Adhyaya 32

Verse 1

अगस्त्य उवाच । बर्हियान समाचक्ष्व हरिकेशसमुद्भवम् । कोसौ कस्य सुतः श्रीमान्कीदृगस्य तपो महत्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ବର୍ହିୟାନ! ହରିକେଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ କହ। ସେ ଶ୍ରୀମାନ କିଏ, କାହାର ପୁତ୍ର, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମହାନ ତପ କେମିତି?

Verse 2

कथं च देवदेवस्य प्रियत्वं समुपेयिवान् । काशीवासिजनीनोभूत्कथं वा दंडनायकः

ସେ ଦେବଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟତା କିପରି ଲାଭ କଲେ? ଏବଂ କାଶୀବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମି ସେ ଦଣ୍ଡନାୟକ—ଅଧିକାର ଓ ଦଣ୍ଡଧାରୀ—କିପରି ହେଲେ?

Verse 3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रसादं कुरु मे विभो । अन्नदत्वं च संप्राप्तः कथमेष महामतिः

ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋପରେ ପ୍ରସାଦ କରନ୍ତୁ। ଏହି ମହାମତି ଅନ୍ନଦ—ଅନ୍ନଦାତା—ପଦ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?

Verse 4

संभ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथं तदनुगामिनौ । विभ्रांतिकारिणौ क्षेत्रवैरिणां सर्वदा नृणाम्

‘ସମ୍ଭ୍ରମ’ ଓ ‘ବିଭ୍ରମ’—ଏ ଦୁଇଜଣ କିପରି ତାଙ୍କର ଅନୁଗାମୀ? ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ର (କାଶୀ)ର ବୈରୀ ନରମାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ସଦା କିପରି ଭ୍ରମିତ କରୁଥାନ୍ତି?

Verse 5

स्कंद उवाच । सम्यगापृच्छि भवता काशीवासिसमाहितम् । कुंभसंभव विप्रर्षे दंडपाणि कथानकम्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାଶୀବାସୀ ଓ କାଶୀରେ ସମାହିତ ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ କଥା ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ।

Verse 6

यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ काशीवासस्य यत्फलम् । निष्प्रत्यूहं तदाप्नोति विश्वभर्त्तुरनुग्रहात्

ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ! କାଶୀବାସର ଯେ ଫଳ, ତାହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଶ୍ୱଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 7

रत्नभद्र इति ख्यातः पर्वते गंधमादने । यक्षः सुकृतलक्षश्रीः पुरा परम धार्मिकः

ପୂର୍ବକାଳରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ‘ରତ୍ନଭଦ୍ର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଏକ ଯକ୍ଷ ଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ସୁକୃତଜନିତ ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ପରମ ଧାର୍ମିକ ଥିଲେ।

Verse 8

पूर्णभद्रं सुतं प्राप्य सोऽभूत्पूर्णमनोरथः । वयश्चरममासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः

ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ପାଇ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣମନୋରଥ ହେଲେ। ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ପହଞ୍ଚି ଅନେକଥର ନାନା ଭୋଗକୁ ପ୍ରଚୁର ଭାବେ ଉପଭୋଗ କଲେ।

Verse 9

शांभवेनाथ योगेन देहमुत्सृज्य पार्थिवम् । आससादाशवं शांतं शांतसर्वेंद्रियार्थकः

ତାପରେ ଶାମ୍ଭବ-ଯୋଗଦ୍ୱାରା ସେ ପାର୍ଥିବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ସମସ୍ତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ।

Verse 10

पितर्युपरतेसोऽथ पूर्णभद्रो महायशाः । सुकृतोपात्तविभव भवसंभोगभुक्तिभाक्

ପିତାଙ୍କ ଦେହାବସାନ ପରେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର—ସୁକୃତରେ ଲଭ୍ୟ ବିଭବସମ୍ପନ୍ନ—ସଂସାରୀୟ ସଂଭୋଗ ଓ ଭୋଗର ଉପଭୋକ୍ତା ହେଲେ।

Verse 11

सर्वान्मनोरथांल्लेभे विना स्वर्गैकसाधनम् । गार्हस्थ्याश्रम नेपथ्यं पथ्यं पैतामहं महत्

ସ୍ୱର୍ଗର ଏକମାତ୍ର ସାଧନକୁ ଛାଡ଼ି ସେ ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପିତାମହପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ ମହାନ ଓ ହିତକର ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟାଶ୍ରମର ଆଚାର-ନିୟମ ଓ ଜୀବନପଥକୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 12

संसारतापसंतप्तावयवामृतसीकरम् । अपत्यं पततां पोतं बहुक्लेशमहार्णवे

ସଂସାରତାପେ ଦଗ୍ଧ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅମୃତବିନ୍ଦୁର ସିଞ୍ଚନ ପରି ସନ୍ତାନ; ବହୁକ୍ଲେଶର ମହାସାଗରେ ଡୁବୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ନୌକା ସମାନ।

Verse 13

पूर्णभद्रोऽथ संवीक्ष्य मंदिरं सर्वसुंदरम् । तद्बालकोमलालाप विकलं त्यक्तमंगलम्

ତେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ସର୍ବସୁନ୍ଦର ସେଇ ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖି ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ; କାରଣ ସେଠାରେ ଶିଶୁର କୋମଳ ମଧୁର କଥା ନଥିଲା, ଯେନେ ମଙ୍ଗଳ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।

Verse 14

शून्यं दरिद्रहृदिव जीर्णारण्यमिवाथवा । पांथवत्प्रांतरमिव खिन्नोऽतीवानपत्यवान्

ଯାହାର ସନ୍ତାନ ନଥିଲା ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖିନ୍ନ ହେଲା; ତାହାକୁ ସବୁ କିଛି ଶୂନ୍ୟ ଲାଗିଲା—ଦରିଦ୍ରର ହୃଦୟ ପରି, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ପରି, ଏବଂ ପଥିକ ପାଇଁ ନିର୍ଜନ ପ୍ରାନ୍ତର ପରି।

