Adhyaya 23

Verse 1

शिवशर्मोवाच । सत्यलोकेश्वर विधे सर्वेषां प्रपितामह । किंचिद्विज्ञप्तुकामोस्मि न भयाद्वक्तुमुत्सहे

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ସତ୍ୟଲୋକେଶ୍ୱର ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ! ମୁଁ କିଛି ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଭୟରୁ କହିବାକୁ ସାହସ ହୁଏନି।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । यत्त्वं प्रष्टुमना विप्र ज्ञातं ते तन्मनोगतम् । पिपृच्छिषुस्त्वं निर्वाणं गणौ तत्कथयिष्यतः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିବାକୁ ମନ କରୁଛ, ସେ ମନୋଗତ କଥା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଛି। ନିର୍ବାଣ ବିଷୟରେ ପଚାର; ଏହି ଦୁଇ ଗଣ ତୁମକୁ ତାହା କହିବେ।

Verse 3

नेतयोर्विष्णुगणयोरगोचरमिहास्ति हि । सर्वमेतौ विजानीतो यत्किंचिद्ब्रह्मगो लके

ଏହି ଦୁଇ ବିଷ୍ଣୁଗଣଙ୍କ ଗୋଚରରୁ ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ସୀମାଭିତରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 4

इत्युक्त्वा सत्कृतास्ते वै ब्रह्मणा भगवद्गणाः । प्रणम्य लोककर्तारं तेऽपि हृष्टाः प्रतस्थिरे

ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଭଗବଦ୍ଗଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସତ୍କାର କଲେ। ଲୋକକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 5

पुनः स्वयानमारुह्य वैकुंठमभितो ययुः । गच्छतापि पुनस्तत्र द्विजेनापृच्छितौ गणौ

ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ବୈକୁଣ୍ଠ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ଏହି ଦୁଇ ଗଣଙ୍କୁ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।

Verse 6

शिवशर्मोवाच । कियद्दूरे वयं प्राप्ता गंतव्यं च कियत्पुनः । पृच्छाम्यन्यच्च वां भद्रौ ब्रूतं प्रीत्या तदप्यहो

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ଆମେ କେତେ ଦୂର ଆସିଛୁ, ଏବଂ ଆଉ କେତେ ଦୂର ଯିବାକୁ ଅଛି? ହେ ଭଦ୍ରଦ୍ୱୟ, ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା ପଚାରୁଛି; ଦୟାକରି ପ୍ରୀତିସହିତ ସେଥି ମଧ୍ୟ କହ।

Verse 7

कांच्यवंती द्वारवती काश्ययोध्या च पंचमी । मायापुरी च मथुरा पुर्यः सप्त विमुक्तिदाः

କାଞ୍ଚୀ, ଦ୍ୱାରବତୀ, କାଶୀ ଏବଂ ପଞ୍ଚମୀ ଅଯୋଧ୍ୟା; ମାୟାପୁରୀ (ହରିଦ୍ୱାର) ଓ ମଥୁରା—ଏହି ସାତ ପୁରୀ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ।

Verse 8

विहाय षट्पुरीश्चान्याः काश्यामेवप्रतिष्ठिता । मुक्तिर्विश्वसृजा तत्किं मम मुक्तिर्न संप्रति

ଅନ୍ୟ ଛଅ ପୁରୀକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି କେବଳ କାଶୀରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଏହା ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟାଙ୍କ ନିୟୋଗ। ତେବେ ମୋର ମୁକ୍ତି ଏବେ କାହିଁକି ହେଉନାହିଁ?

