Adhyaya 10

Verse 1

शिवशर्मोवाच । रमयंती मनोतीव केयं कस्येयमीशितुः । नयनानंदसंदोहदायिनीपूरनुत्तमा

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ମନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମାଇଦେଉଥିବା ଏହି ନଗରୀ କେଉଁଟି? ଏହା କେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର? ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ପୁରୀ ନୟନକୁ ଆନନ୍ଦସମୂହ ଦାନ କରେ।

Verse 2

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभागसुतीर्थफलितद्रुम । लोकोऽत्र रमते विप्र सहसाक्षपुरी त्वियम्

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ଶିବଶର୍ମନ, ସୁତୀର୍ଥଫଳରେ ଫଳିତ ବୃକ୍ଷସମ! ହେ ବିପ୍ର, ଏଠାରେ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦରେ ରମନ୍ତି। ଏହିଟି ସହସ୍ରାକ୍ଷପୁରୀ।

Verse 3

तपोबलेन महता विहिता विश्वकमर्णा । दिवापि कौमुदी यस्याः सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत्

ମହାନ ତପୋବଳରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ; ଯାହାର ପ୍ରାସାଦଶ୍ରେଣୀର ଶୋଭା ଏମିତି ଯେ ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଚାନ୍ଦନି ପରି ଲାଗେ।

Verse 4

यदाकलानिधिः क्वापि दर्शे ऽदृश्यत्वमावहेत् । तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत्

ଯେତେବେଳେ କଳାନିଧି ଚନ୍ଦ୍ର ଅମାବାସ୍ୟାରେ କେଉଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାକୁ ଏହି ସୌଧମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁପ୍ତ କରି ରଖେ।

Verse 5

यदच्छभित्तौ वीक्ष्य स्वमन्ययोपिद्विशंकिता । मुग्धानाशुविशेच्चित्रमपिस्वांचित्रशालिकाम्

ନିର୍ମଳ ଭିତ୍ତିରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖି, ‘ଏହା ମୁଁ କି ଅନ୍ୟ କେହି?’ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରୁଥିବା ମୁଗ୍ଧା ଶୀଘ୍ରେ ନିଜ ଚିତ୍ରଶାଳାର ଚିତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ।

Verse 6

हर्म्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्रनिर्भयम् । स्वनीलिमानमाधाय तमोहःस्वपि तिष्ठति

ଏଠାରେ ନୀଳମଣିରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର ନୀଳିମା ଧାରଣ କରି, ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ।

Verse 7

चंद्रकांतशिलाजालस्रुतमात्रामलंजलम् । तत्र चादाय कलशैर्नेच्छंत्यन्यज्जलं जनाः

ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଶିଳାଜାଲରୁ କେବଳ ଝରିଆସୁଥିବା ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ; ତାହାକୁ କଳଶରେ ଭରିନେଲେ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଜଳ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 8

कुविंदा न च संत्यत्र न च ते पश्यतो हराः । चैलान्यलंकृतीरत्र यतः कल्पद्रुमोर्पयेत्

ଏଠାରେ ନ ବୁଣକାର ଅଛନ୍ତି, ନ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; କାରଣ ଏଠାରେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର କଳ୍ପଦ୍ରୁମ ନିଜେ ଅର୍ପଣ କରେ।

Verse 9

गणका नात्र विद्यंते चिंताविद्याविशारदाः । यतश्चिकेति सर्वेषां चिंता चिंतामणिर्द्रुतम्

ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା-ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଗଣକଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; କାରଣ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଚିନ୍ତାମଣି ରତ୍ନ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।

Verse 10

सूपकारा न संत्यत्र रसकर्म विचक्षणाः । दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुरतोयतः

ଏଠାରେ ରସ-କର୍ମରେ ନିପୁଣ ସୂପକାରଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; କାରଣ ଦୁଧରୁ ହିଁ ନାନା ରସ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ କାମଧେନୁ ଜଳ ବିନା ସେଗୁଡ଼ିକ ଦାନ କରେ।

Verse 11

कीर्तिरुच्चैःश्रवा यस्य सर्वतो वाजिराजिषु । रत्नमुच्चैःश्रवाः सोत्र हयानां पौरुषाधिकः

ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ସର୍ବତ୍ର ବାଜିରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ପରି ଉଚ୍ଚରେ ଗୁଞ୍ଜେ; ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ସ୍ୱୟଂ ହୟରତ୍ନ ହୋଇ ପୌରୁଷରେ ସମସ୍ତ ଅଶ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୀପ୍ତ।

Verse 12

ऐरावतो दंतिवरश्चतुर्दंतोत्र राजते । द्वितीय इव कैलासो जंगमस्फटिकोज्ज्वलः

ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଦନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜରାଜ ଐରାବତ ଶୋଭା ପାଉଛି—ଚଳମାନ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯେନ ଦ୍ୱିତୀୟ କୈଲାସ।