Verse 15

आहूय गृहिणी सोऽथ यक्षः कनककुंडलाम् । उवाच यक्षिणीं श्रेष्ठां पूर्णभद्रो घटोद्भव

ତେବେ ଘଟୋଦ୍ଭବ ଯକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳଧାରିଣୀ ନିଜ ଗୃହିଣୀ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯକ୍ଷିଣୀକୁ ଡାକି କହିଲେ।

Verse 16

न हर्म्यं सुखदं कांते दर्पणोदरसुंदरम् । मुक्ता गवाक्षसुभगं चंद्रकांतशिलाजिरम्

ହେ କାନ୍ତେ! ଦର୍ପଣସଦୃଶ ଅନ୍ତଃକକ୍ଷର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମନୋହର, ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ଗବାକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଶିଳାରେ ଜଡିତ ଏହି ହର୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ସୁଖଦାୟକ ନୁହେଁ।

Verse 17

पद्मरागेंद्रनीलार्चिरर्चिताट्टालकं क्वणत् । विद्रुमस्तंभशोभाढ्यं स्फुरत्स्फटिककुड्यवत्

ତାହାର ଉଚ୍ଚ ଅଟ୍ଟାଳକ ପଦ୍ମରାଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳର ଦୀପ୍ତିରେ ଝଲମଲ କରି ଗୁଞ୍ଜେ; ବିଦ୍ରୁମ-ସ୍ତମ୍ଭର ଶୋଭାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ତାହାର ପ୍ରାଚୀର ଚମକୁଥିବା ସ୍ଫଟିକ ପରି ଦୀପ୍ତ।

Verse 18

प्रेंखत्पताकानिकरं मणिमाणिक्यमालितम् । कृष्णागुरुमहाधूप बहुलामोदमोदितम्

ସେଠାରେ ଦୋଳାୟମାନ ପତାକାମାଳା ଶୋଭା ପାଏ; ମଣି–ମାଣିକ୍ୟର ମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ; କୃଷ୍ଣାଗୁରୁ ମହାଧୂପର ପ୍ରଚୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ତାହା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରମୋଦିତ।

Verse 19

अनर्घ्यासनसंयुक्तं चारुपर्यंकभूषितम् । रम्यार्गलकपाटाढ्यं दुकूलच्छन्नमंडपम्

ତାହା ଅନର୍ଘ୍ୟ ଆସନରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ପର୍ୟଙ୍କରେ ଭୂଷିତ; ରମ୍ୟ ଅର୍ଗଳା-ଯୁକ୍ତ କପାଟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ତାହାର ମଣ୍ଡପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୁକୂଳରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ।

Verse 20

सुरम्यरतिशालाढ्यं वाजिराजिविराजितम् । दासदासीशताकीर्णं किंकिणीनादनादितम्

ତାହା ଅତି ସୁରମ୍ୟ ରତିଶାଳାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଘୋଡ଼ାର ଶ୍ରେଣୀରେ ବିରାଜିତ; ଦାସ-ଦାସୀର ଶତଶତ ଲୋକେ ଭରିଥାଏ, ଏବଂ କିଙ୍କିଣୀର ନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ।

Verse 21

नूपुरारावसोत्कंठ केकिकेकारवाकुलम् । कूजत्पारावत कुलं गुरुसारीकथावरम्

ତାହା ନୂପୁରର ଝଙ୍କାର ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ପରି; ମୟୂରଙ୍କ କେକାରବରେ ଆକୁଳ; ସେଠାରେ କୂଜୁଥିବା ପାରାବତର ଦଳ ଓ ଶାରିକାଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର, ମନୋହର କଥାଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 22

खेलन्मरालयुगलं जीवं जीवककांतिमत् । माल्याहूत द्विरेफाणां मंजुगुंजारवावृतम्

ସେଠାରେ ହଂସଯୁଗଳ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଜୀବକ-ସଦୃଶ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ଜୀବ-ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ମାଳାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜାରବରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଆବୃତ ଥିଲା।

Verse 23

कर्पूरैण मदामोद सोदरानिलवीजितम् । क्रीडामर्कटदंष्ट्राग्री कृतमाणिक्यदाडिमम्

କର୍ପୂର ଓ ମଧୁମଦ-ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ପଖା ଦେଉଥିଲା। ଦାଡ଼ିମ ଫଳଗୁଡ଼ିକ କ୍ରୀଡ଼ାରତ ବାନରଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦନ୍ତାଗ୍ରରେ ମାଣିକ୍ୟ ପରି ଗଢ଼ା ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 24

दाडिमीबीजसंभ्रांतशुकतुंडात्तमौक्तिकम् । धनधान्यसमृद्धं च पद्मालयमिवापरम्

ଦାଡ଼ିମ ବୀଜ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଉଡ଼ୁଥିବା ଶୁକମାନଙ୍କ ଠୁଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତା ନିଆଯାଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ସେ ସ୍ଥାନ ଅନ୍ୟ ଏକ ପଦ୍ମାଳୟ—ଲକ୍ଷ୍ମୀଧାମ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।

Verse 25

कमलामोदगर्भं च गर्भरूपं विना प्रिये । गर्भरूपमुखं प्रेक्ष्ये कथं कनककुडले

ପ୍ରିୟେ! କମଳସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଗର୍ଭରୂପ’ ମୁଖକୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି; କିନ୍ତୁ ସେଇ ବାଳରୂପ ନାହିଁ। ହେ କନକକୁଣ୍ଡଲେ! ମୁଁ ସେ ବାଳରୂପକୁ କିପରି ଦର୍ଶନ କରିବି?

