Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद स्कंदस्कंदित तारक । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्वाराणसीकथाम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ହୃଦୟାନନ୍ଦ! ହେ ସ୍କନ୍ଦଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ତାରକ! ବାରାଣସୀର ପବିତ୍ର କଥା ଶୁଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।

Verse 2

अनुग्रहो यदि मयि योग्योस्मि श्रवणे यदि । तदा कथय मे नाथ काश्यां भैरव संकथाम्

ଯଦି ମୋପରେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଥାଏ, ଯଦି ମୁଁ ଶ୍ରବଣଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ହେ ନାଥ, କାଶୀରେ ଭୈରବଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

कोसौ भैरवनामात्र काशिपुर्यां व्यवस्थितः । किं रूपमस्य किं कर्म कानि नामानि चास्य वै

କାଶୀପୁରୀରେ ସ୍ଥିତ ସେ ‘ଭୈରବ’ କିଏ? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ, ତାଙ୍କର କର୍ମ କଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାମଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?

Verse 4

कथमाराधितश्चैव सिद्धिदः साधकस्य वै । आराधितः कुत्र काले क्षिप्रं सिद्ध्यति भैरवः

ସାଧକଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ସେ ଭୈରବଙ୍କୁ କିପରି ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ, କେଉଁ କାଳରେ ଆରାଧିଲେ ଭୈରବ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି?

Verse 5

स्कंद उवाच । वाराणस्यां महाभाग यथा ते प्रेम वर्तते । तथा न कस्यचिन्मन्ये ततो वक्ष्याम्यशेषतः

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ବାରାଣସୀ ପ୍ରତି ତୁମର ଯେପରି ପ୍ରେମ ଅଛି, ସେପରି ଅନ୍ୟ କାହାରେ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେନି। ତେଣୁ ମୁଁ କିଛି ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି।

Verse 6

प्रादुर्भावं भैरवस्य महापातकनाशनम् । यच्छ्रुत्वा काशिवासस्य फलं निर्विघ्रमाप्नुयात्

ଭୈରବଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ମହାପାତକନାଶକ। ଏହା ଶୁଣିଲେ କାଶୀବାସର ଫଳ ବିଘ୍ନବିନା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 7

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः । पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्तांडवडंबरेण विधिनापायान्महाभैरवः

ଦୁଇ ହାତରେ ଚାରିଦିଗରୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଚେପି, ପୁନଃପୁନଃ ପିଡ଼ି ମହାଭୈରବ ଯେନେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର ସାର ଉତ୍କାଷି ତାହାକୁ ପାକ କରନ୍ତି; ପକ୍କ ଫଳର ଘନ ରସକୁ ବାରମ୍ବାର ପିଡ଼ି ବାହାର କରିବା ପରି। ସେହି ମତ୍ତକର ଅମୃତରସକୁ ପିଇ ପିଇ, ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଣ୍ଡବର ଘନଘୋର ଡମ୍ବର ସହ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତ୍ରିଜଗତ ଡୋଳିଉଠେ।

Verse 8

कुंभयोने न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः । चतुर्भजोपि वैकुंठश्चतुर्वक्त्रोपि विश्वकृत्

କୁମ୍ଭଯୋନି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ) ମଧ୍ୟ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ବୈକୁଣ୍ଠର ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 9

न चित्रमत्र भूदेव भवमाया दुरत्यया । तया संमोहिताः सर्वे नावयंत्यपि तं परम्

ହେ ଭୂଦେବ! ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ମାୟା ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ। ସେହି ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 10

वेदयेद्यदिचात्मानं स एव परमेश्वरः । तदा विंदंति ब्रह्माद्याः स्वेच्छयैव न तं विदुः

ଯେ ଯଥାର୍ଥରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର। ତେବେ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ସେ ସତ୍ୟକୁ ‘ପାଆନ୍ତି’; କେବଳ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 11

स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः । देववद्बुध्यते मूढैरतीतो यो मनोगिराम्

ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଆବରଣରେ ଗୁପ୍ତ, ତେଣୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ରମଣ କରନ୍ତି। ମୂଢମାନେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ‘ଦେବ’ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ମନ ଓ ବାଣୀର ଅତୀତ।

Verse 12

पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

ହେ ବିପ୍ର! ପୁରାତନ କାଳେ ମେରୁଶୃଙ୍ଗରେ ମହର୍ଷିମାନେ ଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ—‘ଏକ ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?’

