Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ହରନନ୍ଦନ! କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ) ନିକଟ ଆସିଛି ବୋଲି କିପରି ଜଣାଯାଏ? ମୁଁ ପଚାରୁଛି; ସେହି ଚିହ୍ନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ମୋତେ କହ।

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

କୁମାର କହିଲେ—ଦେହୀମାନଙ୍କରେ ଯେ କାଳଚିହ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହୁଛି। ହେ ମୁନି! ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଆସିଲେ ସେହି ଚିହ୍ନମାନଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର।

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

ଯାହାର ଦକ୍ଷିଣ ନାସାପୁଟରେ ଦିନରାତି ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସବାୟୁ ବହେ, ତାହାର ଆୟୁ ଅଖଣ୍ଡଭାବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ବର୍ଷରେ ତାହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

ଯଦି ‘ରବି-ନାଡ଼ୀ’ (ଦକ୍ଷିଣ ନାସାପୁଟର ପ୍ରବାହ) ଏକ ଦିନ-ରାତି କିମ୍ବା ତିନି ଦିନ-ରାତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚାଲେ, ତେବେ ଏହି ଲୋକରେ ତାହାର ଜୀବନାବଧି କେବଳ ଏକ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

ଯଦି ଦୁଇ ନାସାପୁଟରେ ଦଶ ଦିନ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସ ବହେ ଏବଂ ସେଥିସହ ବାୟୁପ୍ରବାହରେ ‘ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ ମଧ୍ୟ ଘଟେ, ତେବେ ସେହି ଲକ୍ଷଣରୁ କୁହାଯାଏ—ସେ ଆଉ କେବଳ ତିନି ଦିନ ଜୀବିତ ରହିବ।

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

ଯଦି ଦୁଇ ନାସାମାର୍ଗକୁ ଛାଡ଼ି ପ୍ରାଣବାୟୁ ମୁଖଦ୍ୱାରା ବହେ, ତେବେ ତାହାର ଶେଷପଥରେ ପ୍ରୟାଣ (ମୃତ୍ୟୁ) ଦୁଇ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ହେବ—ଏହିପରି ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

ଯେତେବେଳେ ଅକସ୍ମାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିହିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁଭୀତ ମନୁଷ୍ୟ ଉଚିତ ପ୍ରୟାସରେ ସେହି କାଳକୁ ସାବଧାନରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଯଥୋଚିତ କର୍ମ କରି ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ନ ରହେ।

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତମ ରାଶିରେ ଥାଏ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ନାସାପୁଟରୁ ‘ସୌର’ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ସେହି ସମୟକୁ ‘ପୌଷ୍ଣ’ କାଳ ବୋଲି ଜାଣି ଦେଖିବା ଉଚିତ।

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

ଯଦି କେହି ହଠାତ୍ କୃଷ୍ଣ-ପିଙ୍ଗଳ (ଶ୍ୟାମ-ପୀତାଭ) ବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ସେହି କ୍ଷଣରୁ—ନିମିତ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ତାହାର ଆୟୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

ଯାହାର ବୀର୍ୟ, ମଳ, ମୂତ୍ର, କିମ୍ବା ଛିଙ୍କ (ମୂତ୍ର ଅଥବା ମଳ ସହ) ଏଠାରେ ଅନାୟାସେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଏ, ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଆୟୁ ଏକ ବର୍ଷ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

ମେଘହୀନ ଦିନରେ କେହି ମୁହଁରେ ପାଣି ଭରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପିଠି କରି ଫୁଙ୍କିଲେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ନ ଦେଖିଲେ, ସେ ‘ଷଣ୍ମାସଜୀବୀ’ (ଛଅ ମାସର ଆୟୁ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

ଯାହାର ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟ, ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ, ଧ୍ରୁବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦ (ତ୍ରିବିକ୍ରମ) ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ—ମାତୃମଣ୍ଡଳ (ମାତୃଗଣର ବୃତ୍ତ) ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