Verse 26

यद्युपायोऽस्ति तद्ब्रूहि धिगपुत्रस्य जीवितम् । सर्वशून्यमिवाभाति गृहमेतदनंगजम्

ଯଦି କିଛି ଉପାୟ ଥାଏ ତେବେ କହ। ପୁତ୍ରହୀନ ଜୀବନ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ! ଏହି ଘରଟି ଶିଶୁଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଛି।

Verse 27

पुण्यवानितरो वापि मम क्षेत्रस्य सेवया । मुक्तो भवति देवेशि नात्र कार्या विचारणा

ହେ ଦେବେଶ୍ୱରୀ! ପୁଣ୍ୟବାନ ହୁଅନ୍ତୁ ଅବା ଅନ୍ୟ କେହି, ମୋର କ୍ଷେତ୍ରର ସେବା ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 28

प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता

ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କୁ, ସେହି ପତିବ୍ରତା ଯକ୍ଷିଣୀ କନକକୁଣ୍ଡଳା ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି କହିଲେ।

Verse 29

कनककुंडलोवाच । किमर्थं खिद्यसे कांत ज्ञानवानसि यद्भवान् । अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय

କନକକୁଣ୍ଡଳା କହିଲେ: 'ହେ କାନ୍ତ! ଆପଣ ତ ଜ୍ଞାନୀ, ତେବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି? ଏଠାରେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଅଛି, ବିଶ୍ୱାସର ସହ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 30

किमुद्यमवतां पुंसां दुर्लभं हि चराचरे । ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुंरंत्यग्रे मनोरथाः

ଏହି ଚରାଚର ଜଗତରେ ଉଦ୍ୟମୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ବା ଦୁର୍ଲଭ? ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ବୁଦ୍ଧି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନୋରଥ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହିଁ ପୂରଣ ହୁଏ।

Verse 31

दैवं हेतुं वदंत्येवं भृशं कापुरुषाः पते । स्वयं पुराकृतं कर्म दैवं तच्च न हीतरत्

ହେ ପତି! କାପୁରୁଷମାନେ ହିଁ ବାରମ୍ବାର 'ଭାଗ୍ୟ ହିଁ କାରଣ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ନିଜେ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା କର୍ମ ହିଁ ଭାଗ୍ୟ ଅଟେ, ତା’ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

Verse 32

ततः पौरुषमालंब्य तत्कर्म परिशांतये । ईश्वरं शरणं यायात्सर्वकारणकारणम्

ଅତଏବ ନିଜ ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେହି କର୍ମଫଳର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ସର୍ବକାରଣ-କାରଣ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

अपत्यं द्रविणं दारा हारा हर्म्य हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे शिवभक्तितः

ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ହାର-ଆଭୂଷଣ, ମହଳ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ—ସୁଖସାମଗ୍ରୀ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ—ଶିବଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।

Verse 34

विधातुः शांभवीं भक्तिं प्रिय सर्वे मनोरथाः । सिद्धयोष्टौ गृहद्वारं सेवंते नात्र संशयः

ହେ ପ୍ରିୟ, ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଗୃହଦ୍ୱାରେ ସେବା କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 35

नारायणोपि भगवानंतरात्मा जगत्पतिः । चराचराणामविता जातः श्रीकंठसेवया

ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଜଗତ୍ପତି, ଚରାଚରର ରକ୍ଷକ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ (ଶିବ)ଙ୍କ ସେବାଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 36

ब्रह्मणः सृष्टिकर्त्तृत्वं दत्तं तेनैव शंभुना । इंद्रादयो लोकपाला जाता शंभोरनुग्रहात्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ସେହି ଶମ୍ଭୁ ଦାନ କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 37

मृत्युंजयं सुतं लेभे शिलादोप्यनपत्यवान् । श्वेतकेतुरपि प्राप जीवितं कालपाशतः

ସନ୍ତାନହୀନ ଶିଲାଦ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ପାଇଲେ; ଶ୍ୱେତକେତୁ ମଧ୍ୟ କାଳପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ।

Verse 38

क्षीरार्णवाधिपतितामुपमन्युरवाप्तवान् । अंधकोप्यभवद्भृंगी गाणपत्यपदोर्जितः

ଉପମନ୍ୟୁ କ୍ଷୀରସାଗରର ଅଧିପତିତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ; ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ଭୃଙ୍ଗୀ ହୋଇ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଣପତ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ପଦ ଅର୍ଜନ କଲା।

Verse 39

जिगाय शार्ङ्गिणं संख्ये दधीचिः शंभुसेवया । प्राजापत्यपदं प्राप दक्षः संशील्य शंकरम्

ଶମ୍ଭୁସେବାରେ ଦଧୀଚି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣ (ବିଷ୍ଣୁ)କୁ ଜୟ କଲେ; ଦକ୍ଷ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବି ପ୍ରଜାପତି ପଦ ଲାଭ କଲେ।

Verse 40

मनोरथपथातीतं यच्च वाचामगोचरम् । गोचरो गोचरीकुर्यात्तत्पदं क्षणतो मृडः

ଯେ ଅବସ୍ଥା ମନୋରଥର ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ଓ ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ସେହି ପଦକୁ କରୁଣାମୟ ମୃଡ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗୋଚର କରାଇଦିଅନ୍ତି।

Verse 41

अनाराध्य महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्

ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ସବୁକିଛି ଦେଉଥିବା ମହେଶାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା ନ କଲେ, ଏଠାରେ କେହି କେଉଁଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ପାଉନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शंकरं शरणं व्रज । यदिच्छसि प्रियं पुत्रं प्रियसर्वजनीनकम्

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଅ। ଯଦି ସର୍ବଜନପ୍ରିୟ ଏକ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କର।

Verse 43

इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट् । आराध्य श्रीमहादेवं गीतज्ञो गीतविद्यया