Verse 9

इति सर्वं मम पुरः प्रसादाद्वक्तुमर्हतम् । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गणावूचतुरादरात्

‘ଏହେତୁ କୃପାକରି ଏ ସବୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ଆଦରସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 10

गणावूचतुः । यथार्थं कथयावस्ते यत्पृष्टं भवतानघ । विष्णुप्रसादाज्जानीवो भूतंभाविभवत्तथा

ଗଣଦ୍ୱୟ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରିଛନ୍ତି ତାହା ଆମେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବୁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଆମେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଯଥାତଥ୍ୟ ଜାଣୁ।

Verse 11

विप्रावभासते यावत्किरणैः पुष्पवंतयोः । तावतीभूः समुद्दिष्टा ससमुद्राद्रि कानना

ହେ ବିପ୍ର! ପୁଷ୍ପମୟ ଜଗତ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଦୀପ୍ତି ଯେତେ ଦୂର ପ୍ରସାରିତ, ସେତେ ଦୂର ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର କୁହାଯାଏ—ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ ଓ ବନ ସହିତ।

Verse 12

वियच्च तावदुपरि विस्तारपरिमंडलम् । योजनानां च नियुते भूमेर्भानुर्व्यवस्थितः

ତାହାର ଉପରେ ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ଏକ ବିଶାଳ ବୃତ୍ତାକାର ମଣ୍ଡଳ ପରି; ଏବଂ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସ୍ଥିତ।

Verse 13

भानोः सकाशादुपरि लक्षे लक्ष्यः क्षपाकरः । नक्षत्रधं डलं सोमाल्लक्षयोजनमुच्छ्रितम्

ଭାନୁର ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ କ୍ଷପାକର (ରାତ୍ରିକର୍ତ୍ତା) ଚନ୍ଦ୍ର ଦୃଶ୍ୟ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚରେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 14

उडुमंडलतः सौम्य उपरिष्टाद्द्विलक्षतः । द्विलक्षे तु बुधाच्छुक्रः शुक्राद्भौमो द्विलक्षके

ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ସୌମ୍ୟ (ବୁଧ) ଅଛନ୍ତି; ବୁଧଠାରୁ ଆଉ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶୁକ୍ର, ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଆଉ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ସ୍ଥିତ।

Verse 15

माहेयादुपरिष्टाच्च सुरेज्यो नियुतद्वये । द्विलक्षयोजनोत्सेधः सौरिर्देवपुरोहितात्

ମାହେୟ (ମଙ୍ଗଳ) ଉପରେ କୁଡ଼ି ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରେ ସୁରେଜ୍ୟ (ବୃହସ୍ପତି) ସ୍ଥିତ; ଏବଂ ଦେବପୁରୋହିତ (ବୃହସ୍ପତି) ଉପରେ ଶୌରି (ଶନି) ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚରେ ଉନ୍ନତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 16

दशायुतसमुच्छ्रायं सौरेः सप्तर्षिमंडलम् । सप्तर्षिभ्यः सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवस्थितः

ଶନି (ସୌରି)ର ଉପରେ ଦଶହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥିତ; ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ଏକଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଚଳ ଭାବେ ରହିଛି।

Verse 17

पादगम्यं हि यत्किंचिद्वस्त्वस्ति धरणीतले । तद्भूर्लोक इति ख्यातः साब्धिद्वीपाद्रिकाननम्

ପୃଥିବୀତଳରେ ପାଦେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିହେବା ଯେ କିଛି ଅଛି, ସେହି ‘ଭୂର୍ଲୋକ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ—ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ।

Verse 18

भूर्लोकाच्च भुवर्लोको ब्रध्नावधिरुदाहृतः । आदित्यादाध्रुवं विप्र स्वर्लोक इति गीयते

ଭୂର୍ଲୋକର ଉପରେ ଭୁବର୍ଲୋକ ବ୍ରଧ୍ନ-ପ୍ରଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ହେ ବିପ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ସ୍ୱର୍ଲୋକ’ ବୋଲି ଗୀତ।

Verse 19

महर्लोकः क्षितेरूर्ध्वमेककोटिप्रमाणतः । कोटिद्वये तु संख्यातो जनो भूर्लोकतो जनैः

ପୃଥିବୀର ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଏକ କୋଟି (ଯୋଜନ) ପରିମାଣର; ଏବଂ ଭୂର୍ଲୋକରୁ ଦୁଇ କୋଟି ଉପରେ ଜନଲୋକ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି।

Verse 20

चतुष्कोटिप्रमाणस्तु तपोलोकोऽस्ति भूतलात् । उपरिष्टात्क्षितेरष्टौ कोटयः सत्यमीरितम्