ଯଦି ଜିହ୍ୱା ଅରୁନ୍ଧତୀ ପରି ଦିଶେ, ନାସାଗ୍ର ଧ୍ରୁବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଓ ନେତ୍ରମଧ୍ୟରେ ମାତୃମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏ—ତେବେ ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟର ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ।

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

ନୀଳ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ କଟୁ–ଅମ୍ଲ ଆଦି ରସ ହଠାତ୍ ଅନ୍ୟଥା ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଯଦି ଜଣେ ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ସେ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

ଯାହାର ମୃତ୍ୟୁ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ, ତାହାର କଣ୍ଠ, ଓଠ, ଜିହ୍ୱା ଓ ଦାନ୍ତ ସଦା ଶୁଷ୍କ ହୁଏ; ଏବଂ ପଞ୍ଚମ—ତାଳୁ—ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ସ୍ୱାଭାବିକ ଛାୟା ହରାଏ।

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

ଯଦି ରେତଃ, ନଖ ଓ ନେତ୍ରକୋଣ ନୀଳିମା ଧାରଣ କରେ, ତେବେ ସେ ନର ଛଠ ମାସରେ ଯମଙ୍କ ନଗରୀ ଯମପୁରୀକୁ ଯାଏ।

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

ଯାହାର ମସ୍ତକ ଉପରେ ଦ୍ରୁତ ଚଢ଼ି ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ଟିକଟିକି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଯାଏ, ତାହାର ଆୟୁ ଛଅ ମାସରେ କ୍ଷୟ ପାଇ ସମାପ୍ତିକୁ ଯାଏ।

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶ ଶୀଘ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପାଦ କିମ୍ବା ହାତ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ—ତାହାର ଜୀବନ କେବଳ ତିନି ମାସ ରହେ।

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

ଧୂଳିରେ କିମ୍ବା କାଦରେ ଯାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ପାଦ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କିମ୍ବା ବିକୃତ ଦେଖାଯାଏ—ସେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ମାସ ଜୀବିତ ରହେ।

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

ଦେହ ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଛାୟା କମ୍ପେ—କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ)ର ଦୂତମାନେ ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ସେ ନରକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି।

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣ ଆଦିରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଉତ୍ତମାଙ୍ଗ (ମସ୍ତକ) ଯେ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ—ସେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ବିନଶିଯାଏ।

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

ଯଦି ମତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ବାଣୀ ଖସିଯାଏ, ବର୍ଷା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ରାତିରେ ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିନେ ଦୁଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ସବୁ ଘୋର ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ।

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

ଯଦି ଦିନେ ତାରାଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ରାତିରେ ଆକାଶ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ତାରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଅଥବା ଚାରି ଦିଗରେ ଏକାସାଥି ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ବୃତ୍ତମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଅଶୁଭ ଉତ୍ପାତ-ଲକ୍ଷଣ ମନାଯାଏ।

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

ଗଛରେ କିମ୍ବା ପର୍ବତଶିଖରେ ‘ଗନ୍ଧର୍ବନଗର’ (ମୃଗତୃଷ୍ଣାସଦୃଶ ଭ୍ରମଦୃଶ୍ୟ) ଦେଖାଯିବା, ଏବଂ ଦିନେ ପିଶାଚନୃତ୍ୟ ଦେଖାଯିବା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୃତ୍ୟୁ (ପଞ୍ଚତ୍ୱ) ହେବାର କାରଣ-ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ।

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କେହି ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖେ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଅପେକ୍ଷା କରେ—ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ।

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

ହାତରେ କାନ ଢାକିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦେହ କେବେ ସ୍ଥୂଳ, କେବେ କୃଶ, କିମ୍ବା ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ କୃଶ-ସ୍ଥୂଳ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ କିଛି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

ଯେ କେହି ନିଜ ଛାୟାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଝୁକିଥିବା ଦେଖେ, ସେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ମାତ୍ର ଜୀବିତ ରହି ପଞ୍ଚତ୍ୱ (ମୃତ୍ୟୁ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

ଯଦି ପିଶାଚ, ଅସୁର, କାଉ, ଭୂତ-ପ୍ରେତ, କୁକୁର, ଗିଧ, ଶିଆଳ, ଗଧା ଓ ଶୂକର ଆଦି ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଟାଣିନେଉଥିବା କିମ୍ବା ଖାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ—ତେବେ ତାହା ଘୋର ଅପଶକୁନ।

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗଧା, ଉଠ, ବାନର, କୁକୁର, ଖଚ୍ଚର ଓ ବକ ଆଦି ଦ୍ୱାରା କେହି ଘେରାଯାଇଥିବା (କିମ୍ବା ତାଡ଼ିତ) ଦେଖିଲେ—ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ବର୍ଷାନ୍ତେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖେ।

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

ସ୍ୱପ୍ନସମୟରେ କେହି ନିଜ ଦେହକୁ ଲାଲ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଭୂଷିତ ଦେଖିଲେ—ହାୟ, ସେ ଅନିତ୍ୟ; (କେବଳ) ଆଠ ମାସ ଶେଷ।

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

ସ୍ୱପ୍ନରେ କେହି ଧୂଳିର ଢେର, ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ପହାଡ଼) କିମ୍ବା ଯୂପଦଣ୍ଡ (ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭ) ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ—ସେ ଷଷ୍ଠ ମାସରେ ନଶ୍ୟତି।

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

ସ୍ୱପ୍ନରେ କେହି ନିଜକୁ ଗଧାରେ ଆରୋହିତ, ତେଲ ଲେପିତ ଓ ମୁଣ୍ଡିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯମଦିଗ୍‌କୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସହିତେ ନିଜ ପରଲୋକଗତ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ତାହା ସନ୍ନିକଟ ମୃତ୍ୟୁର ଘୋର ନିମିତ୍ତ।

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ କେହି ପୁରୁଷ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା ନିଜ ଦେହରେ ତୃଣ ଓ ଶୁଷ୍କ କାଠଖଣ୍ଡ ଦେଖେ, ତେବେ ସେ ଷଷ୍ଠ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେନାହିଁ—ଏହା ମୃତ୍ୟୁଲକ୍ଷଣ।

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ କଳା ବସ୍ତ୍ରପରିଧାନ କରିଥିବା, ଲୋହଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯୋକ/ଧୁରି ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ସେ ତିନି ମାସ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁସୂଚନା।

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ କାଳୀସଦୃଶ କୁମାରୀ କାହାକୁ ବାହୁପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦିଏ, ତେବେ ସେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶମନ (ଯମ) ନିବାସିତ ନଗରୀକୁ ଦେଖେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ କେହି ପୁରୁଷ ବାନର ଉପରେ ଚଢ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ତେବେ ସେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ଦିନରେ ସଂୟମିନୀ ପୁରୀ—ଯମଙ୍କ ନଗରୀ—କୁ ଦେଖେ।

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

ଯଦି କୃପଣ ମଧ୍ୟ ଦାନଶୀଳ ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଦାନଶୀଳ ପୁରୁଷ କୃପଣ ହୋଇଯାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱଭାବରେ ବିକୃତି ଘଟେ—ତେବେ ସେ ପଞ୍ଚତ୍ୱ (ପଞ୍ଚମହାଭୂତରେ ଲୟ), ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

ଏଗୁଡ଼ିକ କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ)ର ଚିହ୍ନ; ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ ଅନେକ ଅଛି। ଏମାନଙ୍କୁ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରୁ, କିମ୍ବା କାଶିକା (କାଶୀ)ର ଶରଣ ନେଉ।

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

ହେ ମୁନେ! କାଳକୁ ଠକାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ମୁଁ କହୁନି—କେବଳ କାଶୀନାଥ, ଯିଏ ‘ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ’ ଏବଂ ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ରୋକନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା।

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

ପାପ ତେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ଜେ, ରାଜା ଯମ ମଧ୍ୟ ତେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ଜେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ବିଶ୍ୱେଶ (ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର)ଙ୍କ ଶରଣରେ ଭକ୍ତିରେ ନିରତ ହୁଏନି।

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

ଯେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାନ କରିଛି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କ ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି—ସେ କିଏ ଯେ ବନ୍ଦନୀୟ ନ ହେବ?