ପତ୍ନୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଯକ୍ଷରାଜ ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର, ସ୍ତୋତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଶ୍ରୀମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 44

दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः । पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत्न्यां दृढव्रतः

କେବଳ କିଛି ଦିନରେ ତାଙ୍କର ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ହୋଇ ସେ ତାହିଁ ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରକାମନାର ଫଳ ପାଇଲେ।

Verse 45

नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिंतितम् । तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः

ନାଦେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ନ କଲେ କାହାର ମନର ଇଚ୍ଛିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ କାଶୀରେ ଲୋକେ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ନାଦେଶ୍ୱରଙ୍କ ସେବା-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 46

अंतर्वत्न्यथ कालने तत्पत्नी सुषुवे सुतम् । तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज

କାଳକ୍ରମେ ଗର୍ଭବତୀ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାପରେ ପିତା ତାହାର ନାମ ‘ହରିକେଶ’ ରଖିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 47

प्रीतिदायं ददौ चाथ भूरिपुत्राननेक्षणात् । पूर्णभद्रस्तथागस्त्य हृष्टा कनककुंडला

ତେବେ ନିଜର ଅନେକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁଖଦର୍ଶନରେ ପ୍ରୀତିତ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ପ୍ରୀତିଦାୟକ ଦାନ ଦେଲେ; ହେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କନକକୁଣ୍ଡଳା ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 48

बालोऽपि पूर्णचंद्राभ वदनो मदनोपमः । वृद्धिं प्रतिक्षणं प्राप शुक्लपक्ष इवोडुराट्

ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ସେ ମଦନ ସମ ମନୋହର ଥିଲା। ସେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବଢ଼ିବା ପରି।

Verse 49

यदाष्टवर्षदेशीयो हरिकेशोऽभवच्छिशुः । नित्यं तदाप्रभृत्येवं शिवमेकममन्यत

ଯେତେବେଳେ ହରିକେଶ ଶିଶୁ ପ୍ରାୟ ଆଠ ବର୍ଷର ହେଲା, ସେତେବେଳୁ ସେ ନିତ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ଓ ପରମ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କଲା।

Verse 50

पांसुक्रीडनसक्तोपि कुर्याल्लिंगं रजोमयम् । शाद्वलैः कोमलतृणैः पूजयेच्च स कौतुकम्

ବାଲିରେ ଖେଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଧୂଳିରେ ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ କୋମଳ ସବୁଜ ଘାସରେ ଆନନ୍ଦୋତ୍ସାହରେ ପୂଜା କରୁଥିଲା।

Verse 51

आकारयति मित्राणि शिवनाम्नाऽखिलानि सः । चंद्रशेखरभूतेश मृत्युंजय मृडेश्वरः

ସେ ନିଜ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ନାମରେ ଡାକୁଥିଲା—‘ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର’, ‘ଭୂତେଶ’, ‘ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ’, ‘ମୃଡେଶ୍ୱର’ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 52

धूर्जटे खंडपरशो मृडानीश त्रिलोचन । भर्गशंभोपशुपते पिनाकिन्नुग्रशंकर

ହେ ଧୂର୍ଜଟେ, ହେ ଖଣ୍ଡପରଶୁଧାରୀ, ହେ ମୃଡାନୀଶ, ହେ ତ୍ରିଲୋଚନ! ହେ ଭର୍ଗ, ହେ ଶମ୍ଭୁ, ହେ ପଶୁପତି, ହେ ପିନାକଧାରୀ—ହେ ଉଗ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶଙ୍କର!

Verse 53

त्वमंत्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेंद्र कंकणाम् । भालेसु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षित वामभागाम्

ଆପଣ କାଶୀବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ଓ ପରମ ଭୂଷଣ ହୁଅନ୍ତୁ—ଯାହାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଗାଢ଼ ନୀଳ, ଯାହାଙ୍କ ଭୁଜରେ ଭୁଜଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ର କଙ୍କଣ, ଯାହାଙ୍କ ଭାଳରେ ନେତ୍ର ବିରାଜେ, ଯେ ଗଜଚର୍ମବସନଧାରୀ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ବାମଭାଗ ଦେବୀଙ୍କ ବାମଦୃଷ୍ଟିରେ ଲକ୍ଷିତ।

Verse 54

अजिनांबरदिग्वासः स्वर्धुनी क्लिन्नमौलिज । विरूपाक्षाहिनेपथ्य गृणन्नामावलीमिमाम्

ଅଜିନବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ହିଁ ବସନ ଭାବେ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସ୍ୱର୍ଧୁନୀର ଜଳରେ ସିକ୍ତ ଜଟାମୌଳିଧାରୀ, ବିରୂପାକ୍ଷ ଓ ସର୍ପାଲଙ୍କୃତ—ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ନାମାବଳୀକୁ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

सवयस्कानिति मुहुः समाह्वयति लालयन् । शब्दग्रहौ न गृह्णीतस्तस्यान्याख्यां हरादृते

ଲାଳନା କରି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଡାକେ—“ହେ ମୋ ସମବୟସୀ ସହଚରମାନେ!” କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦୁଇ ‘ଶବ୍ଦଗ୍ରାହୀ’ (କାନ) ‘ହର’ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମକୁ ତାହା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।

Verse 56

पद्भ्यां न पद्यते चान्यदृते भूतेश्वराजिरात् । द्रष्टुं रूपांतरं तस्य वीक्षणेन विचक्षणे

ସେ ନିଜ ପାଦଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପଦାର୍ପଣ କରେ ନାହିଁ—ଭୂତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଙ୍ଗଣ ବ୍ୟତୀତ; ଏବଂ ତାହାର ବିଚକ୍ଷଣ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ସହି ପାରେ ନାହିଁ।