ଭୂତଳର ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଚାରି କୋଟି (ଯୋଜନ) ପରିମାଣର; ପୃଥିବୀରୁ ଆଉ ଉପରେ ଆଠ କୋଟି ଦୂରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି—ଏହିପରି ଘୋଷିତ।

Verse 21

सत्यादुपरि वैकुंठो योजनानां प्रमाणतः । भूर्लोकात्परिसंख्यातः कोटिषोडशसंमितः

ସତ୍ୟଲୋକର ଉପରେ ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ ଅଛି, ଯୋଜନ-ପ୍ରମାଣରେ ମାପିତ। ଭୂର୍ଲୋକରୁ ତାହାର ଦୂରତା ଷୋଳ କୋଟି (ଯୋଜନ) ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 22

यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात्सर्वेषामभयप्रदः । ततस्तु षोडशगुणः कैलासोऽस्ति शिवालयः

ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରୀପତି (ବିଷ୍ଣୁ) ବିରାଜନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବାଳି। ତାହାର ପରେ ଷୋଳ ଗୁଣ ଉଚ୍ଚରେ କୈଲାସ—ଶିବାଳୟ—ଅଛି।

Verse 23

पार्वत्या सहितः शंभुर्गजास्य स्कंद नंदिभिः । यत्र तिष्ठति विश्वेशः सकलः स परः स्मूतः

ସେଠାରେ ପାର୍ବତୀସହ ଶମ୍ଭୁ ଗଜାନନ, ସ୍କନ୍ଦ ଓ ନନ୍ଦୀ ସହିତ ବିରାଜନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 24

तस्य देवस्य खेलोऽयं स्वलीला मूर्तिधारिणः । स विश्वेश इति ख्यात स्तस्याज्ञाकृदिदं जगत्

ଏହି ଜଗତ ସ୍ୱଲୀଳାରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାମାତ୍ର। ସେ ‘ବିଶ୍ୱେଶ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ; ଏହି ସଂସାର ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଚାଲେ।

Verse 25

सर्वेषां शासकश्चासौ तस्य शास्ता न चापरः । स्वयं सृजति भूतानि स्वयं पाति तथात्ति च

ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶାସକ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସ୍ତା ନାହିଁ। ସେଇ ସ୍ୱୟଂ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷେ ସ୍ୱୟଂ ଲୟ କରନ୍ତି।

Verse 26

सर्वज्ञ एकः स प्रोक्तः स्वेच्छाधीन विचेष्टितः । तस्य प्रवतर्कः कोपि नहि नैव निवर्तकः

ସେ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ; ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ସ୍ୱେଚ୍ଛାଧୀନ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ କେହି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା କିମ୍ବା ଫେରାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।

Verse 27

अमूर्तं यत्परं ब्रह्म समूर्तं श्रुतिचोदितम् । सर्वव्यापि सदा नित्यं सत्यं द्वैतविवर्जितम्

ଯେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅମୂର୍ତ୍ତ, ଶ୍ରୁତିମାନେ ସେହିକୁ ସମୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସଦା ନିତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୱୈତବିବର୍ଜିତ।

Verse 28

सर्वेभ्यः कारणेभ्यश्च परात्परतरं परम् । आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुतयो यत्प्रचक्षते

ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଅତୀତ, ଏବଂ ‘ଅତୀତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ—ସେଇ ପରମ। ଶ୍ରୁତିମାନେ କହନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ।

Verse 29

संविदं तेन यं वेदा विष्णुर्वेद न वै विधिः । यतो वाचो निवर्तंते ह्यप्राप्य मनसा सह

ଯେ ସଂବିଦ୍‌ ଦ୍ୱାରା ବେଦମାନେ ଜ୍ଞାତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଠାରୁ ତାହାକୁ ନ ପାଇ ବାଣୀ ଓ ମନ ସହିତ ଫେରି ଆସେ।

Verse 30

स्वयंवेद्यः परं ज्योतिः सर्वस्य हृदि संस्थितः । योगिगम्यस्त्वनाख्येयो यः प्रमाणैकगोचरः

ସେ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ସ୍ୱୟଂବେଦ୍ୟ; ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସଂସ୍ଥିତ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଗମ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅନାଖ୍ୟେୟ—କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣରେ ମାତ୍ର ଗୋଚର।

Verse 31

नानारूपोप्यरूपो यः सर्वगोपि न गोचरः । अनंतोप्यंतक वपुः सर्ववित्कर्मवर्जितः

ଯିଏ ନାନାରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ନିରାକାର; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ନୁହେଁ; ଅନନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତକ-ବପୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମସ୍ପର୍ଶରହିତ—ସେଇ ପ୍ରଭୁ।

Verse 32

तस्येदमैश्वरं रूपं खंडचंद्रावतंसकम् । तमालश्यामलगलं स्फुरद्भालविलोचनम्

ଏହା ତାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ରୂପ—ଜଟାରେ ଖଣ୍ଡଚନ୍ଦ୍ର ଅବତଂସ; ତମାଳବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ କଣ୍ଠ; ଏବଂ ଲଲାଟରେ ସ୍ଫୁରିତ ଦୀପ୍ତ ନେତ୍ର।

Verse 33

लसद्वामार्धनारीकं कृतशेषशुभांगदम् । गंगातरंगसत्संग सदाधौतजटातटम्

ଯାହାଙ୍କ ବାମାର୍ଧ ଅର୍ଧନାରୀ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତ; ଶେଷ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶୁଭ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ତରଙ୍ଗର ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ତାଙ୍କ ଜଟାତଟ ସଦା ଧୌତ ରହେ।

Verse 34

स्मरांगरजःपुंज पूजितावयवोज्ज्वलम् । विचित्रगात्रविधृतमहाव्यालविभूषणम्

ସ୍ମରଙ୍କ ଦଗ୍ଧ ଦେହର ଭସ୍ମରାଶିଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବା ପରି ତାଙ୍କ ଅବୟବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ତାଙ୍କ ବିଚିତ୍ର ଗାତ୍ରରେ ମହାବ୍ୟାଳ (ମହାସର୍ପ) ଭୂଷଣରୂପେ ଧାରିତ।

Verse 35

महोक्षस्यंदनगमं विरुताजगवायुधम् । गजाजिनोत्तरासंगं दशार्धवदनं शुभम्

ମହୋକ୍ଷ (ନନ୍ଦୀ)କୁ ଯାନରୂପେ କରି ଗମନ କରନ୍ତି; ବିରାଟ ଅଜଗବ (ମହାଧନୁ)କୁ ଆୟୁଧ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଗଜଚର୍ମ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗ ଧରନ୍ତି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶୁଭ ମୁଖ ଦଶ-ଅଷ୍ଟ (ଅଷ୍ଟାଦଶ) ରୂପରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 36

उत्त्रासित महामृत्यु महाबलगणावृतम् । शरणार्थिकृतत्राणं नत निर्वाणकारणम् । मनोरथपथातीतं वरदानपरायणम्

ସେ ମହାମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି; ମହାବଳୀ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ। ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି; ନତ ଭକ୍ତ ପାଇଁ ସେଇ ନିର୍ବାଣର କାରଣ। ସାଂସାରିକ ମନୋରଥପଥର ଅତୀତ, ବରଦାନଦାନେ ପରାୟଣ।

Verse 37

तस्य तत्त्वस्वरूपस्य रूपातीतस्य भो द्विज । परावरे रुद्ररूपे सर्वेव्याप्यावतिष्ठत

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଓ ରୂପାତୀତ ପରମେଶ୍ୱର। ପର ଓ ଅପର—ଦୁଇ ଲୋକରେ ରୁଦ୍ରରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 38

निराकारोपि साकारः शिव एव हि कारणम । मुक्तये भुक्तये वापि न शिवान्मोक्षदो परः

ସେ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାକାର; କାରଣ ଶିବ ଏକମାତ୍ର। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କିମ୍ବା ଭୋଗ ପାଇଁ, ମୋକ୍ଷଦାତା ଶିବଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କେହି ନାହିଁ।

Verse 39

यथा तेनाखिलं ह्येतत्पार्वतीपतिसात्कृतम । इदं चराचरं सर्वं दृश्यादृश्यमरूपिणा

ଏହିପରି ପାର୍ବତୀପତି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜର କରିଛନ୍ତି—ଚର ଓ ଅଚର, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ—ସେଇ ନିରାକାର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।