Verse 13

तरुरत्नंपारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्वशी त्विह । नंदनं वनरत्नं च रत्नं मंदाकिनी ह्यपाम्

ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ପାରିଜାତ; ଏଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ଉର୍ବଶୀ; ବନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ନନ୍ଦନ; ଏବଂ ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ମନ୍ଦାକିନୀ।

Verse 14

त्रयस्त्रिंशत्सुराणां या कोटिः श्रुति समीरिता । प्रतीक्षते साऽवसरं सेवायै प्रत्यहंत्विह

ଶ୍ରୁତିରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ତେତ୍ରିଶ ଦେବତାଙ୍କ ସେଇ ‘କୋଟି’ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ସେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ।

Verse 15

स्वर्गेष्विंद्रपदादन्यन्न विशिष्येत किंचन । यद्यत्त्रिलोक्यामैश्वर्यं न तत्तुल्यमनेन हि

ସ୍ୱର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରପଦଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ; ତଥାପି ତ୍ରିଲୋକର ଯେ କୌଣସି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅଛି, ତାହା ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 16

अश्वमेधसहस्रस्य लभ्यं विनिमयेन यत् । किं तेन तुल्यमन्यत्स्यात्पवित्रमथवा महत

ବିନିମୟରେ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଏହା ସମାନ ଆଉ କ’ଣ ହେବ?

Verse 17

अर्चिष्मती संयमिनी पुण्यवत्यमलावती । गंधवत्यलकेशी च नैतत्तुल्या महर्धिभिः

ଅର୍ଚିଷ୍ମତୀ, ସଂୟମିନୀ, ପୁଣ୍ୟବତୀ, ଅମଲାବତୀ, ଗନ୍ଧବତୀ ଓ ଅଲକେଶୀ—ମହା ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 18

अयमेव सहस्राक्षस्त्वयमेव दिवस्पतिः । शतमन्युरयं देवो नामान्येतानि नामतः

ଏହି ଜଣେଇ ‘ସହସ୍ରାକ୍ଷ’, ଏହି ଜଣେଇ ‘ଦିବସ୍ପତି’; ଏହି ଦେବ ‘ଶତମନ୍ୟୁ’—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ନାମମାତ୍ର ନାମ।

Verse 19

सप्तापि लोकपाला ये त एनं समुपासते । नारदाद्यैर्मुनिवरैरयमाशीर्भिरीड्यते

ସାତଜଣ ଲୋକପାଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ବନ୍ଦନା କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି। ନାରଦାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦବଚନରେ ଏହାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 20

एतत्स्थैर्येण सर्वेषां लोकानां स्थैर्यमिष्यते । पराजयान्महेंद्रस्य त्रैलोक्यं स्यात्पराजितम्

ଏହି ପୀଠର ସ୍ଥିରତାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସ୍ଥିରତା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ମହେନ୍ଦ୍ର ପରାଜିତ ହେଲେ ତ୍ରିଲୋକ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ ହେବା ପରି ହୁଏ।

Verse 21

दनुजा मनुजा दैत्यास्तपस्यंत्युग्रसंयमाः । गंधर्व यक्षरक्षांसि महेंद्रपदलिप्सवः

ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉଗ୍ର ସଂୟମରେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମହେନ୍ଦ୍ରପଦ ଲାଭ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ତପ କରନ୍ତି।

Verse 22

सगराद्या महीपाला वाजिमेधविधायकाः । कृतवंतो महायत्नं शक्रैश्वर्यजिघृक्षवः

ସଗର ଆଦି ମହୀପାଳମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଇଥିଲେ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରିବାକୁ ମହା ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ।

Verse 23

निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ । जितेंद्रियोमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजाम्

ଯେ କେହି ପୃଥିବୀରେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଶତ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୁଏ, ସେ ଅମରାବତୀରେ ପୁଲୋମଜା (ଶଚୀ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 24

असमाप्तक्रतुशता वसंत्यत्र महीभुजः । ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्ये यजंत्यपि ते द्विजाः

ଏଠାରେ ଯେ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶତ କ୍ରତୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସମାପ୍ତ, ସେମାନେ ବସନ୍ତି; ଏଠାରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମାଦି ଯାଗରେ ଯଜନ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି।

Verse 25

तुलापुरुषदानादि महादानानि षोडश । ये यच्छंत्यमलात्मानस्ते लभंतेऽमरावतीम्

ତୁଲାପୁରୁଷଦାନ ଆଦି ଷୋଳ ମହାଦାନ ଯେ ନିର୍ମଳାତ୍ମାମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରାବତୀକୁ ଲଭନ୍ତି।

Verse 26

अक्लीबवादिनो धीराः संग्रामेष्वपराङ्मुखाः । विक्रांता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठंति भूभुजः