Verse 57

रसयेत्तस्य रसना हरनामाक्षरामृतम् । शिवांघ्रिकमलामोदाद्घ्राणं नैव जिघृक्षति

ତାହାର ଜିଭ ହରନାମର ଅକ୍ଷରାମୃତକୁ ଆସ୍ୱାଦ କରେ; ଶିବଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣର ସୁଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ତାହାର ଘ୍ରାଣ ଆଉ କୌଣସି ଗନ୍ଧକୁ ଚାହେ ନାହିଁ।

Verse 58

करौ तत्कौतुककरौ मनो मनति नापरम् । शिवसात्कृत्यपेयानि पीयते तेन सद्धिया

ତାହାର ହାତ ତାହିଁ ସେବାରେ ମାତ୍ର ଆନନ୍ଦ ପାଏ; ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ନାହିଁ। ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିରେ ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଅର୍ପିତ ହୋଇ ପ୍ରସାଦ ହୋଇଥିବା ପାନୀୟକୁ ମାତ୍ର ପାନ କରେ।

Verse 59

भक्ष्यते सर्वभक्ष्याणि त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि । सर्वावस्थासु सर्वत्र न स पश्येच्छिवं विना

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ—ତ୍ରିନେତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ—ଭକ୍ଷଣ କରିପାରେ; ତଥାପି ସର୍ବାବସ୍ଥାରେ ସର୍ବତ୍ର ଶିବ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ।

Verse 60

गच्छन्गायन्स्वपंस्तिष्ठञ्च्छयानोऽदन्पिबन्नपि । परितस्त्र्यक्षमैक्षिष्ट नान्यं भावं चिकेति सः

ଚାଲୁଥିବା, ଗାଉଥିବା, ଶୁଅଥିବା, ଦାଉଁଥିବା, ପଡ଼ିଥିବା, ଖାଉଥିବା କିମ୍ବା ପିଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ—ସେ ଚାରିଦିଗରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଦେଖେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବକୁ ସେ ଚିହ୍ନେ ନାହିଁ।

Verse 61

क्षणदासु प्रसुप्तोपि क्व यासीति वदन्मुहुः । क्षणं त्र्यक्ष प्रतीक्षस्व बुध्यतीति स बालकः

ରାତିରେ ଶୁଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁନଃପୁନଃ କହେ—“କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛ? ହେ ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ, କ୍ଷଣମାତ୍ର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର!”—ଏଭଳି ସେ ବାଳକ ଜାଗେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଜାଗେ।

Verse 62

स्पष्टां चेष्टां विलोक्येति हरिकेशस्य तत्पिता । अशिक्षयत्सुतं सोऽथ गृहकर्मरतो भव

ପୁତ୍ର ହରିକେଶର ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଦେଖି ତାହାର ପିତା ଉପଦେଶ ଦେଲେ— “ଗୃହଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ହେଅ।”

Verse 63

एते तुरंगमा वत्स तवैतेऽश्वकिशो रकाः । चित्राणीमानि वासांसि सुदुकूलान्यमूनि च

“ବତ୍ସ, ଏଗୁଡ଼ିକ ତୋର ଘୋଡ଼ା— ସୁନ୍ଦର ଯୁବ ଅଶ୍ୱ; ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଚିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଏହି ଉତ୍ତମ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ।”

Verse 64

रत्नान्याकरशुद्धानि नानाजातीन्यनेकशः । कुप्यं बहुविधं चैतद्गोधनानि महांति च

“ଏଠାରେ ଖଣିରୁ ଶୁଦ୍ଧ କରା ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ବହୁତ; ଏହି ନାନାବିଧ ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପଦ ଓ ବିଶାଳ ଗୋଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।”

Verse 65

अमत्राणि महार्हाणि रौप्य कांस्यमयानि च । पणनीयानि वस्तूनि नानादेशोद्भवान्यपि

“ଏଠାରେ ରୂପା ଓ କାଂସ୍ୟରେ ତିଆରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ପାତ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ନାନା ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟାପାରଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।”

Verse 66

चामराणि विचित्राणि गंधद्रव्याण्यनेकशः । एतान्यन्यानि बहुशस्त्वनेके धान्यराशयः

“ବିଚିତ୍ର ଚାମର ଅଛି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି; ଆଉ ଅନେକ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି— ଏବଂ ଧାନ୍ୟର ଢେର ଢେର ରହିଛି।”

Verse 67

एतत्त्वदीयं सकलंवस्तुजातं समंततः । अर्थोपार्जनविद्याश्च सर्वाः शिक्षस्व पुत्रक

ଏହି ସମଗ୍ର ବସ୍ତୁସମୂହ ସର୍ବଥା ତୁମର ହିଁ। ପୁତ୍ର, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଭାବେ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜନର ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଓ କଳା ଶିଖ।

Verse 68

चेष्टास्त्यज दरिद्राणां धूलिधूसरिणाममूः । अभ्यस्यविद्याः सकला भोगान्निर्विश्य चोत्तमान्

ଧୂଳିରେ ଧୂସର ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କ ନୀଚ ଆଚରଣ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର।

Verse 69

तां दशां चरमां प्राप्य भक्तियोगं ततश्चर । असकृच्छिक्षितः पित्रेत्यवमन्य गुरोर्गिरम्

ଚରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଆଚରଣ କର। କିନ୍ତୁ ସେ ପିତାଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ଶିକ୍ଷା ସତ୍ତ୍ୱେ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ବାଣୀକୁ ଅବମାନ କଲା।

Verse 70

रुष्टदृष्टिं च जनकं कदाचिदवलोक्य सः । निर्जगाम गृहाद्भीतो हरिकेश उदारधीः

କେବେ ଜନକଙ୍କ କ୍ରୋଧଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି, ଉଦାରଧୀ ହରିକେଶ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଘରୁ ବାହାରିଗଲା।

Verse 71

ततश्चिंतामवापोच्चैर्दिग्भ्रांतिमपि चाप्तवान् । अहो बालिशबुद्धित्वात्कुतस्त्यक्तं गृहं मया

ତାପରେ ସେ ଭାରି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ଦିଗ୍ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ହେଲା। ‘ହାୟ! ବାଳିଶ ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୁଁ ଘର କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କଲି?’