Verse 13

समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । अविज्ञाय परं भावमात्मानं प्राह वर्पिणम्

ମୋହ କରାଇବାରେ ସମଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେଇ (ମାୟା) ଦ୍ୱାରା ଲୋକସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ମହେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ମୋହିତ ହେଲେ। ପରମ ଭାବ ନ ଜାଣି, ସେ ନିଜକୁ ଦେହଧାରୀ (ପରମ) ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 14

जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः । अनादिमदहं ब्रह्म मामनर्च्य न मु च्यते

‘ମୁଁ ଜଗତର ଯୋନି; ମୁଁ ଧାତା, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର। ମୁଁ ଅନାଦି ବ୍ରହ୍ମ; ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନା ବିନା ମୁକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।’

Verse 15

प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः । नान्यो मदधिकः सत्यं कश्चित्कोपि सुरोत्तमाः

ମୁଁ ଏକା ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ମୁଁ ଏକା ହିଁ ସେମାନଙ୍କର ନିବର୍ତ୍ତକ। ହେ ଦେବୋତ୍ତମମାନେ, ସତ୍ୟ—ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହିଁ।

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

ସେ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ଧାତା—ନାରାୟଣାଂଶଜ କ୍ରତୁ—ହସି ଉଠିଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 17

अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते । अज्ञानं योगयुक्तस्य न चैतदुचितं तव

ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଜାଣି ଏହା କଣ ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଛ? ଯୋଗଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନ ଶୋଭେ ନାହିଁ; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ।

Verse 18

अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः । न मामनादृत्य विधे जीवनं जगतामज

ମୁଁ ହିଁ ଲୋକମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତା; ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ପରମ ନାରାୟଣ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ହେ ବିଧେ, ହେ ଅଜ—ମୋତେ ଅନାଦର କଲେ ଜଗତଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଟିକିବ ନାହିଁ।

Verse 19

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते

ମୁଁ ହିଁ ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ମୁଁ ହିଁ ପରମ ଗତି। ମୋର ପ୍ରେରଣାରେ ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସମ୍ପାଦନ କରୁଛ।

Verse 20

एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ । पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानागमांश्चतुरोपि तौ

ହେ ବିପ୍ର! ମୋହବଶେ ପରସ୍ପର ଜୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରମାଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଗମ—ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

Verse 21

विधिक्रतू ऊचतुः । वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः । यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत

ବିଧି ଓ କ୍ରତୁ କହିଲେ—ବେଦ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରମାଣ, ପରମ ଓ ଅପରିମେୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ହେ ଶ୍ରୁତିମାନେ! ତୁମେ ହିଁ ସେ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୁମେ କେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?

Verse 22

श्रुतय ऊचुः । यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू । तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्संदेहभेदकम्

ଶ୍ରୁତିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦ୍ୱୟ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି କରୁଥିବା ବିଭୁମାନେ! ଯଦି ତୁମେ ଆମକୁ ମାନ୍ୟ କର, ତେବେ ତୁମ ସନ୍ଦେହ ଭେଦିବା ପ୍ରମାଣ ଆମେ କହିବୁ।

Verse 23

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति । युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

ଶ୍ରୁତିର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରୁତିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ କହୁଥିବା ପ୍ରମାଣ ଆମକୁ କୁହ; ସେ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ, ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କର।

Verse 24

ऋगुवाच । यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

ଋଗ୍ କହିଲେ—ଯାହାର ଅନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଯାହାଠାରୁ ସବୁକିଛି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ—ସେ ରୁଦ୍ର; ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଏକମାତ୍ର।

Verse 25

यजुरुवाच । यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते । येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः

ଯଜୁର କହିଲେ—ଯେ ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ପ୍ରମାଣ ପାଉ; ସେ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବଦର୍ଶୀ ଶିବ।

Verse 26

सामोवाच । येनेदं भ्रश्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिंत्यते । यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः

ସାମ କହିଲେ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ତେଜରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଦୀପ୍ତ—ସେ ଏକମାତ୍ର ପରମ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ।

Verse 27

अथर्वोवाच । यं प्रपश्यंति देवेशं भक्त्यानुग्रहिणो जनाः । तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्

ଅଥର୍ବ କହିଲେ—ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଅନୁଗୃହୀତ ଲୋକେ ଯେ ଦେବେଶକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଏକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସେମାନେ କୈବଲ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଓ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ ‘ଦୁଃଖତସ୍କର’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 28

श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ । स्मित्वाहतुः क्रतु विधीमोहाध्येनांकितौ मुने

ଶ୍ରୁତିମାନଙ୍କ ଏପରି ଉଚ୍ଚାରିତ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଦୁଇଜଣ ଆହୁରି ଅଧିକ ମୋହିତ ହେଲେ। ହସିକରି—ହେ ମୁନି—ଯଜ୍ଞବିଧି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋହରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ ସେମାନେ କହିଲେ।

Verse 29

कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम् । दिगंबरः पितृवने शिवया धूलिधूसरः

“ସେ ପ୍ରମଥନାଥ କିପରି ନିରନ୍ତର କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି—ଦିଗମ୍ବର ହୋଇ, ଶ୍ମଶାନ-ବନରେ, ଶିବାଙ୍କ ସହ ଧୂଳିରେ ଧୂସର ହୋଇ?”

Verse 30

विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्

ବିଚିତ୍ର ଆଭୂଷଣଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ, ବୃଷଭ-ଗୋ ଓ ସର୍ପଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ପରବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ତଥାପି ସଙ୍ଗାସକ୍ତିରୁ ସର୍ବଥା ମୁକ୍ତ ରହିଲେ?

Verse 31

तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तो मूर्तिमान्भूत्वा हसमान उवाच तौ

ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଣବସ୍ୱରୂପ ସନାତନ ପରମାତ୍ମା—ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହସିମୁଖେ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 32

प्रणव उवाच । न ह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

ପ୍ରଣବ କହିଲେ—ଏହି ଭଗବାନ ନିଜ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କୌଣସି ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା କେବେ ରମଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରୁଦ୍ର—ହର—କେବଳ ଲୀଳାର୍ଥେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 33

असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । आनंदरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागंतुकी शिवा

ସେଇ ଭଗବାନୀଶ ସନାତନ ଓ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି। ତାଙ୍କର ଶିବା-ଶକ୍ତି ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପା; ତାହା କୌଣସି ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ନୂତନରେ ପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ।

Verse 34

इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि । नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकंठस्यैव मायया

ଏପରି କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ଅଜ (ଅଜନ୍ମା)ଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହେଲା ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଥିଲା।

Verse 35

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत् । पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ତେବେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାଜ୍ୟୋତି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦ୍ୟାବା ଓ ଭୂମି ମଧ୍ୟର ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳକୁ ପୂରିଦେଲା।

Verse 36

ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः । प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पंचमं शिरः

ସେହି ଜ୍ୟୋତିମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପୁରୁଷାକୃତି ଏକ ରୂପ ଦେଖାଗଲା; ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଶିର ଅଗ୍ନିସମ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା।

Verse 37

आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम् । विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स हि विलोकितः

“ଆମ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ କିଏ ପୁରୁଷାକୃତି ଧାରଣ କରିପାରିବ?”—ଏଭଳି ଭାବିଥିବା ଯେତେ ସମୟ, ସେତେ ସମୟ ବିଧି ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତକୁ ନିରନ୍ତର ନିହାରିଲେ।

Verse 38

स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः

ଏକ କ୍ଷଣରେ ମହାପୁରୁଷ—ନୀଲଲୋହିତ—ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଭାଳରେ ନେତ୍ର, ଏବଂ ସର୍ପ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବିଭୂଷିତ।

Verse 39

हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम् । भालस्थलान्ममपुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଭାବେ ଜାଣେ; ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋ ଭାଳପ୍ରଦେଶରୁ ରୁଦ୍ରରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲେ।”