ଏଠାରେ କାୟରର କଥା ନ କହୁଥିବା ଧୀର ରାଜାମାନେ ରହନ୍ତି; ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ କେବେ ପଛୁଆ ନ ହୋଇ, ପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ ସେମାନେ ବୀରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।

Verse 27

इत्युद्देशात्समाख्याता महेंद्रनगरी स्थितिः । यायजूका वसंत्यत्र यज्ञविद्याविशारदाः

ଏହିପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶରେ ମହେନ୍ଦ୍ରନଗରୀର ସ୍ଥିତି କଥିତ ହେଲା; ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ବିଶାରଦ ଯାୟଜୂକମାନେ ବସନ୍ତି।

Verse 28

इमामर्चिष्मतीं पश्य वीतिहोत्रपुरीं शुभाम् । जातवेदसि ये भक्तास्ते वसंत्यत्र सुव्रताः

ଏହି ଦୀପ୍ତିମତୀ, ଶୁଭ ବୀତିହୋତ୍ରପୁରୀକୁ ଦେଖ। ଯେମାନେ ଜାତବେଦସ୍ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ସୁବ୍ରତଧାରୀ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି।

Verse 29

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्दृढसत्त्वा जितेंद्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसंपन्नास्ते सर्वे अग्नितेजसः

ଯେ ଦୃଢ଼ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସାହସସମ୍ପନ୍ନ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

अग्निहोत्ररता विप्रास्तथाग्निब्रह्मचारिणः । पंचाग्निव्रतिनो ये वै तेऽग्निलोकेग्नितेजसः

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ରତ ବିପ୍ରମାନେ, ଅଗ୍ନିସେବାରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନକାରୀ, ଏବଂ ପଞ୍ଚାଗ୍ନିବ୍ରତଧାରୀମାନେ—ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନିଲୋକରେ ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ବସନ୍ତି।

Verse 31

शीते शीतापनुत्यै यस्त्विध्मभारान्प्रयच्छति । कुर्यादग्निष्टिकां वाऽथ स वसेदग्निसन्निधौ

ଶୀତକାଳରେ ଅନ୍ୟର ଶୀତ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଯେ କାଠର ଗଠା ଦାନ କରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟିକା (ଚୁଲ୍ହା) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ—ସେ ଅଗ୍ନିର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବସେ।

Verse 32

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते

ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅନାଥଙ୍କର ଅଗ୍ନିସଂସ୍କାର (ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି) କରେ, କିମ୍ବା ନିଜେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଏ—ସେ ଅଗ୍ନିଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 33

जठराग्निविवृद्ध्यै यो दद्यादाग्नेयमौषधम् । मंदाग्नये स पुण्यात्मा वह्निलोके वसेच्चिरम्

ଜଠରାଗ୍ନି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମନ୍ଦାଗ୍ନି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅଗ୍ନେୟ ଔଷଧ ଦାନ କରେ ଯେ—ସେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ବହ୍ନିଲୋକରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସେ।

Verse 34

यज्ञोपस्कर वस्तूनि यज्ञार्थं द्रविणं तु वा । यथाशक्ति प्रदद्याद्यो ह्यर्चिष्मत्यांवसेत्स वै

ଯେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ବା ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ଧନ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଚିଷ୍ମତୀ ନାମକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଲୋକରେ ବସେ।

Verse 35

अग्निरेको द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦାତା ଏକମାତ୍ର ଅଗ୍ନି ହିଁ। ସେଇ ଗୁରୁ, ସେଇ ଦେବ, ସେଇ ବ୍ରତ ଓ ସେଇ ତୀର୍ଥ—ସବୁ ଅଗ୍ନିରେ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 36

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवंत्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः

ଅଗ୍ନିର ସଂସର୍ଗରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ‘ପାବକ’—ପବିତ୍ରକର୍ତ୍ତା—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 37

अपि वेदं विदित्वा यस्त्यक्त्वा वै जातवेदसम् । अन्यत्र बध्नाति रतिं ब्राह्मणो न स वेदवित्

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଣେ ବେଦ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଜାତବେଦସ୍ (ଅଗ୍ନି)କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟତ୍ର ଆସକ୍ତି ବାନ୍ଧେ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ବେଦବିଦ୍ ନୁହେଁ।

Verse 38

अंतरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चितो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्

ଏହି (ଅଗ୍ନି) ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷୀ, ଶୀଘ୍ର ଦହନକାରୀ। ଉଦରରେ ମାଂସଗ୍ରାସ ପଚାଉ; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ‘ମାଂସପେଶିକା’ (ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ)କୁ ପଚାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 39

तैजसी शांभवी मूर्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हंत्री पालयित्री विनैनां किं विलोक्यते

ଏହି ତେଜୋମୟ ଶାମ୍ଭବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦହନସ୍ୱରୂପା। ସେଇ କର୍ତ୍ରୀ, ହନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପାଳୟିତ୍ରୀ; ତାଙ୍କ ବିନା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 40

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रं त्रिभुवनेशितुः । अंधं तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशकः

ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱରଙ୍କ ନେତ୍ର। ତମୋମୟ ଅନ୍ଧ ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ବିନା କିଏ ପ୍ରକାଶ କରିବ?