Verse 72

क्व यामि क्व स्थिते शंभो मम श्रेयो भविष्यति । पित्रा निर्वासितश्चाहं न च वेद्म्यथ किंचन

ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, କେଉଁଠି ରହିବି, ହେ ଶମ୍ଭୁ? ମୋର ଶ୍ରେୟ କିପରି ହେବ? ପିତା ମୋତେ ନିର୍ବାସିତ କରିଛନ୍ତି; ପରେ କ’ଣ କରିବି, ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି।

Verse 73

इति श्रुतं मया पूर्वं पितुरुत्संगवर्तिना । गदतस्तातपुरतः कस्यचिद्वचनं स्फुटम्

ପୂର୍ବେ, ପିତାଙ୍କ କୋଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କାହାରୋ କହିଥିବା ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଶୁଣିଥିଲି।

Verse 74

मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबंधुभिः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ମାତା-ପିତା ଯେମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ଯେମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଯେମାନଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ଗତି।

Verse 75

जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ଜରାରେ ପରାଭୂତ ଯେମାନେ, ରୋଗରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିକଳ ଯେମାନେ, ଯେମାନଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ଗତି।

Verse 76

पदे पदे समाक्रांता ये विपद्भिरहर्निशम् । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषांवाराणसी गतिः

ଦିନରାତି ପଦେ ପଦେ ବିପଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଯେମାନେ, ଯେମାନଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ଗତି।

Verse 77

पापराशिभिराक्रांता ये दारिद्र्य पराजिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ଯେମାନେ ପାପରାଶିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଯେମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପରାଜିତ, ଯାହାଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ପରମ ଗତି।

Verse 78

संसार भयभीताय ये ये बद्धाः कर्मबंधनैः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ଯେମାନେ ସଂସାରଭୟରେ ଭୀତ, ଯେମାନେ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ, ଯାହାଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ପରମ ଗତି।

Verse 79

श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ଯେମାନେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିର ମାର୍ଗଦର୍ଶନହୀନ, ଯେମାନେ ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରବିହୀନ, ଯାହାଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ପରମ ଗତି।

Verse 80

ये च योगपरिभ्रष्टास्तपो दान विवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ଯେମାନେ ଯୋଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ଯେମାନେ ତପ ଓ ଦାନବିହୀନ, ଯାହାଙ୍କର କେଉଁଠି ଗତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ହିଁ ପରମ ଗତି।

Verse 81

मध्ये बंधुजने येषामपमानं पदे पदे । तेषामानंददं चैकं शंभोरानंदकाननम्

ଯାହାଙ୍କୁ ନିଜ ବନ୍ଧୁଜନମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପଦେ ପଦେ ଅପମାନ ମିଳେ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏକମାତ୍ର: ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦକାନନ (କାଶୀ)।

Verse 82

आनंदकानने येषां रुचिर्वै वसतां सताम् । विश्वेशानुगृहीतानां तेषामानंदजोदयः

ଆନନ୍ଦକାନନରେ ବାସ କରିବାରେ ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୁଚି ଅଛି ଏବଂ ଯେମାନେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦର ଉଦୟ ନିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 83

भर्ज्यते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवह्निना । अतो महाश्मशानं तदगतीनां परा गतिः

ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା କର୍ମବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଭଜି ନଶିଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ମହାଶ୍ମଶାନ’—ଅଗତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଗତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 84

हरिकेशो विचार्येति यातो वाराणसीं पुरीम् । यत्राविमुक्ते जंतूनां त्यजतां पार्थिवीं तनुम्

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ହରିକେଶ ବାରାଣସୀ—ଅବିମୁକ୍ତ—ନଗରୀକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁଠି ଜୀବମାନେ ପାର୍ଥିବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ କ୍ଷେତ୍ରର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବିଧି ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

Verse 85

पुनर्नो तनुसंबंधस्तनुद्वेषिप्रसादतः । आनंदवनमासाद्य स तपः शरणं गतः

‘ତନୁଦ୍ୱେଷୀ’ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋର ପୁନର୍ବାର ଦେହସମ୍ବନ୍ଧ ବନ୍ଧନ ନ ହେଉ। ଆନନ୍ଦବନକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ତପସ୍ୟାକୁ ନିଜ ଶରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲା।

Verse 86

अथ कालांतरे शंभुः प्रविश्यानंदकानमम् । पार्वत्यै दर्शयामास निजमाक्रीडकाननम्

ତାପରେ କିଛି କାଳ ପରେ ଶମ୍ଭୁ ସେହି ପରମାନନ୍ଦମୟ ଆନନ୍ଦକାନନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନିଜର କ୍ରୀଡାକାନନ—ଦିବ୍ୟ ବିହାରବନ—ଦେଖାଇଲେ।

Verse 87

अमंदामोदमंदारं कोविदारपरिष्कृतम् । चारुचंपकचूताढ्यं प्रोत्फुल्लनवमल्लिकम्

ସେଠା ଅବିରତ ସୁଗନ୍ଧ ଝରାଉଥିବା ମନ୍ଦାର ବୃକ୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, କୋବିଦାର ପୁଷ୍ପରେ ସୁଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଚମ୍ପକ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ନବପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ମଲ୍ଲିକା (ଜୁଇ) ପୁଷ୍ପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।

Verse 88

विकसन्मालतीजालं करवीरविराजितम् । प्रस्फुटत्केतकिवनं प्रोद्यत्कुरबकोर्जितम्

ସେଠାରେ ଫୁଟିଥିବା ମାଳତୀ ଲତାର ଜାଲ ବିସ୍ତାରିତ ଥିଲା, କରବୀର ପୁଷ୍ପରେ ତାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା; କେତକୀ ବନ ଫୁଟି ଉଠିଥିଲା, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦୟରେ ଫୁଟିଥିବା କୁରବକ ପୁଷ୍ପ ତାହାକୁ ଅଧିକ ସଜୀବ କରିଥିଲା।

Verse 89

जृंभद्विचकिलामोदं लसत्कंकेलिपल्लवम् । नवमल्लीपरिमलाकृष्टषट्पदनादितम्

ସେଠା ଫୁଟୁଥିବା ଅଶୋକ (ବିଚକିଲା) ପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁରଭିତ, ନବ କଂକେଲି ପଲ୍ଲବରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ନବମଲ୍ଲିକାର ପରିମଳକୁ ଆକୃଷ୍ଟ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ନିନାଦିତ ଥିଲା।

Verse 90

पुष्प्यपुन्नागनिकरं बकुलामोदमोदितम् । मेदस्विपाटलामोद सदामोदित दिङ्मुखम्

ସେଠା ଫୁଲିଥିବା ପୁନ୍ନାଗ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛରେ ସମୃଦ୍ଧ, ବକୁଳର ସୁଗନ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦିତ; ଏବଂ ପାଟଳା ପୁଷ୍ପର ଗାଢ଼ ପରିମଳରେ ଦିଗମୁଖମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରମୁଦିତ ଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 91

बहुशोलंबिरोलंब मालामालितभूतलम् । चलच्चंदनशाखाग्र रममाणपि काकुलम्

ବହୁ ଦୋଳାୟମାନ ଲଟକୁଥିବା ମାଳାଗୁଚ୍ଛରେ ତାହାର ଭୂତଳ ଆବୃତ ଥିଲା; ଚନ୍ଦନ ଶାଖାର ଅଗ୍ରଭାଗ ହଲୁହଲୁ ଡୋଳିବାରୁ, ସେ ସ୍ଥାନ ଯେନ ଆନନ୍ଦରେ ରମଣ କରୁଥିବା ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ସଜୀବ ଦିଶୁଥିଲା।

Verse 92

गुरुणाऽगुरुणामत्त भद्रजातिविहंगमम् । नागकेसरशाखास्थ शालभंजि विनोदितम्

ଗୁରୁ ସେଇ ମନୋହର ଉପବନ ଦେଖାଇଲେ; ସେଠାରେ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ଶୁଭ ପକ୍ଷୀମାନେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନାଗକେସର ଗଛର ଶାଖାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶାଳଭଞ୍ଜିକା ଯୁବତୀ ଲୀଳାରେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ମୋହିତ କରୁଥିଲା।

Verse 93

मेरुतुंग नमेरुस्थच्छायाक्रीडितकिंनरम् । किंनरीमिथुनोद्गीतं गानवच्छुककिंशुकम्

ସେଠାରେ ମେରୁସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ଶିଖରମାନଙ୍କ ଶୀତଳ ଛାୟାରେ କିନ୍ନରମାନେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ; କିନ୍ନରୀ-ଯୁଗଳଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତକୁ ଅନୁସରି ଯେନେ କିଂଶୁକ/ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଗାଉଥିଲେ।

Verse 94

कदंबानां कदंबेषु गुंजद्रोलंबयुग्मकम् । जितसौवर्णवर्णोच्च कर्णिकारविराजितम्

କଦମ୍ବ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିବା ଭ୍ରମର-ଯୁଗଳ ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଝୁଲୁଥିଲା; ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲର ଦୀପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗ ସୋନାକୁ ମଧ୍ୟ ମାଟି ଦେଇ ଉପବନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା।

Verse 95

शालतालतमालाली हिंताली लकुचावृतम् । लसत्सप्तच्छदामोदं खर्जूरीराजिराजितम् । नारिकेल तरुच्छन्न नारंगीरागरंजितम्

ସେଇ ଉପବନ ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ହିଂତାଳ ଓ ଲକୁଚ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ଘେରା ଥିଲା; ଫୁଟିଥିବା ସପ୍ତଚ୍ଛଦର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ; ଖଜୁରୀର ପଙ୍କ୍ତିମାନେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲେ; ନାରିକେଳ ଗଛର ଛାୟାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ନାରଙ୍ଗୀ ଉଦ୍ୟାନର ରକ୍ତିମ ଆଭାରେ ଅଧିକ ରଞ୍ଜିତ ଥିଲା।

Verse 96

फलिजंबीरनिकरं मधूकमधुपाकुलम् । शाल्मली शीतलच्छायं पिचुमंद महावनम्

ସେ ଏକ ମହାବନ ଦେଖାଇଲେ—ଫଳଧାରୀ ଜମ୍ବୀର ଗଛମାନଙ୍କ ଘନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମଧୂକ ଫୁଲର ମଧୁକୁ ଆକର୍ଷିତ ଭ୍ରମରମାନେ ଭିଡ଼ କରିଥିବା; ଶାଳ୍ମଳୀ ଗଛର ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ସୁଖଦ; ଏବଂ ପିଚୁମନ୍ଦର ବିଶାଳ ବନଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 97

मधुरामोद दमनच्छन्नं मरुबनोदितम् । लवलीलोललीलाभृन्मंदमारुतलोलितम्

ସେ ସ୍ଥାନ ଦମନଲତାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଓ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ମରୁବନର ଉପବନ ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ, ସେପରି ଫୁଲିଥିଲା; ଲବଲୀ ଲତାମାନେ ମନ୍ଦ ପବନରେ ଲୀଳାୟିତ ଭାବେ ଦୋଳିଥିଲେ।

Verse 98

भिल्ली हल्लीसकप्रीति झिल्लीरावविराविणम् । क्वचित्सरः परिसरक्रीडत्क्रोडकदंबकम्

ସେ ସ୍ଥାନ ଭିଲ୍ଲୀ ଓ ହଲ୍ଲୀସକ ଲତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିଦାୟକ, ଝିଙ୍ଗୁରମାନଙ୍କ ଝିଙ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଥିଲା। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସରୋବର ଥିଲା; ତାହାର ଚାରିପାଖେ କଦମ୍ବ ଗୁଚ୍ଛମଧ୍ୟରେ ବରାହଦଳ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲା।

Verse 99

मरालीगलनालीस्थ बिसासक्तसितच्छदम् । विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेंकारसुंदरम्

ସେଠାରେ ହଂସମାନଙ୍କ ସମୀପରେ କମଳନାଳରେ ଶ୍ୱେତପକ୍ଷୀମାନେ ବିସାକୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଲଗିଥିଲେ। ଶୋକରହିତ କୋକପକ୍ଷୀ ଯୁଗଳ କ୍ରୀଡ଼ା କରି, ମଧୁର କୂଜନରେ ସରୋବରକୁ ସୁନ୍ଦର କରୁଥିଲେ।

Verse 100

बकशावकसंचारं लक्ष्मणासक्त सारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिंजलकुलाकुलम्

ସେ ସ୍ଥାନ ବକଶାବକମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳରେ ସଜୀବ, ଯୁଗଳାସକ୍ତ ସାରସମାନେ ଭରିଥିଲେ। ମତ୍ତ ମୟୂରମାନଙ୍କ କୋଳାହଳରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ କପିଞ୍ଜଲ ପକ୍ଷୀକୁଳରେ ଆକୁଳ ଥିଲା।

Verse 110

चंद्रकांतशिलासुप्तकृष्णैणहरितोडुपम् । तरुप्रकीर्णकुसुम जितस्वर्लोकतारकम् । दर्शयन्नित्थमाक्रीडं देव्यै देवोविशद्वनम्

ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଶିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଯେପରି କୃଷ୍ଣମୃଗ ଶୁଇଥାଏ, ସେପରି ହରିତାଭ ତାରକ-ଦୀପ୍ତିରେ ସେ କ୍ରୀଡାବନ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଥିଲା। ବୃକ୍ଷମାନେ ସର୍ବତ୍ର ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଉଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଲୋକର ତାରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେବା ପରି ଶୋଭା। ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବ ଦେବୀଙ୍କୁ ସେ ନିର୍ମଳ, ପବିତ୍ର ବନକ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ଦର୍ଶାଇଲେ।

Verse 120

ब्रह्मज्ञानं न विंदंति योगैरेकेन जन्मना । जन्मनैकेन मुच्यंते काश्यामंतकृतो जनाः

ଏକ ଜନ୍ମରେ ଯୋଗସାଧନାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ଅନ୍ତ କାଶୀରେ ହୁଏ, ସେମାନେ ସେହି ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 130

विधाय क्षेत्रसंन्यासं ये वसंतीह मानवाः । जीवन्मुक्तास्तु ते देवि तेषां विघ्नं हराम्यहम्

ହେ ଦେବୀ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ଯେମାନେ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବିଘ୍ନ ମୁଁ ନିଜେ ହରଣ କରେ।

Verse 140

सत्वावलंबितप्राणमायुःशेषेणरक्षितम् । निःश्वासोच्छासपवनवृत्तिसूचितजीवितम्

ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ଆୟୁଷ୍ୟ କେବଳ ଅବଶିଷ୍ଟ କାଳରେ ରକ୍ଷିତ ରହେ; ତାହାର ଅବସ୍ଥା ନିଶ୍ୱାସ-ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ରୂପୀ ପବନଗତିରେ ମାତ୍ର ସୂଚିତ ହୁଏ।

Verse 150

श्रुत्वोदितां तस्य महेश्वरो गिरं मृद्वीकया साम्यमुपेयुषीं मृदु । भक्तस्य धीरस्य महातपोनिधे ददौ वराणां निकर तदा मुदा

ଦ୍ରାକ୍ଷା ପରି ମଧୁର ଓ ମୃଦୁ ତାହାର ବାଣୀ ଶୁଣି ମହେଶ୍ୱର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେହି ଧୀର ଭକ୍ତ, ମହାତପର ନିଧିକୁ, ବରମାଳାର ସମୁଚ୍ଚୟ ଦାନ କଲେ।

Verse 160

मद्भक्तियुक्तोपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशी वसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दंडपाणे

ମୋର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଭକ୍ତି ବିନା କେହି କାଶୀବାସ ଲଭିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଦଣ୍ଡପାଣି, ମୋର ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଓ ସର୍ବମାନ୍ୟ ହୁଅ।

Verse 170

धन्यो यक्षः पूर्णभद्रो धन्या कांचनकुंडला । ययोर्जठरपीठेभूर्दंडपाणे महामते

ଧନ୍ୟ ସେ ଯକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର, ଧନ୍ୟା କାଞ୍ଚନକୁଣ୍ଡଳା। ହେ ମହାମତି ଦଣ୍ଡପାଣି! ଯାହାଙ୍କ ଜଠର-ପୀଠ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 217

धिगेतत्सौधसौंदर्यं धिगेतद्धनसंचयम् । विनापत्यं प्रियतमे जीवितं च धिगावयोः

ଧିକ୍ ଏହି ସୌଧସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ, ଧିକ୍ ଏହି ଧନସଞ୍ଚୟକୁ। ହେ ପ୍ରିୟତମେ! ସନ୍ତାନ ବିନା—ଆମ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଧିକ୍।