Verse 40

रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते

ରୋଦନ ହେତୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ତୁମକୁ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲି। ହେ ପୁତ୍ର, କେବଳ ମୋର ଶରଣକୁ ଆସ; ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।

Verse 41

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम्

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ପଦ୍ମଯୋନି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଗର୍ବିତ ବାଣୀ ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ଭୈରବାକୃତି ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 42

प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

ପଙ୍କଜଜନ୍ମା (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଲେ—ହେ କାଳଭୈରବ, ତୁମେ ଦଣ୍ଡଦାତା। ତୁମେ କାଳ ପରି ଶାସନ କର; ତେଣୁ ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ‘କାଳରାଜ’।

Verse 43

विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोपि ततस्त्वं कालभैरवः

ତୁମେ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ଭରଣ ହେତୁ ତୁମେ ‘ଭୈରବ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। କାଳ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଭୟ କରେ; ତେଣୁ ତୁମେ ‘କାଳଭୈରବ’।

Verse 44

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्याति ततः सर्वत्र यास्यति

ଯେହେତୁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଦୁଷ୍ଟମନାଙ୍କୁ ମର୍ଦନ (ଚାପି-ଚୁର୍ଣ୍ଣ) କରିଦେବ; ତେଣୁ ‘ଆମର୍ଦକ’ ଭାବେ ତୁମ ଖ୍ୟାତି ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେବ।

Verse 45

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

ଯେହେତୁ ତୁମେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ପାପକୁ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ଭକ୍ଷଣ କରିବ, ତେଣୁ ତୁମର ନାମ 'ପାପଭକ୍ଷଣ' ହେବ।

Verse 46

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

ମୋର ଏହି ମୁକ୍ତିପୁରୀ କାଶୀ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟେ। ହେ କାଳରାଜ! ଏହା ଉପରେ ତୁମର ଆଧିପତ୍ୟ ସର୍ବଦା ରହିବ।

Verse 47

तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं न तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପାପ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତା ତୁମେ ହିଁ ହେବ। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମ ଲେଖିବେ ନାହିଁ।

Verse 48

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च शिरो विधेः

ଏହି ବରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେହି କ୍ଷଣି କାଳଭୈରବ ନିଜ ବାମ ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠି ନଖ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମସ୍ତକ ଛେଦନ କଲେ।

Verse 49

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निंदा तच्छिन्नं पचमं शिरः

ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗ ଅପରାଧ କରେ, କେବଳ ତାହାକୁ ହିଁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ତେଣୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଥିଲା, ସେହି ପଞ୍ଚମ ମସ୍ତକକୁ କାଟି ଦିଆଗଲା।

Verse 50

यज्ञमूर्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शंकरम् । भीतो हिरण्यगर्भोपि जजाप शतरुद्रियम्

ତେବେ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଭୟଭୀତ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କଲେ।

Verse 51

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः । प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवं तं कपर्दिनम्

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ପ୍ରଣତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବତ୍ସଳ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ନିଜର ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି—କପର୍ଦ୍ଦୀ ଭୈରବଙ୍କୁ—ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 52

मान्योऽध्वरोसौ भवता तथा शतधृतिस्त्वयम् । कपालं वैधसं चापि नीललोहित धारय

ତୁମେ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ମାନ୍ୟ କର, ଏବଂ ସେହିପରି ଶତଧୃତି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ହେ ନୀଲଲୋହିତ, ବୈଧସ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ କପାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କର।

Verse 53

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन् । चर त्वं सततं भिक्षां कापालव्रतमास्थितः । इत्युक्त्वांऽतर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदा शिवः

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ରତ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ, ତୁମେ କାପାଳବ୍ରତ ଆଶ୍ରୟ କରି ସଦା ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଚର। ଏହିପରି କହି ତେଜୋମୟ ଦେବ ଶିବ ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ।

Verse 54

उत्पाद्य कन्यामेकां तु ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । रक्तांबरधरां रक्तां रक्तस्रग्गंधलेपनाम्

ତାପରେ ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଲାଲ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ସ୍ୱୟଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣା, ଏବଂ ଲାଲ ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଲେପନରେ ଶୋଭିତ।

Verse 55

दंष्टाकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम् । अंतरिक्षैकपादाग्रां पिबंतीं रुधिरं बहु