Verse 41

धूपप्रदीपनैवेद्य पयो दधि घृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवंते सर्वे दिवि दिवौकसः

ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ—ତଥା ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ ଓ ଇଖୁରସ—ଏହାକୁ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରି ପ୍ରସାଦରୂପେ ସେବନ କଲେ, ସ୍ୱର୍ଗର ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ନୂନ୍ୟ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 42

शिवशर्मोवाच । कोयं कृशानुः कस्यायं सूनुः कथमिदं पदम् । आग्नेयं लब्धमेतेन ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ଏହି କୃଶାନୁ (ଅଗ୍ନି) କିଏ? ଏହା କାହାର ପୁତ୍ର? ଏବଂ ଏହି ଜଣେ କିପରି ଏହି ଆଗ୍ନେୟ ପଦ ପାଇଲେ? ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 43

गणावूचतुः । आकर्णय महाप्राज्ञ वर्णयावो यथातथम् । योयं यस्य यथाऽनेन प्रापि ज्योतिष्मतीपुरी

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯଥାଘଟିତ ଆମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବୁ—ଏହି ଜଣେ କିଏ, କାହାର, ଏବଂ କେମିତି ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀପୁରୀ ନାମକ ଦୀପ୍ତିମୟ ନଗରୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 44

नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्माऽभवद्विश्वानरो मुनिः

ପୂର୍ବକାଳରେ ନର୍ମଦା ନଦୀର ରମ୍ୟ ତଟରେ ନର୍ମପୁର ନାମକ ନଗରେ ତ୍ରିପୁରାରି (ଶିବ)ଙ୍କ ଭକ୍ତ, ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାନର ନାମକ ମୁନି ବସୁଥିଲେ।

Verse 45

ब्रह्मचर्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतःसदा । शांडिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्वशी

ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ (ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ)ରେ ରତ; ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଗୋତ୍ରୀୟ, ଶୁଚି, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜର ନିଧି ଥିଲେ।

Verse 46

विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो लौकिकाचारचंचुरः । कदाचिच्चिंतयामास हृदि ध्यात्वा महेश्वरम्

ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ ଏବଂ ଲୋକାଚାରରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଏକଦା ହୃଦୟରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 47

चतुर्णामप्याश्रमाणां कोतीव श्रेयसे सताम् । यस्मिन्प्राप्नोति संक्षुण्णे परत्रेह च वा सुखम्

‘ଚାରି ଆଶ୍ରମମଧ୍ୟରୁ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯାହାର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଜୀବନର ଚାପ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ମିଳେ?’

Verse 48

इदं श्रेयस्त्विदं श्रेयस्त्विदं तु सुकरं भवेत् । इत्थं सर्वं समालोड्य गार्हस्थ्यं प्रशशंस ह

‘ଏହା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ, ସେହା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପଥ ସୁକର।’ ଏଭଳି ସବୁ ଭାବି ସେ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 49

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एषामाधारभूतोसौ गृहस्थो नान्यथेति च

ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷୁକ—ଏମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ଗୃହସ୍ଥ ହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 50

देवैर्मनुष्यैः पितृभिस्तिर्यग्भिश्चोपजीव्यते । गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी

ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃଗଣ ଓ ତିର୍ୟକ୍ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 51

अस्नात्वा चाप्यहुत्वा वाऽदत्त्वा वाश्नाति यो गृही । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते

ସ୍ନାନ ନକରି, କିମ୍ବା ଆହୁତି ନଦେଇ, କିମ୍ବା ଦାନ ନକରି ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଦେବାଦିଙ୍କ ଋଣୀ ହୋଇ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 52

अस्नाताशी मलं भुंक्ते त्वजपी पूयशोणितम् । अहुताशी कृमीन्भुंक्तेप्यदत्त्वाविड्विभोजनः

ସ୍ନାନ ବିନା ଭୋଜନ କରୁଥିବା ମଳ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଜପ ବିନା ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପୁୟ ଓ ରକ୍ତ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଆହୁତି ବିନା ଭୋଜନ କରୁଥିବା କୃମି ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଦାନ ବିନା ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଠାକୁ ଆହାର କରେ।

Verse 53

ब्रह्मचर्यं हि गार्हस्थ्ये यादृक्कल्पनयोज्झितम् । स्वभावचपले चित्ते क्व तादृग्ब्रह्मचारिणि

ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ କଳ୍ପିତ ଉପାୟବିହୀନ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସ୍ଥିର ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ରହେ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଞ୍ଚଳ ଚିତ୍ତରେ ସେପରି ଦୃଢତା ନିୟମବଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀରେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି?