Verse 40

तथा मृडानीकांतेन विष्णुसादखिलंजगत । विधाय क्रीड्यते विप्र नित्यं स्वच्छंद लीलया

ସେହିପରି, ହେ ବିପ୍ର, ମୃଡାନୀକାନ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁବଶ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ଏପରି ବିଧାନ କରି, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଲୀଳାରେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।

Verse 41

यथाशिवस्तथा विष्णुर्यथाविष्णुस्तथा शिवः । अंतरं शिवविष्ण्वोश्च मनागपि न विद्यते

ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁ; ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ, ସେପରି ଶିବ। ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ।

Verse 42

आहूय पूर्वं ब्रह्मादीन्समस्तान्देवतागणान् । विद्याधरोरगादींश्च सिद्धगंधर्वचारणान्

ପ୍ରଥମେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ; ପରେ ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।

Verse 43

निजसिंहासनसमं कृत्वा सिंहासनं शुभम् । उपवेश्य हरिं तत्र च्छत्रं कृत्वा मनोहरम्

ନିଜ ସିଂହାସନ ସମାନ ଏକ ଶୁଭ ସିଂହାସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ସେଠାରେ ହରିଙ୍କୁ ବସାଇଲେ ଏବଂ ମନୋହର ରାଜଛତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 44

श्लक्ष्णं कोटिशलाकं च विश्वकर्मविनिर्मितम् । पांडुरं रत्नदंडं च स्थूलमुक्तावलंबितम्

ସେ ଛତ୍ରଟି ମସୃଣ, କୋଟି ଶଲାକାଯୁକ୍ତ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ; ଧବଳ, ରତ୍ନଦଣ୍ଡବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ମୁକ୍ତା ଝାଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 45

कलशेन विचित्रेण ह्युपरिष्टाद्विराजितम् । सहस्रयोजनायामं सर्वरत्नमयं शुभम्

ଉପରେ ବିଚିତ୍ର କଳଶଦ୍ୱାରା ତାହା ବିରାଜିତ ଥିଲା। ସେ ଶୁଭ ଛତ୍ରଟି ଯେନେ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ସର୍ବ ପ୍ରକାର ରତ୍ନମୟ ଥିଲା।

Verse 46

पट्टसूत्रमयैरम्यैश्चामरैश्च परिष्कृतम् । राजाभिषेकयोग्यैश्च द्रव्यैः सर्वौषधादिभिः

ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଟ୍ଟସୂତ୍ରରେ ନିର୍ମିତ ରମ୍ୟ ଚାମରଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ରାଜାଭିଷେକଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ସର୍ବ ଔଷଧି-ଭେଷଜାଦିରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା।

Verse 47

प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिः पंचकुंभैर्मनोहरैः । सिद्धार्थाक्षतदूर्वाभिर्मंत्रैः स्वयमुपस्थितैः

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତୀର୍ଥଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଞ୍ଚଟି ମନୋହର କୁମ୍ଭ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ (ସରିଷା), ଅକ୍ଷତ, ଦୂର୍ବା ଏବଂ ଯେନ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ (ବିଧି) ସଜାଗଲା।

Verse 48

देवानां च तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि । आनीय मंगलकराः कन्याः षोडशषोडश

ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଫଣିଧର ନାଗରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକାରୀ କନ୍ୟାମାନେ—ଷୋଳ-ଷୋଳ କରି—ଆଣାଗଲେ।

Verse 49

वीणामृदंगाब्जभेरी मरु डिंडिमझर्झरैः । आनकैः कांस्यतालाद्यै र्वाद्यैर्ललितगायनैः

ବୀଣା, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଦ୍ମସଦୃଶ ଡମରୁ, ଭେରୀ, ମରୁ, ଡିଣ୍ଡିମ, ଝର୍ଝର; ଏବଂ ଆନକ, କାଂସ୍ୟତାଳ ଆଦି ବାଦ୍ୟ ଓ ଲଳିତ ଗାୟନରେ (ସମାରୋହ) ମୁଖରିତ ହେଲା।

