Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

ଅଗସ୍ତି କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ରାଜା ଦିବୋଦାସଙ୍କ କାରଣରେ ତ୍ରିଲୋଚନ ଦେବ କିପରି କାଶୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ? ଏବଂ ମନ୍ଦରରୁ କିପରି ପୁନଃ ଆସିଲେ? ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦାର୍ଥେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ କହନ୍ତୁ, ହେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାକ୍ୟର ଗୌରବରୁ ଦେବ ମନ୍ଦରକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦେବ ଗିରିସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦରକୁ ଗଲେ, ସେତେବେଳେ ଗିରୀଶଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ଗଲେ।

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ନିଜ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦରକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ; ସେଠାରେ ଦେବଦେବ ଉମାଧବ (ଉମାସହିତ ଶିବ) ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

ତେବେ ଗଣେଶ ମଧ୍ୟ ଗାଣପତ୍ୟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପ୍ରତି ଗଲି।

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୌର ଆୟତନଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ନିବାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

ଦେବସଂଘମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲାପରେ ପୃଥିବୀର ପତି ପ୍ରତାପବାନ ଦିବୋଦାସ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

ସେ ବାରାଣସୀରେ ସୁନିଶ୍ଚଳ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାକୁ ପାଳନ କରି ସେହି ନଗରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୁର୍ହୃଦମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଓ ନେତ୍ରକୁ ଦହାଇଦେଉଥିଲେ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସୁହୃଦ ଓ ନିଜ ହିତେଷୀମାନଙ୍କ ମନରେ ଶୀତଳ ଭାବେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ଅଜେୟ ହୋଇ ସେ ରଣରେ କୋଦଣ୍ଡ ଘୁମାଇଲେ; ପଳାୟମାନ ଶତ୍ରୁସେନାର ମେଘସମ ଦଳ ସବୁଦିଗେ ଛିଟିଯାଉଥିବା ଦେଖାଗଲା।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

ସେ ଧର୍ମରାଜ ସମ ଜନ୍ମି ଧର୍ମାଧର୍ମର ବିବେଚକ ହେଲେ; ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଓ ଦଣ୍ଡ୍ୟମାନଙ୍କୁ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ପରି ସେ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ-ଅରଣ୍ୟକୁ ଦମନ କଲେ; ଏବଂ ପାଶଧାରୀ ପରି ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଚକ୍ରକୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

ସେ ପୁଣ୍ୟଜନମାନଙ୍କର ଅଧୀଶ୍ୱର ହେଲେ, ଶତ୍ରୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶକୁ ବଢ଼ାଇବାଳା; ଏବଂ ଜଗତର ପ୍ରାଣ ସମ ହୋଇ ଜଗତ୍ପ୍ରାଣ ପୋଷଣରେ ସଦା ତତ୍ପର ରହିଲେ।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

ସେଇ ରାଜାମାନଙ୍କର ରାଜା ହେଲେ, ସମସ୍ତ ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ଧନ ଦେବାଳା; ଏବଂ ରଣରେ ସେ ରୁଦ୍ରମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପୋବଳରେ ଦିବ୍ୟରୂପ-ଶୋଭା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଭଜନ-ସେବା କରନ୍ତି॥

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅସାଧ୍ୟ, ଏବଂ ବସୁମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗ୍ରହଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦେହଧାରୀ ହୋଇ ନିୟମନଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସଦା ଉପକାରୀ, ଅଜସ୍ର ରୂପର ଅଧିକାରୀ॥

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

ସେ ମରୁଦ୍ଗଣମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଗୁଣରେ ତୁଷିତମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ସେ ସର୍ବବିଦ୍ୟାଧର—ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର॥

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

ସେ ନିଜ ଗୀତିଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗର୍ବ ନମାଇଦେଲେ। ଏବଂ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେହି ଦୁର୍ଗକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ—ଯେନେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ସହୋଦର॥

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

ନାଗବଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଅନାଗ’ ପରି ବଶୀଭୂତ ହେଲେ। ଦାନବମାନେ ମନୁଷ୍ୟାକାର ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ସେବା କଲେ॥

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତଚର ପରି ଚରଣ କରନ୍ତି। ହେ ରାଜନ୍, ଆମେ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବୁ।

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଆମ ପାଇଁ ଦେବଲୋକର ବାସ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠାରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ; ପାବମାନ (ବାୟୁ) ନାମ ଶୁଦ୍ଧିକରର ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ହେଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ରତା ଦାନକାରୀ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

ପର୍ବତଦେହୀ ଓ ଦୀପ୍ତଦେହୀ ସେଇ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ଅଜସ୍ର ଦାନଶୀଳତା ଦେଖି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାତା ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗଣରେ ସଦା ଜ୍ଞାନୀ ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ବୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନ ଶାସ୍ତ୍ର (ନୀତି) ଦ୍ୱାରା, ନ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟିସୀମା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଭାବୀ କେହି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ। ଦ୍ୱେଷୀମାନେ ସଦା ପଦ-ଆଧାର ହରାନ୍ତି; ତେଣୁ ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ, ନିଜ ଉଚିତ ସ୍ଥାନ କେବେ ହରାଏନାହିଁ।

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

ତ୍ରିଦିବ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ କଳାବାନ ଏକମାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀରେ ସେଇ ଭୂଭାରବାହୀ ନୃପତିଙ୍କ ଅଧୀନେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସିଦ୍ଧି-କଳାର ଧାମ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ ଏକମାତ୍ର, ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗହୀନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଭୂମିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟଭୋଗ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଳେ।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟସୀମାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏକ ‘ଗୋତ୍ରଭିତ୍’ (ବଂଶ-ନିୟମ ଭଙ୍ଗକାରୀ) ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ୱର୍ଗସଭାଧିପତି ‘ଗୋତ୍ରଭିତ୍’ ଭାବେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ‘କ୍ଷୟ’ (ହ୍ରାସ) ବୋଲି କଥା କେହି କେବେ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ ସ୍ୱର୍ଗରେ କ୍ଷପାନାଥ ଚନ୍ଦ୍ର ପକ୍ଷେ ପକ୍ଷେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

ସ୍ୱର୍ଗରେ ନବଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦେଶର ପ୍ରଦେଶମାନେ ନବଗ୍ରହଜନିତ ପୀଡା ଓ ବିଘ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

ସ୍ୱର୍ଲୋକରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) ଏକମାତ୍ର ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସେହି ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ଘରେଘରେ ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ସଦୃଶ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ତେଜ ସର୍ବତ୍ର ଦେଖାଯାଏ।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

ସ୍ୱର୍ଗରେ ‘ସପ୍ତାଶ୍ୱ’ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାକୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାସେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ନଗରର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ଅଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସଦା ଅପ୍ସରାମାନେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ସେହି ନଗରରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅପ୍ସରାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ବୈକୁଣ୍ଠରେ ପଦ୍ମା ଏକା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ ପଦ୍ମାକର—କମଳସରୋବର—ଅଛି।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

ସେହି ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ୟାୟ ନାହିଁ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ରାଜପୁରୁଷ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ତ ଘରେଘରେ ଧନଦା ପରି ଧନସମୃଦ୍ଧି, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଲକାପତି କୁବେର ଏକମାତ୍ର ଧନଦାତା।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

ଏଭଳି ଦିବୋଦାସ କାଶୀରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ କାଳ ଦିନ ପରି ଶୀଘ୍ର ଗତି କଲା; ଶରଦର ଆଠ ଅୟୁତ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ—ବିତିଗଲା।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

ତେବେ ଦେବଗଣ, ତାହାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିକାର ଉପାୟ ରଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଧର୍ମପଥାନୁଗାମୀ ହୋଇ, ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

ହେ ମୁନେ! ଧର୍ମଚାରୀ—ବିଶେଷକରି ଆପଣଙ୍କ ପରି—ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଅନେକ ସମୟରେ ମହା ଆପଦାର ପରମ୍ପରା ଘଟାନ୍ତି।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

ଯଦ୍ୟପି ସେ ଧରାଧୀଶ ଦୁର୍ଧର ଯଜ୍ଞକର୍ମଜନିତ ଘୋର ବ୍ୟାଧିରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ‘ଅଧ୍ୱରଭୋଜୀ’ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ ନ ଥିଲେ।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

ପରର ଉତ୍କର୍ଷ ସହିନ ପାରିବା ଦ୍ୟୁସଦମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ହିଁ; ତେଣୁ ବଳି, ବାଣ, ଦଧୀଚି ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରତି ସେମାନେ ଅପରାଧ କଲେ—ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଣ?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

ଧର୍ମର ପଥରେ ମଧ୍ୟ ପଦେପଦେ ବାଧା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତଥାପି ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିମାନେ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

ଅଧର୍ମୀମାନେ କେବେ କେବେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଫଳିଫୁଲିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମର ଫଳରେ ସେମାନେ ଶେଷେ ମୂଳସହିତ ଅଧୋଗତିକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଔରସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି ପାଳନ କରୁଥିଲେ; ରିପୁଞ୍ଜୟରେ ଅଧର୍ମର ଅଳ୍ପମାତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ କେବେ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

ସେ ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟନୀତିଜ୍ଞ, ତ୍ରିଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଉର୍ଜିତ ଚେତନାବାନ୍, ଚତୁରୁପାୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ରନ୍ଧ୍ର—ଦୁର୍ବଳତା—ଖୋଜି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଅଧିପତିଙ୍କ ଶାସନକୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ସେମାନେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସାହସ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତିବ୍ରତଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ଏକା ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ।

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

ସେହି ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନଧ୍ୟୟୀ ନଥିଲେ, କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶୌର୍ୟହୀନ ନଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ବୈଶ୍ୟ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜନ ଓ ଧନପାଳନ କର୍ମରେ ଅଜ୍ଞ ନଥିଲେ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

ରାଜା ଦିବୋଦାସଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏକମାତ୍ର ବୃତ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବାରେ ପରାୟଣ—ଏବଂ ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ଥିଲେ।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

ସେହି ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ; ସଦା ଗୁରୁକୁଳାଧୀନ ରହି ବେଦ ଗ୍ରହଣ ଓ ଧାରଣରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସବୁଠାରେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମରେ ପ୍ରବଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସାଧୁ-ସମାଚାରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

ସେଠାରେ ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରମୀ ବାନପ୍ରସ୍ଥମାନେ ବନବୃତ୍ତିକୁ ଆଦର କରୁଥିଲେ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତାରେ ନିଃସ୍ପୃହ ଥିଲେ, ଏବଂ ବେଦ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

ସେଠାରେ ଯତିମାନେ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତ ଥିଲେ; ବାକ୍-ମନ-କର୍ମର ଦଣ୍ଡନିୟମରେ ହିଁ ସମୃଦ୍ଧ, ସର୍ବଥା ନିସ୍ପୃହ ଥିଲେ।

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

ଅନ୍ୟମାନେ—ଅନୁଲୋମ ଜନ୍ମ ହେଉନ୍ତୁ କି ପ୍ରତିଲୋମ ଜନ୍ମ ହେଉନ୍ତୁ—ନିଜ ପରମ୍ପରାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପଥକୁ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ପୈତୃକ ସଦାଚାରକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

ସେହି ରାଜ୍ୟରେ କେହି ନିଃସନ୍ତାନ ନଥିଲେ, ଏବଂ କେହି—ଧନହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଜୀବିକାବିହୀନ ନଥିଲେ; କେହି ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ସେବା କରୁନଥିଲେ, ଓ କାହାରି ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନଥିଲା।

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

ସେଠାରେ ଚାଟୁକାର ନଥିଲେ, ବାଚାଳ ଡିଙ୍ଗମାର ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ବଞ୍ଚକ ନଥିଲେ, ହିଂସକ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ପାଷଣ୍ଡୀ ନଥିଲେ, ଭାଣ୍ଡ ନଥିଲେ, ପରିତ୍ୟକ୍ତା ନାରୀ ନଥିଲେ, ଓ ମଦ୍ୟାସକ୍ତ ଶୌଣ୍ଡିକ ନଥିଲେ।

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୁତିଘୋଷ ଗୁଞ୍ଜିତ ହୁଏଥିଲା; ପଦେପଦେ ଶାସ୍ତ୍ରଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲୁଥିଲା; ଏବଂ ସବୁଠାରେ ସୁମଧୁର ସତ୍ସଂବାଦ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ମଙ୍ଗଳଗୀତ ଗାୟନ ହୁଏଥିଲା।

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

ସେଠାରେ ବୀଣା ଓ ବେଣୁର ମଧୁର ନାଦ, ମୃଦଙ୍ଗର ସୁମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସୋମପାନ ବିନା ଅନ୍ୟତ୍ର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପାନଗୋଷ୍ଠୀର କଲରବ କାନକୁ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ।

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

ମାଂସାହାରୀମାନେ କେବଳ ପୁରୋଡାଶ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ସେ ଦେଶରେ ଜୁଆଡ଼ି ନାହାନ୍ତି, ନୀଚ ଋଣୀ ନାହାନ୍ତି, ଚୋର ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଦପୂଜା ହିଁ ଦେବପୂଜା। ଉପବାସ ତାହାର ବ୍ରତ, ସେହି ତାହାର ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ସେହି ପରମ ଦେବାରାଧନ।

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାଦପୂଜା ଓ ତାଙ୍କ ବଚନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା (ଧର୍ମ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେପରି କନିଷ୍ଠ ଭାଇମାନେ ସଦା ନିଜ ଅଗ୍ରଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

ଭୃତ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ସେବା କରନ୍ତି। ନୀଚ ଅବସ୍ଥାର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣଗୌରବର ଭାରରୁ ଉଚ୍ଚଜନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

ପୁନଃପୁନଃ, ଦିନର ତ୍ରିକାଳେ କାଶୀର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମନୋରଥାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତପୋନିଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ତପୋନିଷ୍ଠମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀମାନଙ୍କୁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀମାନେ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିବଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ-ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି।

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

ମନ୍ତ୍ରପୂତ, ମହାର୍ଘ, ବିଧିଯୁକ୍ତ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ହବି ବାଡବମାନଙ୍କ ମୁଖାଗ୍ନିରେ ଅହର୍ନିଶ ଆହୁତିରୂପେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

ଯେଉଁଠାରେ ପଦେପଦେ ବାପୀ, କୂପ, ତଡାଗ ଓ ଆରାମ ନିର୍ମାତା ଅନେକ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଚି ଓ ପ୍ରଚୁର ଦ୍ରବ୍ୟସଂଭାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ।

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

ଯେ ରାଜ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜାତି ହୃଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ନିନ୍ଦାରହିତ ସେବାବୃତ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଶିକାରୀ ଓ କସାଇ ନାହାନ୍ତି।

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

ଏହିପରି ସେହି ଭୂମିଜ ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ସର୍ବତ୍ର ଶୁଚିବୃତ୍ତିରେ ଚଳିଥିବା ସଚେତନ ପାଳକମାନେ, ପଲକ ଝପକାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନିମେଷ ପରି ରହି, ଅତିସାନ ଛିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

ଗୁରୁ କହିଲେ—ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ, ଯାନ ଓ ଆସନ, ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଦ୍ୱୈଧନୀତି—ଏ ସବୁକୁ ସେ ରାଜା ଯେପରି ବୁଝନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ସେପରି ବୁଝେ ନାହିଁ।

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

ତାପରେ ଅମରମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧି କହିଲେ—ସେହି ରାଜା ବିଷୟରେ, ଯିଏ ପରମ ଧର୍ମିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରବେତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ।

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

ସେହି ଭୂଭର୍ତ୍ତା ଯଦିଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୂମିରୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେଠାରେ ଆମ ପକ୍ଷପାତୀ ଓ ଆମ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ ଅନେକ ଅଛନ୍ତି।

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

ସେମାନଙ୍କ ବିନା ଏକ ନିମିଷ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ କାଳ ସୁଖରେ ଗତି କରେ ନାହିଁ; ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ସମ୍ମାନିତ।

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସର ଆଧାରଭୂମି। ସେମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଲେ ଆମର ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

ଗୀଷ୍ପତି (ବୃହସ୍ପତି) କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାହାର ଅଭିପ୍ରାୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ। ତେଣୁ ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚରମାନଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ସମସ୍ତେ କହିଲେ—‘ଏମିତି ହେଉ।’

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

ତାପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବୀତିହୋତ୍ରକୁ ଡାକି, ମହା ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

‘ହେ ହବ୍ୟବାହନ (ଅଗ୍ନି)! ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତୋର ଯେ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, ତାହାକୁ ସେ ରାଜାଙ୍କ ବିଷୟ-ସୀମାରୁ ଶୀଘ୍ର ଉପସଂହାର କର।’

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

ସେ ମୂର୍ତ୍ତି ଉପସଂହୃତ ହେଲେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରମ ନଷ୍ଟ ହେବ। ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ କ୍ରିୟାଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ସେମାନେ ଅବହେଳା ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପତିତ ହେବେ।

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାମାନେ ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ କାମଧେନୁ ପରି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—କଷ୍ଟରେ ଅର୍ଜିତ ‘ରାଜା’ ନାମ ମଧ୍ୟ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରି ପୋଷଣ କରିବାରୁ ‘ରାଜା’ ବୋଲି ରୂଢ଼ି ହୋଇଛି। ସେଇ ରୂଢ଼ି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ରାଜ୍ୟ ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

ପ୍ରଜାବିହୀନ ରାଜା, କୋଷ-ଦୁର୍ଗ-ସେନା ଆଦିରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ—ଭାଙ୍ଗୁଥିବା ନଦୀକୂଳରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଗଛ ପରି।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

ମହୀପତିଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିବର୍ଗସାଧନର ପ୍ରଥମ ହେତୁ ପ୍ରଜା ନିଜେ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ଜୀବିକା କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ତ୍ରିବର୍ଗ ଆପେଆପେ କ୍ଷୟ ପାଏ।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

ତ୍ରିବର୍ଗ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁଇ ଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନୁଷ୍ୟର ଗତି ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ, ଯୋଗମାୟାବଳେ ସମନ୍ୱିତ ବହ୍ନି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୂମଣ୍ଡଳରୁ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଟାଣି ନେଇ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କଲା।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଚନରେ ପ୍ରଭୁ ବହ୍ନି କେବଳ ତ୍ରେତାଗ୍ନିକୁ ନୁହେଁ, ନିଜଶକ୍ତିସହିତ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଗଲା।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

ବହ୍ନି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲା; ରାଜା ଶୀଘ୍ର ମଧ୍ୟାହ୍ନିକ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଭୋଜନମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

ତାପରେ ରାଜମହାନସର ଅଧିକୃତମାନେ ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପିତ ହୋଇ, କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ମନ୍ଦସ୍ୱରେ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

ସୂପକାରମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ତେଜସ୍ବୀ! ହେ ପ୍ରତାପେ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିଥିବା! ହେ ଆକସ୍ମିକ ବିପଦ-ନିବାରଣରେ ନିପୁଣ ପଣ୍ଡିତ! ଆମେ ଏକ ଛୋଟ ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

ହେ ରାଜନ୍, ଯଦି ଆପଣ ଆମ କଥା ଶୁଣି ଆମକୁ ଅଭୟ-ରକ୍ଷାର ଦକ୍ଷିଣା ଦେବେ, ତେବେ ଆମେ କରସମ୍ପୁଟ ବାନ୍ଧି ହାତ ଯୋଡ଼ି ବିନୟରେ ନିବେଦନ କରିବୁ।

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

ରାଜାଙ୍କ ଭୃକୁଟି-ସଂକେତମାତ୍ରେ ଆଦେଶ ପାଇ—ତାଙ୍କ ପ୍ରଶସ୍ତ ମୁଖର ଅନୁମୋଦନ ଦେଖି—ରାଜପାକଶାଳାର ଅଧିକାରୀମାନେ ମୃଦୁଭାବେ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

ହେ ନାଥ, ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତାପର ଭୟରେ ଆମେ ଆର୍ଦ୍ରିତ। କେଉଁ କୁସୃତ୍ୟ ପଥରେ କିମ୍ବା କେଉଁ କାରଣରେ ପୁରାତନକାଳରୁ ନଗରର ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବୈଶ୍ୱାନର (ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି) ଲୁପ୍ତ ହେଲା?

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

ଅଗ୍ନି ଯେତେବେଳେ କ୍ଷୀଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ତେବେ ପାକକ୍ରିୟା କିପରି ହେବ? ତଥାପି ସୂର୍ଯ୍ୟତାପର ପାକରେ କିଛି ପକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ଆମେ ତାହାକୁ ଏଠାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣିବୁ; ଏବଂ ହେ ଭୂଜନ୍, ଆମେ ଭାବୁଛୁ ଆଜିର ପକ୍ତି (ଭୋଜନ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ହେବ।

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

ମୋହିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ମହାତ୍ମା, ମହାମତି ରାଜା ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ କୃତ୍ୟ।”

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

ସେଠାରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ବିଚାର କରି ସେ ତପୋବଳରେ ଦେଖିଲେ—ହୁତଭୁକ୍ ଅଗ୍ନିଦେବ କେବଳ ନିଜ ନିବାସ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି; ଉଦରର ଗୁହାସଦୃଶ ଅନ୍ତର୍କନ୍ଦରମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ସୁରାଳୟକୁ ଗଲେ। “ତେବେ ଏମିତି ହେଉ; ଆମେ ତ ଜ୍ୱଲନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ—ଏଠାରେ ଆମର କ’ଣ ହାନି?”

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

ତାଙ୍କର ନିଜ ଯୁକ୍ତି-ବିଚାରରୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏହି ହାନି ହେଲା। ଯଦି ରାଜ୍ୟ କେବଳ ତାଙ୍କ ବଳରେ ଟିକେ, ତେବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ମୋର ରାଜ୍ୟ ବୋଲି କାହିଁକି ଗ୍ରହଣ କଲି?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

“ମହାନ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଗୌରବବଶେ ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଦାନ କରିଥିଲେ।” ଏଭଳି ମଧ୍ୟଲୋକର ଅଧିପତି ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ (କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ)।

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

ନଗରବାସୀମାନେ ଗ୍ରାମଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱାରରେ ସମବେତ ହେଲେ। ପରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲା।

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

ଯଥାର୍ହ ଉପହାର ଦେଇ ସେମାନେ ‘ପୃଥିବୀର ବଜ୍ର’ ସଦୃଶ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କୁ ରାଜା ସ୍ନେହ ଓ ଆଦରଭରା ବାଣୀରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

କେତେକଙ୍କୁ ରାଜା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରେ, ଆଉ କେତେକଙ୍କୁ କରସଙ୍କେତରେ ବିଦାୟ କଲେ—ସମ୍ମାନକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି।

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

ରତ୍ନକାନ୍ତି ଓ ଦୀପ୍ତ ଅଳଙ୍କାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଶତଦଣ୍ଡରେ ସ୍ଥାପିତ ରାଜଛତ୍ରର ସେଇ ଶୁଭ ଛାୟାରେ—ଯାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଦେବବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ସୌରଭକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତେ—ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

ତେବେ ପ୍ରଜାପତି ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ମୁଖଭାବର ଛାୟାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ବୁଝି ନଗରବାସୀମାନେ ଭୟଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଶୁଣିଲେ।

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

ଆମ କୁଳର ମୂଳାଧାର ଭାସ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ମାନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ। ସେ ଏଠାରେ ସୁଖେ ରହୁ, ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଆସିଯାଇ କରୁ।