Verse 54

हठाद्वा लोकभीत्या वा स्वार्थाद्वा ब्रह्मचर्यभाक् । संकल्पयति चित्ते चेत्कृतमप्यकृतं तदा

ଯେ ହଠରେ, ଲୋକଭୟରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ କାମନାର ସଙ୍କଳ୍ପ ଧରେ—ତାହାର ବାହ୍ୟତଃ କରା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅକୃତ ପରି ହୋଇଯାଏ।

Verse 55

परदारपरित्यागात्स्वदारपरितुष्टितः । ऋतुकालाभिगामित्वाद्ब्रह्मचारी गृहीरितः

ଯେ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ ଏବଂ କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ସମୀପ କରେ—ସେ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 56

विमुक्तरागद्वेषो यः कामक्रोधविवर्जितः । साग्निः सदारः स गृही वानप्रस्थाद्विशिष्यते

ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, କାମ-କ୍ରୋଧବର୍ଜିତ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପାଳନକାରୀ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀସହିତ ବସେ—ସେ ବାନପ୍ରସ୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 57

वैराग्याद्गृहमुत्सृज्य गृहधर्मान्हृदि स्मरेत् । स भवेदुभयभ्रष्टो वानप्रस्थो न वा गृही

ଯଦି କେହି ବୈରାଗ୍ୟରେ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଗୃହଧର୍ମକୁ ସ୍ମରି ଲାଲସା କରେ—ସେ ଉଭୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ; ନ ସେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ନ ସେ ସତ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ।

Verse 58

अयाचितोपस्थितया यो वृत्त्या वर्तते गृही । येन केनापि संतुष्टो भिक्षुकात्स विशिष्यते

ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଯାଚନା ନ କରି ଆସୁଥିବା ଜୀବିକାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ ଏବଂ ଯେ କିଛି ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ—ସେ ଭିକ୍ଷୁକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 59

प्राथयेद्यत्क्वचित्किंचिद्दुष्प्रापं वा भविष्यति । अशनेषु न संतुष्टः स यतिः पतितो भवेत्

ଯଦି କୌଣସି ଯତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ—ଭିକ୍ଷାରେ ମାଗେ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ ଅନ୍ନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବ୍ରତଚ୍ୟୁତ, ପତିତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 60

गुणागुणविचार्येत्थं स वै विश्वानरो द्विजः । उद्ववाह विधानेन स्वोचितां कुलकन्यकाम्

ଏଭଳି ଗୁଣ-ଦୋଷ ବିଚାର କରି ସେ ଦ୍ୱିଜ ବିଶ୍ୱାନର ବିଧିବିଧାନ ଅନୁସାରେ ନିଜ କୁଳଯୋଗ୍ୟ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।

Verse 61

अग्निशुश्रूषणरतः पंचयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः

ସେ ଅଗ୍ନିଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ରତ, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞରେ ପରାୟଣ, ନିତ୍ୟ ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିରତ, ଏବଂ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ।

Verse 62

धर्मार्थकामान्युक्तात्मा सोर्जयन्स्वस्वकालतः । परस्परमसंकोचं दंपत्योरानुकूल्यतः

ସେ ଯୁକ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମକୁ ନିଜ-ନିଜ ସମୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ; ଦମ୍ପତି ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ସଂକୋଚ ବିନା ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ଓ ଅନୁକୂଳତାରେ ବସୁଥିଲେ।

Verse 63

पूर्वाह्णे दैविकं कर्म सोकरोत्कर्मकांडवित् । मध्यंदिने मनुष्याणां पितॄणामपराह्नके

କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ପୂର୍ବାହ୍ନେ ଦୈବିକ କର୍ମ କରୁଥିଲେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏବଂ ଅପରାହ୍ନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ।

Verse 64

एवं बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्या शुचिष्मती नाम कामपत्नी वसुव्रता

ଏଭଳି ଅନେକ ଦିନ କାଳ ଗତ ହେଲାପରେ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା—ଶୁଚିଷ୍ମତୀ ନାମରେ—ପତିପରାୟଣା ଓ ସଦ୍ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 65

अपश्यंत्यंकुरमपि संततेः स्वर्गसाधनम् । विज्ञाय शंकंरं कांतं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्

ସନ୍ତତି—ଯାହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗସାଧନ ବୋଲି ମନାଯାଏ—ତାହାର ଅଙ୍କୁରମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରିୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ (ପତିଙ୍କୁ) ନିକଟେ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 66

शुचिष्मत्युवाच । आर्यपुत्रार्यधिषण प्राणनाथ प्रियव्रत । न दुर्लभं ममास्तीह किंचित्त्वच्चरणार्चनात्