Verse 50

ब्रह्मघोषमहारावैरापूरितनभोंगणे । शुभे तिथौ शुभे लग्ने ताराचंद्रबलान्विते

ବ୍ରହ୍ମଘୋଷର ମହାନାଦରେ ନଭୋମଣ୍ଡଳ ପୂରିତ ହେଲା; ଏବଂ ଶୁଭ ତିଥି, ଶୁଭ ଲଗ୍ନ, ଅନୁକୂଳ ତାରା-ଚନ୍ଦ୍ରବଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ସମୟରେ (ବିଧି) ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 51

आबद्धमुकुटं रम्यं कृतकौतुकमंगलम् । मृडानीकृतशृंगारं सुश्रिया सुश्रियायुतम्

ସେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଆବଦ୍ଧ ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରି, କୌତୁକ-ମଙ୍ଗଳର ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମୃଡାନୀ (ପାର୍ବତୀ) ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ୟସ୍ତ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଶ୍ରୀ ଓ ଶୋଭାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।

Verse 52

अभिषिच्य महेशेन स्वयं ब्रह्मांडमंडपे । दत्तं समस्तमैश्वर्यं यन्निजं नान्यगामि च

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ମଣ୍ଡପରେ ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ—ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ଯାହା କେବେ ଅନ୍ୟ ପାଖକୁ ଯିବ ନାହିଁ।

Verse 53

ततस्तुष्टाव देवेशः प्रमथैः सह शार्ङ्गिणम् । ब्रह्माणं लोककर्तारमुवाच च वचस्त्विदम्

ତାପରେ ଦେବେଶ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ସହ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଏବଂ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 54

मम वंद्यस्त्वयं विष्णुः प्रणमत्वममुं हरिम् । इत्युक्त्वाथ स्वयं रुद्रो ननाम गरुडध्वजम्

“ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନୀୟ—ତୁମେ ଏହି ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର।” ଏହିପରି କହି ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 55

ततो गणेश्वरैः सर्वैंर्ब्रह्मणा च मरुद्गणैः । योगिभिः सनकाद्यैश्च सिद्धैर्देवर्षिभिस्तथा

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗଣେଶ୍ୱରମାନେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସହ ମରୁଦ୍ଗଣମାନେ; ଯୋଗୀମାନେ, ସନକ ଆଦି ଋଷିମାନେ; ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ—

Verse 56

विद्याधरैः सगंधर्वैर्यक्षरक्षोप्सरोगणैः । गुह्यकैश्चारणैर्भूतैः शेष वासुकि तक्षकैः

ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ, ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ; ଗୁହ୍ୟକ, ଚାରଣ ଓ ଭୂତମାନେ; ଏବଂ ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା—

Verse 57

पतत्रिभिः किंनरैश्च सर्वैः स्थावरजंगमैः । ततो जयजयेत्युक्त्वा नमोस्त्विति नमोस्त्विति

ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ କିନ୍ନରମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନେ। ତାପରେ “ଜୟ ଜୟ” ବୋଲି, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ—“ନମୋଽସ୍ତୁ, ନମୋଽସ୍ତୁ!”

Verse 58

ततोहरिर्महेशेन संसदि द्युसदां तदा । एतैर्महारवै रम्यैश्चानर्चि परमार्चिषा

ତେବେ ଦ୍ୟୁସଦମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମହେଶ୍ୱର, ଏହି ରମ୍ୟ ମହାରବ ଜୟଧ୍ୱନି ସହ, ପରମ ତେଜରେ ହରିଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 59

त्वं कर्ता सर्वभूतानां पाता हर्ता त्वमेव च । त्वमेव जगतां पूज्यस्त्वमेव जगदीश्वरः

ତୁମେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର କର୍ତ୍ତା; ତୁମେ ହିଁ ତାଙ୍କର ପାଳକ ଓ ହର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ। ତୁମେ ହିଁ ଜଗତମାନଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ; ତୁମେ ହିଁ ଜଗଦୀଶ୍ୱର।

Verse 60

दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम् । अजेयस्त्वं च संग्रामे ममापि हि भविष्यसि

ତୁମେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର ଦାତା; ଦୁର୍ନୟକାରୀମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତା। ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ତୁମେ ଅଜେୟ; ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ରକ୍ଷକ-ଆଧାର ହେବ।

Verse 61

इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्तथोत्तमा । शक्तित्रयमिदं विष्णो गृहाण प्रापितं मया

ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଓ ପରମ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି—ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଶକ୍ତିତ୍ରୟକୁ ମୁଁ ଅର୍ପଣ କରିଛି; କୃପାକରି ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 62

त्वद्द्वेष्टारो हरे नूनं मया शास्याः प्रयत्नतः । त्वद्भक्तानां मया विष्णो देयं निर्वाणमुत्तमम्

ହେ ହରି, ଯେମାନେ ତୁମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଶାସନ କରିବି; ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ନିର୍ବାଣ ଦେବି।

Verse 63

मायां चापि गृहाणेमां दुष्प्रणोद्यां सुरासुरैः । यया संमोहितं विश्वमकिंचिज्ज्ञं भविष्यति

ଏହି ମାୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର—ଯାହା ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ; ଯାହାର ମୋହରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ କିଛି ମଧ୍ୟ ନ ଜାଣିଥିବା ପରି ହୋଇଯାଏ।

Verse 64

वामबाहुर्मदीयस्त्वं दक्षिणोसौ पितामहः । अस्यापि हि विधेः पाता जनितापि भविष्यसि

ତୁମେ ମୋର ବାମ ବାହୁ; ସେହି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ। ଏହି ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତୁମେ ରକ୍ଷକ, ଏବଂ ଏକ ଅର୍ଥରେ ଜନକ ମଧ୍ୟ ହେବ।

Verse 65

वैकुंठैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरः स्वयम् । कैलासे प्रमथैः सार्धं स्वैरं क्रीडत्युमापतिः

ଏହିପରି ହରିଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସ୍ୱୟଂ ହର—ଉମାପତି—କୈଲାସରେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।

Verse 66

तदा प्रभृति देवोसौ शार्ङ्गधन्वा गदाधरः । त्रैलोक्यमखिलं शास्ति दानवांतकरो हरिः

ସେହି ସମୟରୁ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା, ଗଦାଧର ହରି ଦେବ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି।

Verse 67

इति ते कथिता विप्र लोकानां च परिस्थितिः । इदानीं कथयिष्यावस्तवनिर्वाण कारणम्

ହେ ବିପ୍ର! ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତି କହିଲି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ)ର କାରଣ କହିବି।

Verse 68

इदं तु परमाख्यानं शृणुयाद्यः समाहितः । स्वर्लोकमभिगम्याथ काश्यां निर्वाणमाप्नुयात्

ଯେ କେହି ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପାଇ ପରେ କାଶୀରେ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ) ଲାଭ କରେ।

Verse 69

यज्ञोत्सवे विवाहे च मंगलेष्वखिलेष्वपि । राज्याभिषेक समये देवस्थापनकर्मणि

ଯଜ୍ଞୋତ୍ସବରେ, ବିବାହରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ; ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସମୟରେ ଓ ଦେବସ୍ଥାପନ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 70

सर्वाधिकारदानेषु नववेश्मप्रवेशने । पठितव्यं प्रयत्नेन तत्कार्य परिसिद्धये

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅଧିକାରଦାନରେ ଓ ନବଗୃହପ୍ରବେଶରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାକୁ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 71

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनवान्भवेत् । व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बंधनात्

ଅପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଲାଭ କରେ, ନିର୍ଧନ ଧନବାନ ହୁଏ। ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ବନ୍ଧିତ ବନ୍ଧନରୁ ଛୁଟିଯାଏ।

Verse 72

जप्यमेतत्प्रयत्नेन सततं मंगलार्थिना । अमंगलानां शमनं हरनारायणप्रियम

ମଙ୍ଗଳ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଲୋକ ଏହାକୁ ସଦା ପ୍ରୟାସସହିତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଅମଙ୍ଗଳକୁ ଶମନ କରେ ଏବଂ ହର (ଶିବ) ଓ ନାରାୟଣ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପ୍ରିୟ।