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

କ୍ରୁଦ୍ଧ କାଳ କାଶୀବାସୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତିମ କ୍ଷଣରେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ କାନରେ ମନ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

ଯେପରି ଶୈଶବ ଶୀଘ୍ରେ କୌମାର୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ କୌମାର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ରେ ଅତୀତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଯୌବନ ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାରେ ସରିଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ପଛେ ପଛେ ବାର୍ଧକ୍ୟ ଆସିପଡ଼େ।

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜରା ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିନାହିଁ ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁଚ୍ଛ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଧୀଜନ କାଶୀର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

ହେ କଳଶୋଦ୍ଭବ! କାଳର ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ରହୁନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ଜରା ହିଁ ପ୍ରଥମ ଓ ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ତଥାପି ଲୋକେ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

ଜରାରେ ପରାଭୂତ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ ହୁଏ; ଯୌବନ-ରୂପୀ ମାଣିକ୍ୟ ହରାଇ ସେ ଧନହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦିଶେ।

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ କଥା ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ବନ୍ଧୁମାନେ ସୁଦ୍ଧା ଜରାରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ସେ ନରକୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

ଜରାରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖି, ପରସ୍ତ୍ରୀ-ଶଙ୍କାରେ ଭୀତ କାମିନୀ—ପ୍ରେମିକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସଦା ମୁହଁ ଫେରାଏ।

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

ଜରା ପରି ରୋଗ ନାହିଁ, ଜରା ସମ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଅପମାନ କରାଏ ଜରା ହିଁ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଜରା ହିଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମ।

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଯୋଗସାଧନାରେ କାଳ ସେପରି ଜିତାଯାଏ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘକାଳ କାଶୀବାସରେ କାଳ ଜିତାଯାଏ।

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

ଯଜ୍ଞ ବିନା, ଦାନ ବିନା, ବ୍ରତ-ଜପ ଆଦି ବିନା—ଅତି ପୁଣ୍ୟସଂଚୟ ବିନା—କିଏ କାଶୀ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରିପାରିବ?

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

ଏହି ଯୋଗ ହିଁ କାଶୀପ୍ରାପ୍ତି, ଏହି ତପ ହିଁ କାଶୀପ୍ରାପ୍ତି; ଏହି ଦାନ ହିଁ କାଶୀପ୍ରାପ୍ତି, ଶିବେକତା ହିଁ କାଶୀପ୍ରାପ୍ତି।

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

ଯଦି କେହି ବାରାଣସୀକୁ ଶରଣ ନେଇଛି, ତେବେ କଳିର କି ଶକ୍ତି, କାଳର କି ଅଧିକାର? ତେବେ ଜରା କଣ, ପାପ କଣ, ରୋଗ ଓ ବିଘ୍ନ କେଉଁଠି? କାଶୀ ଯଦି ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

କଳି ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ପୀଡା ଦିଏ, ଏବଂ କାଳ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହେ; କାଶୀ-ଶରଣାଗତଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ନାହିଁ।

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

ଯେମାନେ କାଶୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ପାପ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ କାଶୀରେ ବସି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାରକ-ଜ୍ଞାନ ପାଇ କର୍ମପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

ଧନୀ ଲୋକେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେପରି ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କାଶୀରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେ ଅବ୍ୟୟ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେହି ସୁଖ ଅନ୍ୟତ୍ର ନାହିଁ।

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

ଦେବମାନଙ୍କ ପଦରେ ଆସୀନ ଲୋକଠାରୁ କାଶୀବାସୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଥମଜନ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ପାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟଜନ କେବଳ ସୁଖର ଅନ୍ତ ପାଏ।

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

ସୁନ୍ଦର ଗୁହାଯୁକ୍ତ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର କାଶୀ ବିନା ରତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ କାଶୀକୁ ରାଜା ଦିବୋଦାସ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।