ସେ ତାକୁ ଦେଖିଲା—ବାହାରିଥିବା ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ବିକଟ ମୁଖ, ଲୋଳ ଜିଭାରେ ଅତିଭୟଙ୍କରୀ; ଆକାଶରେ ଏକ ପାଦାଗ୍ରରେ ଦଢ଼ି ରହି ବହୁ ରୁଧିର ପାନ କରୁଥିଲା।

Verse 56

कर्त्रीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिंगोग्रतारकाम् । गर्जयंतीं महावेगां भैरवस्यापिभीषणाम्

ସେ କର୍ତ୍ରୀ ଧାରଣ କରିଥିଲା, ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କପାଳ ଥିଲା; ତାହାର ପିଙ୍ଗଳ, ସ୍ଫୁରିତ ଉଗ୍ର ନୟନ ଭୟଙ୍କର। ମହାବେଗରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସେ ଭୈରବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୀଷଣ ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 57

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणि

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏ ଦିବ୍ୟ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ହେ ଉଗ୍ରରୂପିଣୀ, ହେ ଭୀଷଣ କାଳ—ତୁ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କର, ତାହାର ଗତିକାଳ ସହ ତାଳ ମେଳାଇ ଚାଲ।

Verse 58

सर्वत्र ते प्रवेशोस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । नियोज्यतामिति शिवोप्यंतर्धानं गतस्ततः

‘ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ଛାଡ଼ି ତୋର ପ୍ରବେଶ ସର୍ବତ୍ର ଅଛି; ସେହିପରି ନିୟୋଜିତ ହେ।’ ଏମିତି କହି ଶିବ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 59

तत्सान्निध्याद्भैरवोपि कालोभूत्कालकालतः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्

ସେହି ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଭୈରବ ମଧ୍ୟ ‘କାଳ’ ହେଲେ—କାଳର ମଧ୍ୟ କାଳ, ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ। ଦେବଦେବଙ୍କ ବାକ୍ୟାନୁସାରେ ସେ କାପାଳିକ ବ୍ରତ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 60

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्या सुदारुणा

କପାଳ ହାତରେ ଧରି ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଦେବ ତ୍ରିଭୁବନରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ; ତଥାପି ସେଇ ଅତି ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ।

Verse 61

सत्यलोकेपि वैकुंठे महेंद्रादि पुरीष्वपि । त्रिजगत्पतिरुग्रोपि व्रती त्रिजगतीश्वरः

ସତ୍ୟଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ବୈକୁଣ୍ଠରେ ମଧ୍ୟ, ମହେନ୍ଦ୍ରାଦିଙ୍କ ପୁରୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ତ୍ରିଜଗତ୍ପତି ସେଇ ଉଗ୍ର ଈଶ୍ୱର ବ୍ରତଧାରୀ ତ୍ରିଲୋକେଶ୍ୱର ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 62

प्रतितीर्थं भ्रमन्नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया

ତୀର୍ଥେ ତୀର୍ଥେ ଭ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 63

अनेनैवानुमानेन महिमा त्ववगम्यताम् । ब्रह्महत्यापनोदिन्याः काश्याः कलशसंभव

ହେ କଳଶସମ୍ଭବ! ଏହି ଅନୁମାନରେ କାଶୀର ମହିମା ବୁଝ—ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୁ ନିବାରଣ କରେ।

Verse 64

संति तीर्थान्यनेकानि बहून्यायतनानि च । अधि त्रिलोकिनो काश्याः कलामर्हंति षोडशीम्

ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ବହୁ ପବିତ୍ର ଆୟତନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତ୍ରିଲୋକପୂଜ୍ୟ କାଶୀ ସହ ତୁଳନା କଲେ ସେମାନେ କେବଳ ଷୋଡ଼ଶାଂଶ ମାତ୍ର ପାଆନ୍ତି।

Verse 65

तावद्गर्जंति पापानि ब्रहत्यादिकान्यलम् । यावन्नाम न शृण्वंति काश्याः पापाचलाशनेः

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ମହାପାପ ତେବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ଜନ କରେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ କାଶୀର ନାମ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ; କାଶୀନାମ ପାପ-ପର୍ବତ ଭେଦକ ବଜ୍ର।