ଶୁଚିଷ୍ମତୀ କହିଲେ—ହେ ଆର୍ୟପୁତ୍ର, ହେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିଧାରୀ, ହେ ପ୍ରାଣନାଥ, ହେ ପ୍ରିୟବ୍ରତନିଷ୍ଠ! ତୁମ ଚରଣାର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।

Verse 67

ये वै भोगाः समुचिताः स्त्रीणां ते त्वत्प्रसादतः । अलंकृत्य मया भुक्ताः प्रसंगाद्वच्मि तान्यपि

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଭୋଗ ଯଥୋଚିତ, ସେସବୁ ତୁମ ପ୍ରସାଦରୁ ମୋତେ ମିଳିଛି; ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରିଛି—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସେମାନଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 68

सुवासांसि सुवासाश्च सुशय्या सुनितंबिनी । स्रक्तांबूलान्नपानाश्च अष्टौ भोगाः स्वधर्मिणाम्

ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟା, ସୁନିତମ୍ବିନୀ ପ୍ରିୟା, ପୁଷ୍ପମାଳା, ତାମ୍ବୂଳ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନ—ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକଙ୍କର ଏହି ଆଠ ଭୋଗ।

Verse 69

एकं मे प्रार्थितं नाथ चिराय हृदिसंस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं तत्त्वं दातुमिहार्हसि

ହେ ନାଥ! ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଛି। ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଟି ଏଠାରେ ମୋତେ ଦାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 70

विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणि । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलंबितम्

ବିଶ୍ୱାନର କହିଲେ— ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ପ୍ରିୟ ଓ ହିତ ଚାହୁଁଥିବା ନାରୀ! ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବା ନୁହେଁ ଏମିତି କ’ଣ ଅଛି? ହେ ମହାଭାଗେ, ଯାହା ଚାହ, ପ୍ରାର୍ଥନା କର; ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ଦେବି।

Verse 71

महेशितुः प्रसादेन मम किंचिन्न दुर्ल्भम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः

ମହେଶଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛିମାତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି ସେଇ ସର୍ବ କଲ୍ୟାଣକାରୀ।

Verse 72

इति श्रुत्वा वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्टवदना यदि देयो वरो मम

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ପତିଦେବତା ହର୍ଷିତ ମୁଖରେ କହିଲା— “ଯଦି ମୋତେ ବର ଦେବାକୁ ହୁଏ…”

Verse 73

वरयोग्यास्मि चेन्नाथ नान्यं वरमहं वृणे । महेशसदृशं पुत्रं देहि माहेश्वरानव

ହେ ନାଥ! ଯଦି ମୁଁ ବର ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚାହେଁନି। ମହେଶ ସଦୃଶ ପୁତ୍ର ଦିଅନ୍ତୁ—ମାହେଶ୍ୱର ବଂଶର ନବାଙ୍କୁର।

Verse 74

इति तस्या वचः श्रुत्वा शुचिष्मत्याः शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृ द्येतत्समचिंतयत्

ସେଇ ଶୁଚିମତୀ ନାରୀର ବଚନ ଶୁଣି ଶୁଚିବ୍ରତୀ ମୁନି କ୍ଷଣମାତ୍ର ସମାଧି ଧାରଣ କରି ହୃଦୟରେ ଏହି କଥା ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 75

अहो किमेतया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तुवा स हि सर्वकृत्

ଆହୋ! ଏହି ତନ୍ୱୀ ଯାହା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛି ତାହା ଅତିଦୁର୍ଲଭ, ସାଧାରଣ ମନୋରଥପଥରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର; ତଥାପି ସେ (ମହେଶ) ସର୍ବକର୍ତ୍ତା।

Verse 76

तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शंभुना । व्याहृतं कोऽन्यथाकर्तुमुत्सहेत भवेदिदम्

କାରଣ ଶମ୍ଭୁ ସ୍ୱୟଂ ବାକ୍ସ୍ୱରୂପେ ତାହାର ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ?

Verse 77

ततः प्रोवाच तां पत्नीमेकपत्निव्रते स्थितः । विश्वानरमुनिः श्रीमानिति कांते भविष्यति

ତାପରେ ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଶ୍ୱାନର ମୁନି ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ କାନ୍ତେ, ଏମିତି ହେବ।”

Verse 78

इत्थमाश्वास्य तां पत्नीं जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोधितिष्ठति

ଏଭଳି ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ମୁନି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ କାଶୀନାଥ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 79

प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपिजन्मशतार्जितम्

ସେ ଶୀଘ୍ର ବାରାଣସୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମଣିକର୍ଣିକାର ଦର୍ଶନ କରି, ଶତଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ତ୍ରିବିଧ ତାପକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲା।

Verse 80

दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेश प्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुंडेषु वापीकूटसरःसु च

ବିଶ୍ୱେଶ ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି, ସମସ୍ତ କୁଣ୍ଡ, କୂପ, ଘାଟ ଓ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି,

Verse 81

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीः सर्वाः प्रणम्य च । संपूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम्

ସମସ୍ତ ବିନାୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ଗୌରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପାପଭକ୍ଷକ ଭୈରବ ସହିତ କାଳରାଜଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି,

Verse 82

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

ଦଣ୍ଡନାୟକ ପ୍ରମୁଖ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସ୍ତୁତି କରି, ଆଦିକେଶବ ପ୍ରମୁଖ କେଶବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରି,

Verse 83

लोलार्कमुख्य सूर्यांश्च प्रणम्य च पुनः पुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतंद्रितः

ଲୋଲାର୍କ ପ୍ରମୁଖ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି,

Verse 84

सहस्रभोजनाद्यैश्च यतीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः

ସହସ୍ର ଭୋଜନାଦି ଦାନରେ ସେ ଯତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲା; ଏବଂ ମହାପୂଜା ଉପଚାରରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲା।

Verse 85

असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया

ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲା—“କେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ଦେଏ? ପୁତ୍ରକାମନାରେ ତପ କରି କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚଳତା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ?”

Verse 86

श्रीमदोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव च

“ଶ୍ରୀମଦ୍ ଓଂକାରନାଥ କି, ନା କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର? କାଲେଶ, ବୃଦ୍ଧକାଲେଶ, କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚୟ କଲଶେଶ୍ୱର?”

Verse 87

केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम् । ज्येष्ठेशं जंबुकेशं वा जैगीषव्येश्वरं तु वा

“କିମ୍ବା କେଦାରେଶ, କାମେଶ, ଚନ୍ଦ୍ରେଶ ଅଥବା ତ୍ରିଲୋଚନ; କିମ୍ବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶ, ଜମ୍ବୁକେଶ, ଅଥବା ଜୈଗୀଷବ୍ୟେଶ୍ୱର?”

Verse 88

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमि चंडेशमेव च । दृक्केशं गरुडेशं च गोकर्णेशं गणेश्वरम्

“କିମ୍ବା ଦଶାଶ୍ୱମେଧ-ଈଶାନ, ଦ୍ରୁମି-ଚଣ୍ଡେଶ; ଦୃକ୍କେଶ, ଗରୁଡେଶ; ଗୋକର୍ଣେଶ, ଅଥବା ଗଣେଶ୍ୱର?”

Verse 89

ढुंढ्याशागजसिद्धाख्यं धर्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

(ଭକ୍ତ) ଢୁଂଢ୍ୟାଶାଗଜସିଦ୍ଧ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ, ଧର୍ମେଶ, ତାରକେଶ୍ୱର, ନନ୍ଦିକେଶ, ନିବାସେଶ, ପତ୍ରୀଶ ଓ ପ୍ରୀତିକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 90

पर्वतेशं पशुपतिं ब्रह्मेशं मध्यमेश्वरम् । बृहस्पतीश्वरं वाथ विभांडेश्वरमेव च

(ଭକ୍ତ) ପର୍ବତେଶ, ପଶୁପତି, ବ୍ରହ୍ମେଶ, ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର, ବୃହସ୍ପତୀଶ୍ୱର ଏବଂ ବିଭାଣ୍ଡେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରୁ।

Verse 91

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुत्तेशं तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

କିମ୍ବା (ଭକ୍ତ) ଭାରଭୂତେଶ୍ୱର ଅଥବା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ୱର; ତଥା ମରୁତ୍ତେଶ, ମୋକ୍ଷେଶ, ଗଙ୍ଗେଶ ଓ ନର୍ମଦେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 92

मार्कंडं मणिकर्णीश रत्नेश्वरमथापि वा । अथवा योगिनीपीठं साधकस्यैव सिद्धिदम्

(ଭକ୍ତ) ମାର୍କଣ୍ଡ, ମଣିକର୍ଣୀଶ ଓ ରତ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରୁ; କିମ୍ବା ଯୋଗିନୀପୀଠକୁ—ଯାହା ସାଧକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 93

यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम् । अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव च

(ଭକ୍ତ) ଯାମୁନେଶ, ଲାଙ୍ଗଲୀଶ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଏବଂ ବିଶାଳାକ୍ଷୀଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରୁ।

Verse 94

व्याघ्रेश्वरं वराहेशं व्यासेशं वृषभध्वजम् । वरुणेशं विधीशं वा वसिष्ठेशं शनीश्वरम्

(କେହି) ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର, ବରାହେଶ, ବ୍ୟାସେଶ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁ, ବରୁଣେଶ କିମ୍ବା ବିଧୀଶ; ଏବଂ ବସିଷ୍ଠେଶ ଓ ଶନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିପାରେ।

Verse 95

सोमेश्वरं किमिन्द्रेशं स्वर्लीनं संगमेश्वरम् । हरिश्चंद्रेश्वरं किं वा हरिकेशेश्वरं तु वा

(କେହି) ସୋମେଶ୍ୱର କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରେଶ; ସ୍ୱର୍ଲୀନ, ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର; କିମ୍ବା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର; ଅଥବା ପୁନଃ ହରିକେଶେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିପାରେ।

Verse 96

त्रिसंध्येशं महादेवमुपशांति शिवं तथा । भवानीशं कपर्दीशं कंदुकेशं मखेश्वरम्

(କେହି) ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟେଶ, ମହାଦେବ, ଉପଶାନ୍ତି ଏବଂ ଶିବ; ଭବାନୀଶ, କପର୍ଦୀଶ, କନ୍ଦୁକେଶ ଓ ମଖେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିପାରେ।

Verse 97

मित्रावरुणसंज्ञं वा किमेषामाशुपुत्रदम् । क्षणं विचार्य स मुनिरिति विश्वानरः सुधीः

ନାହିଁଲେ ଏହା ‘ମିତ୍ରାବରୁଣ’ ନାମରେ ପରିଚିତ କି? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶୀଘ୍ର ପୁତ୍ରଦାନ କରେ? କ୍ଷଣମାତ୍ର ବିଚାର କରି ସେ ସୁଧୀ ମୁନି ବିଶ୍ୱାନର ଏପରି କହିଲେ।

Verse 98

आज्ञातं विस्मृतं तावत्फलितो मे मनोरथः । सिद्धैः संसेवितं लिंगं सर्वसिद्धिकरं परम्

ଯାହା ପୂର୍ବେ ଜଣା ଥିଲା, ପରେ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଥିଲା—ଆଜି ମୋର ମନୋରଥ ଫଳିତ ହେଲା। ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଏହି ପରମ ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ।

Verse 99

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य मनो निर्वृतिभाग्भवेत् । उद्घाटितं सदैवास्ते स्वर्गद्वारं हि यत्र वै

ଯେ ସ୍ଥାନର କେବଳ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ମନ ଗଭୀର ନିର୍ବୃତି ପାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ଖୋଲା ରହେ।

Verse 100

दिवानिशं पूजनार्थं विज्ञाप्य त्रिदशेश्वरम् । पञ्चमुद्रे महापीठे सिद्धिदे सर्वजंतुषु

ଦିନରାତି ପୂଜାର୍ଥେ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅନୁମତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ‘ପଞ୍ଚମୁଦ୍ରା’ ନାମକ ମହାପୀଠରେ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି—ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 110

षण्मासात्सिद्धिमगमद्बहुनीराजनैरिह । किन्नरी हंसपद्यत्र भर्त्रा वेणुप्रियेण वै

ଏଠାରେ ବହୁ ନୀରାଜନ (ଆରତି) କରି ଛଅ ମାସରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲା—ହଂସପଦା ନାମକ କିନ୍ନରୀ, ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା ବେଣୁପ୍ରିୟ ସହ।

Verse 120

पंचगव्याशनो मासं मासं चांद्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुङ्मासं श्वसनभक्षणः

ଏକ ମାସ ସେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଆହାର କରେ; ଏକ ମାସ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ; ଏକ ମାସ କୁଶାଗ୍ରରୁ ନିଆ ଜଳ ପାନ କରି ରହେ; ଏବଂ ଏକ ମାସ କେବଳ ଶ୍ୱାସକୁ ଆହାରରୂପେ ଧାରଣ କରେ।

Verse 130

शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रेरघ्राणस्त्वं व्यंघ्रिरायासि दूरात् । व्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वां प्रपद्ये

ତୁମେ କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କର, ନାକ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଜାଣ; ପାଦ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂରରୁ ଆସି ପହଞ୍ଚ। ତୁମେ ଆଖି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖ, ଜିଭ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରସ ଜାଣ। ତୁମକୁ ସମ୍ୟକ୍ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି।

Verse 140

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दं त्रिकालपठनात्कामदं शिवसंनिधौ

ତୁମେ ଉଚ୍ଚାରିତ କରିଥିବା ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର ‘ଅଭିଲାଷାଷ୍ଟକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ଏକ ବର୍ଷ ତ୍ରିକାଳ ପାଠ କଲେ ଏହା କାମନାପୂର୍ତ୍ତିକର ହୁଏ।

Verse 147

अब्दं जप्तमिदं स्तोत्रं पुत्रदं नात्र संशयः । इत्युक्त्वांतर्दधे बालः सोपि विप्रो गृहं गतः

‘ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଏକ ବର୍ଷ ଜପ କଲେ ପୁତ୍ରଲାଭ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ଏହା କହି ବାଳକଟି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା।