାତା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର।

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

ପୁରାତନ କାଳରେ ଯମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କରି, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟର ଅଧିକାର ପାଇଲେ; ତଥାପି ସେ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

ଚରାଚର ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଯେତେ କର୍ମ, ସେସବୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖାର ଗୋଚରରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ କାଶୀବାସୀ କୃତ କର୍ମ ବ୍ୟତୀତ।

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଯମଦୂତମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାଶୀପୁରୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି।

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

କାଶୀରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପରମ ନିୟନ୍ତା ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱେଶ (ଶିବ) ଅଟନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର କଠୋର ନିୟନ୍ତା କାଳଭୈରବ।

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

ଏହିପରି ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଯାତନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ ‘ରୁଦ୍ର-ପିଶାଚତ୍ୱ’ ନରକମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଅସହ୍ୟ।

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

ଯଦି କାହାର ମନ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପାପ କରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ସେ ପାପ ଅନ୍ୟତ୍ର ସହଜରେ କରୁ—ପୃଥିବୀ ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ। (କିନ୍ତୁ କାଶୀରେ ନୁହେଁ।)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

କାମରେ ଆତୁର ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଏକମାତ୍ର ମାତାକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ସେପରି, ପାପ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ କାଶୀକୁ ହିଁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

ଯେ ପରନିନ୍ଦାରେ ଆସକ୍ତ ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଲୋଲୁପ, ସେ କାଶୀକୁ ସେବନ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାଶୀର ସହ ନିରୟର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ? ଏବଂ ଏମିତି ଲୋକର ସହ କାଶୀର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

ଯେମାନେ ଏଠାରେ ସଦା ଦାନ-ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା କପଟରେ ପରଧନ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାଶୀ ସେବ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

କାଶୀରେ ପରକୁ ପୀଡା ଦେଇଥିବା କର୍ମ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏଠାରେ ତାହାଇ କରେ, ତେବେ ଦୁରାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ କାଶୀବାସର କି ଫଳ ହେବ?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

ଯେମାନେ ବୈଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପିନାକୀ (ଶିବ)ଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

ଯୋଗ ବିନା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଯୋଗ ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ଶୀଳନ—ଗୁରୁ ଉପଦେଶିତ ମାର୍ଗରେ ଏବଂ ସଦା ଅଭ୍ୟାସର ବଳରେ।

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ପୂଜ୍ୟଜନ ମୌନ ହେଲେ; ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ଶୁଣୁଥିଲେ। ତେବେ ମହାମନା ଶିବଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ପରମ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।