Verse 66

प्रमथैः सेव्यमानोऽयं त्रिलोकीं विचरन्हरः । कापालिको ययौ देवो नारायणनिकेतनम्

ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହର, କାପାଳିକ ବେଶରେ ତ୍ରିଲୋକ ଭ୍ରମଣ କରି, ଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କ ନିକେତନକୁ ଗଲେ।

Verse 67

अथायांतं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुंडलम् । महादेवांशसंभूतं भैरवं भीषणाकृतिम्

ତାପରେ ମହାକାଳ ଆସିଲେ—ତ୍ରିନେତ୍ର, ସର୍ପକୁଣ୍ଡଳରେ ଭୂଷିତ, ମହାଦେବଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଭୀଷଣାକୃତି ଭୈରବ।

Verse 68

पपात दंडवद्भूमौ दृष्ट्वा तं गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्यः समंततः

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ଚାରିଦିଗରେ ଦେବ, ମୁନି ଓ ଦେବନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 69

निपेतुः प्रणिपत्यैनं प्रणतः कमलापतिः । शिरस्यंजलिमारोप्य स्तुत्वा बहुविधैः स्तवैः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଣିପାତ କରି ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ କମଳାପତି (ବିଷ୍ଣୁ) ବିନୀତ ହୋଇ, ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ରଖି, ବହୁବିଧ ସ୍ତବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 70

क्षीरोदमथनो तां प्राह पद्मालयां हरिः । प्रिये पश्याऽब्जनयने धन्याऽसि सुभगेनघे

କ୍ଷୀରସାଗର-ମଥନକର୍ତ୍ତା ହରି ପଦ୍ମାଲୟା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରିୟେ, ପଦ୍ମନୟନେ, ଦେଖ! ସୁଭଗେ, ଅନଘେ, ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟା।”

Verse 71

धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम् । अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः

“ଦେବି, ସୁଶ୍ରୋଣି! ଆମେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ। ଏହିଁ ଧାତା ଓ ବିଧାତା—ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଈଶ୍ୱର।”

Verse 72

अनादिः शरणः शांतः परः षड्विंशसंमितः । सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः

ସେ ଅନାଦି, ଶରଣ, ଶାନ୍ତ, ପରମ—ଷଡ୍‌ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ। ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଯୋଗୀଶ୍ୱର, ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ନାୟକ।

Verse 73

सर्वभूतांतरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा । यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शांता ध्यानपरायणाः

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ସର୍ବଦାତା। ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଶାନ୍ତ ଜନ—ଆଳସ୍ୟହୀନ, ଅଶାନ୍ତ ଶ୍ୱାସହୀନ—ଧ୍ୟାନପରାୟଣ ହୋଇ ସାଧନା କରନ୍ତି।

Verse 74

धिया पश्यंति हृदये सोयमद्य समीक्ष्यताम् । यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः

ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଧୀରେ ହୃଦୟରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଇ ଜଣେ ଆଜି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଉ। ଯାହାକୁ ବେଦତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ନିୟତମନ ଯୋଗୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 76

यस्याख्यां ब्रुवतां नित्यं न देहः सोपि देहधृक् । यं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि

ଯାହାଙ୍କ ନାମ ନିତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହଧାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହାନ୍ତି।

Verse 77

सोयमायाति भगवांस्त्र्यंबकः शशिभूषणः । पुंडरीकदलायामे धन्येमेऽद्य विलोचने

ଦେଖ—ସେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଭଗବାନ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ଶଶିଭୂଷଣ। ପଦ୍ମଦଳ ପରି ବିସ୍ତୃତ ମୋର ଏହି ନୟନ ଆଜି ଧନ୍ୟ ହେଲା।

Verse 78

धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वाऽत्र शंकरम् । लभ्यते यन्न निर्वाणं सर्वदुःखांतकृत्तु यत्

ଧିକ୍ ଧିକ୍—ଦେବମାନଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜା, ଯଦି ଏଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ କରୁଥିବା ନିର୍ବାଣ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 79

देवत्वादशुभं किंचिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वदेवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे

ଦେବତ୍ୱରୁ ଦେବଲୋକରେ କିଛି ଅଶୁଭ ନାହିଁ। ତଥାପି ସର୍ବଦେବେଶଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହୁଁ—ଏହି ଆମ ଶୋକ।

Verse 80

एवमुक्त्वा हृषीकेशः संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्

ଏଭଳି କହି ହୃଷୀକେଶ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ମହାଦେବ ବୃଷଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 81

किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराऽव्यय

ହେ ବିଭୋ! ଦେବଦେବ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜଗତ୍‌ଧାତା, ସର୍ବପାପହର ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ—ଏହା କ’ଣ କରୁଛନ୍ତି?

Verse 82

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते । किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन

ହେ ଦେବେଶ ତ୍ରିଲୋଚନ, ମହାମତେ! ଏହା କି ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା? ହେ ବିରୂପାକ୍ଷ, ସ୍ମରାର୍ଦନ! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଚେଷ୍ଟାର କାରଣ କ’ଣ?

Verse 83

किमर्थं भगवत्र्छंभो भिक्षां चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ नतत्रैलोक्यराज्यद

ହେ ଭଗବନ୍ ଶମ୍ଭୋ, ଶକ୍ତିପ୍ରଭୁ! ଆପଣ କାହିଁକି ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି? ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରାଜ୍ୟଦାତା! ମୋ ମନେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 84

एवमुक्तस्ततः शंभुर्विष्णुमेतदुदाहरत् । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगु्ल्यग्रनखेन ह

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲାପରେ ଶମ୍ଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶିର ମୋ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ର ନଖଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।’

Verse 85

तदघप्रतिघं विष्णो चराम्येतद्व्रतं शुभम् । एवमुक्तो महेशेन पुंडरीकविलोचनः

‘ହେ ବିଷ୍ଣୋ, ସେହି ପାପର ପ୍ରତିଘାତ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରୁଛି।’ ମହେଶ ଏଭଳି କହିଲେ, ପଦ୍ମନୟନ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଣିଲେ।

Verse 86

स्मित्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवं व्यजिज्ञपत् । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविष्टपनायक

ସେ ହସି କିଛି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପୁନର୍ବାର କହିଲା— “ହେ ସର୍ବଭୂତାଧିନାୟକ ପ୍ରଭୁ! ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି କ୍ରୀଡା କର।”

Verse 87

मायया मां महादेव नच्छादयितुमर्हसि । नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनान्

“ହେ ମହାଦେବ! ମାୟାଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆବୃତ କରିବା ତୁମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋ ନାଭି-କମଳର କୋଷରୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ କୋଟି କୋଟି କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।”

Verse 88

कल्पे कल्पे सृजामीश त्वन्नियोगबलाद्विभो । त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः

“ହେ ଈଶ, ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ନିଯୋଗବଳରେ ମୁଁ କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ହେ ଦେବ! ଏହି ମାୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଅସଂଯତମନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୁସ୍ତର।”

Verse 89

मदाद्यो महादेव मायया तव मोहिताः । यथावदवगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते

“ହେ ମହାଦେବ! ମୋଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୁଅୁ; ତଥାପି ହେ ଶିବାପତି! ତୁମ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣେ।”

Verse 90

संहारकाले संप्राप्ते सदेवानखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर

“ହେ ହର! ସଂହାରକାଳ ଆସିଲେ ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଉପସଂହାର କର।”

Verse 91

तदा क्व ते महादेव पाप ब्रह्मवधादिकम् । पारतंत्र्यं न ते शंभो स्वैरं क्रीडेत्ततो भवान्

ତେବେ ହେ ମହାଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମବଧ ଆଦି ‘ପାପ’ କେଉଁଠି? ହେ ଶମ୍ଭୁ! ଆପଣ ପରାଧୀନ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି।

Verse 92

अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रक्कंठे तव भासते । तदातदा क्वानुगता ब्रह्महत्या तवानघ

ଅତୀତ ବ୍ରହ୍ମମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମାଳା ଆପଣଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେତେବେଳେ-ସେତେବେଳେ, ହେ ନିର୍ମଳ! ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ କେଉଁଠି ରହିବ—କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବ?

Verse 93

कृत्वापि सुमहत्पापं त्वां यः स्मरति भावतः । आधारं जगतामीशं तस्य पापं विलीयते

ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଭାବପୂର୍ବକ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ହେ ଜଗତାଧାର ଈଶ୍ୱର! ତାହାର ପାପ ଲୟ ପାଏ।

Verse 94

यथा तमो न तिष्ठेत संनिधावंशुमालिनः । तथा न भवभक्तस्य पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ରହିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଭବଭକ୍ତଙ୍କ ପାପ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟକୁ ଯାଏ।

Verse 95

यश्चिंतयति पुण्यात्मा तव पादांबुजद्वयम् । ब्रह्महत्यादिकमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

ଯେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଆପଣଙ୍କ ଦୁଇ ପଦ୍ମଚରଣକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତାହାର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟକୁ ଯାଏ।

Verse 96

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते

ହେ ଜଗତ୍ପତେ! ଯାହାର ବାଣୀ ତୁମ ନାମରେ ଅନୁରକ୍ତ, ପର୍ବତଶିଖର ସମ ପାପ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉନାହିଁ।

Verse 97

रजसा तमसा विवर्धितं क्व नु पापं परितापदायकम् । क्व च ते शिव नाम मंगलं जनजीवातु जगद्रुजापहम्

ରଜ-ତମରେ ବଢ଼ିଥିବା, କେବଳ ପରିତାପ ଦେଇଥିବା ପାପ କେଉଁଠି—ଏବଂ ହେ ଶିବ! ଜନଜୀବାତୁ ଓ ଜଗଦ୍ରୁଜାପହ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ନାମ କେଉଁଠି?

Verse 98

यदि जातुचिदंधकद्विषस्तवनामौष्ठपुटाद्विनिःसृतम् । शिवशंकर चंद्रशेखरेत्यसकृत्तस्य न संसृतिः पुनः

ଯଦି କେବେ ଅନ୍ଧକଦ୍ୱିଷୀ ତୁମ ନାମ କାହାର ଓଠରୁ ଖସି ପଡ଼େ, ଏବଂ ସେ ବାରମ୍ବାର ‘ଶିବ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରେ, ତେବେ ତାହାର ପୁନଃ ସଂସୃତି ନାହିଁ।

Verse 99

परमात्मन्परंधाम स्वेच्छा विधृत विग्रह । कुतूहलं तवेशेदं क्व पराधीनतेश्वरे

ହେ ପରମାତ୍ମନ୍, ହେ ପରଂଧାମ! ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ହେ ଈଶ, ଏହି ତୁମ ‘କୁତୂହଳ’ କଣ? ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ପରାଧୀନତା କେଉଁଠି?

Verse 100

अद्य धन्योस्मि देवेश यं न पश्यति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूलं परमेश्वरमक्षयम्

ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ହେ ଦେବେଶ! ଯାହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ଜଗନ୍ମୂଳ ଅକ୍ଷୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ଦର୍ଶନ କରୁଛି।

Verse 110

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कंचिद्वरं वृणे

ହେ ଦେବ! ତୁମ ପାଦଯୁଗଳରୁ ମୋର କେବେ ବି ବିୟୋଗ ନ ହେଉ। ହେ ଶମ୍ଭୋ! ଏହିଏ ମୋର ବର; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ମୁଁ ବାଛେ ନାହିଁ।

Verse 120

ब्रह्महत्यादि पापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात् । त्यजंति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते

ଯାହାର ନାମମାତ୍ର କୀର୍ତ୍ତନରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ମହାପାପ ପାପୀକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ—ସେଇ କାଶୀ। ଏହି ଲୋକରେ ତାହାର ଉପମା କାହା ସହ ହେବ?

Verse 130

महाश्मशानमासाद्य यदि देवाद्विपद्यते । पुनः श्मशानशयनं न क्वापि लभते पुमान्

ମହାଶ୍ମଶାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଯଦି କେହି ଦେବଇଚ୍ଛାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ସେ ପୁନଃ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶ୍ମଶାନଶୟନ—ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ—ଲାଭ କରେ ନାହିଁ।

Verse 150

तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरेत्पितॄन्

କାଲୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୀଘ୍ର ତର୍ପଣ କରି, ପରେ କାଲରାଜ (ଯମ)ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ।