Adhyaya 17

Verse 1

शिवशर्मोवाच । शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा । यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ! ଶୁକ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏହି ଶୁଭ କଥା ମୁଁ କହିଶୁଣାଇଛି; ଯାହାର କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ, ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟ ପ୍ରୀତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 2

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः । एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

ହେ ପୁଣ୍ୟନିଧି ଦୁଇଜଣ! ଶୋକ ହରଣକାରୀ ଏହି ନିର୍ମଳ ଲୋକ କାହାର? କୃପାକରି ଏହା ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିବାକୁ ତୁମେ ଦୁହେଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।

Verse 3

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् । न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

ମୋ କାନରୂପ ପାତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ବାଣୀ ପାନ କରିଛି; ତୁମ ମୁଖରୁ ମଧୁରଭାବେ ନିସ୍ସୃତ ତାହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।

Verse 4

गणावूचतुः । लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह । उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶିବଶର୍ମନ, ଜାଣ; ଏହି ଲୋକ ଲୋହିତାଙ୍ଗଙ୍କର। ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏହିଜଣେ କିପରି ଭୂସୁତ ହେଲେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ଆମେ କହିବୁ।

Verse 5

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः । भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

ପୁରାକାଳରେ, ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଶମ୍ଭୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଲଲାଟରୁ ଘାମର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ଭୂମିତଳରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 6

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

ତାପରେ ଭୂମିତଳରୁ ଲୋହିତାଙ୍ଗ ନାମକ ଏକ କୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲା। ପରେ ଧାତ୍ରୀସ୍ୱରୂପିଣୀ ଧାତ୍ରୀ (ପୃଥିବୀ) ସ୍ନେହରେ ତାହାକୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କଲେ।

Verse 7

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा । ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

ଏହିହେତୁ ସେ ସଦା ‘ମାହେୟ’ ନାମରେ ପରମ ଖ୍ୟାତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ସେ ଉଗ୍ରପୁରୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ତପ କଲା।

Verse 8

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने । द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

ଏଠାରେ ଏହି ଶୋଭନ ସ୍ଥାନରେ ଅସି ଓ ବରଣା ନଦୀ ଅଛି; ଏଠାରେ ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସହିତ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗମ ହୁଏ—ଯାହା ଜଗତ୍‌ହିତ ପାଇଁ।

Verse 9

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते । मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ନିତ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ; କାଳଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସେ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 10

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଦେହଧାରୀମାନେ ମରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମର ହୁଅନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ କୃପାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 11

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः । विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

ଯେମାନେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରହିତ ଦେହ ପାଆନ୍ତି—ସାଂଖ୍ୟ ବିନା, ଯୋଗ ବିନା, ନାନା ବ୍ରତାଦି ବିନା।

Verse 12

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् । पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

ବିଧିମତେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ନିଜ ନାମାନୁସାରେ ତାହାକୁ ‘ଅଙ୍ଗାରକେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ନାମକରଣ କଲେ। କମ୍ବଲାଶ୍ୱତରର ଉତ୍ତରେ ଥିବା ପାଞ୍ଚମୁଦ୍ରା ନାମକ ମହାପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ତାହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।

Verse 13

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ପରି ତେଜ ନିର୍ଗତ ହେଲା। ଯେତେ ସମୟ ସେଇ ଦାହକ ଜ୍ୟୋତି ବାହାରୁଥିଲା, ସେତେ ସମୟ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧପ୍ରାୟ ରହିଲେ।

Verse 14

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते । तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

ଏହିପରି ସେ ‘ଅଙ୍ଗାରକ’ ନାମରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଗୀତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହପଦର ମହାମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 15

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि । अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

ଅଙ୍ଗାରକ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଯେ ନରୋତ୍ତମମାନେ ଉତ୍ତରବାହା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଙ୍ଗାରକେଶଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରି ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି—

Verse 16

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते । अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ବି, କେଉଁଠି ବି ଗ୍ରହପୀଡା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ—ଯଦି ଚତୁର୍ଥୀ ଅଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ) ସଂଯୋଗରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 17

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

କାଳବେଦୀମାନେ ଏହି ପର୍ବକୁ ଗ୍ରହଣ-ପର୍ବ ସମାନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସେ ଦିନ ଦାନ, ହୋମ ଓ ଜପ ଯାହା କରାଯାଏ, ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ହୁଏ।

Verse 18

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅଙ୍ଗାରକ-ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ମିଳେ।

Verse 19

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଙ୍ଗାରକ-ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନେ ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ପୁଣ୍ୟସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେହି ପର୍ବ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 20

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

ସେଠାରେ ଯେ ଏକଭକ୍ତ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ଗଣନାୟକଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ କରେ, ସେ ବିଘ୍ନରେ ପରାଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 21

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

ବାରାଣସୀରେ ଅଙ୍ଗାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତ ଯେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେମାନେ ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ଅଙ୍ଗାରକ-ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି।

Verse 22

अगस्त्य उवाच । इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् । भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ସେ ଦୁଇଜଣ ଯେତେବେଳେ ସେହି ରମ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ କଥା କହୁଥିଲେ, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁରୀ ପବିତ୍ର କାଶୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୋଇ, ତାଙ୍କ ନୟନଙ୍କୁ ମନୋହର ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲା।

Verse 23

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् । पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

ନୟନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ସେହି ପୁରୀକୁ ଦେଖି ଶିବଶର୍ମା ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ପୁରୀ କାହାର?”

Verse 24

गणावूचतुः । सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः । अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

ଗଣମାନେ କହିଲେ—“ସଖା, ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ତୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବୁ—ଯାହା କହିବାଯୋଗ୍ୟ। ପଥକ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବାକୁ ଏହି ପୁରୀର କଥା ପୁନର୍ବାର ଶୁଣ; ଆମେ ଯେପରି କହୁଛୁ।”

Verse 25

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा । आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

ବିଧାତା ଆନନ୍ଦରେ ତ୍ରିଲୋକ ରଚନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ସାତ ମାନସପୁତ୍ର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 26

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମରୀଚି, ଅତ୍ରି ଓ ଅଙ୍ଗିରସ ପ୍ରମୁଖ—ସମସ୍ତେ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ। ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ଅଙ୍ଗିରସରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଦେବସତ୍ତମ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତୁଲ୍ୟ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 27

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः । शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆଙ୍ଗିରସ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ବୁଦ୍ଧିରେ ସେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ ନିର୍ମଳହୃଦୟ ଥିଲେ।

Verse 28

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः । पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଥିଲେ; କଳାମାନେ ନିପୁଣ ଓ ନିର୍ମଳ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମର୍ମକୁ ସେ ପାରଦର୍ଶୀଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ ଏବଂ ନୀତି-ଧର୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 29

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा । रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

ସେ ହିତ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ, ହିତକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅହିତରୁ ସଦା ଦୂରେ ଥାଉଥିଲେ। ସେ ରୂପବାନ, ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ, ଗୁଣବାନ ଓ ଦେଶ-କାଳବିବେକୀ—ଏକ ଆଦର୍ଶ ପୁରୁଷ ଥିଲେ।

Verse 30

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः । तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଗୁରୁପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟଭାବୀ ଥିଲେ। କାଶୀରେ ସେ ତପସ୍ବୀର ଉଚ୍ଚ ବୃତ୍ତି ଧାରଣ କରି ମହାତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।

Verse 31

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः । अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ, ବହୁଙ୍କର ମଙ୍ଗଳକାରୀ ହୋଇ, ଶାମ୍ଭବ ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏବଂ ଦଶହଜାର ଦିବ୍ୟ ଶରଦ୍‌ଋତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଘୋର ତପ କଲେ।

Verse 32

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

ତେବେ ବିଶ୍ୱର ପାଳକ ଭଗବାନ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗରୁ ମହାତେଜର ରାଶି ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 33

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

“ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ସେହି ବର କହ।” ଏହିପରି କହି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନିହାରି ସେ ହର୍ଷରେ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 34

आंगिरस उवाच । जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

ଆଙ୍ଗିରସ କହିଲେ—ଜୟ ହେ ଶଙ୍କର! ତୁମେ ଶାନ୍ତିସ୍ୱରୂପ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ଦୀପ୍ତ; ସୁନ୍ଦର ଲକ୍ଷ୍ୟର ଦାତା, ସର୍ବଦାତା, ସର୍ବଶୁଚି। ଶୁଚିଭାବେ ଅର୍ପିତ ମହୋପହାର ଗ୍ରହଣ କରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉଗ୍ର ତାପ ହରଣ କର।

Verse 35

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते । कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

ହେ ବରଦ! ତୁମେ ସମସ୍ତ ହୃଦୟର ଅନ୍ତରାକାଶ; ନମସ୍କାର କରୁଥିବାଙ୍କ ପାପରୂପ ମହାବନକୁ ଦହନ କରୁଥିବା। ତୁମ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ; ହେ ଧୈର୍ୟନିଧି, କାମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାଣକୁ ଶୁଷ୍କ କର।

Verse 36

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ସୀମାରୁ ମୁକ୍ତ; ଅର୍ପିତ ନତିକୁ ସଫଳ କରୁଥିବା; ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଗଢ଼ା ମନୋରଥ ପୂରଣ କରୁଥିବା; ନାଗଧାରୀ। ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ତୁମେ ବାମାଙ୍ଗ ଅର୍ପିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଦେହରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଛ।

Verse 37

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

ହେ ତ୍ରିଜଗନ୍ମୟ-ସ୍ୱରୂପ! ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉନ୍ନତ ଓ ସଂଯମ କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ସେବିତ! ହେ ଭବ-ଭୂତପତି, ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି—ପତିତଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କରୁଣାହସ୍ତ ପ୍ରସାରିତ କର; ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 38

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर । वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

ହେ ଶିବ! ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଆବୃତ କର; ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରଧର, ତୁମ ଧାମ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଧ୍ୱନିରେ ନିନାଦିତ। ପରମ ରାଜକୁମାରୀ (ଦେବୀ) ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦିଗରେ ପରିତୁଷ୍ଟ—ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 39

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड । मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

ହେ ଶିବଦେବ! ହେ ଗିରୀଶ, ମହେଶ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ; ବିଭବଦାତା; ହେ ଗିରୀଶ, ଶିବେଶ, ମୃଡ! ହେ ଚନ୍ଦ୍ରଧର—ତ୍ରିଲୋକର ମଙ୍ଗଳ କର ଏବଂ ଭକ୍ତିକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ବନ୍ଧନଗୁଡ଼ିକୁ ନାଶ କର।

Verse 40

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते । नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନାହିଁ; କାରଣ ହେ ହର! ତୁମ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରହାର ମହାପାପକୁ ନାଶ କରେ—ହେ ଅମୋଘମତି। ନମସ୍କାର କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶରଣ ମୁଁ ଜାଣେନି; ତେଣୁ ଶିବପାଦେ ନତ ହୋଇ ମୁଁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 41

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् । गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଜଗତରେ, ହେ ହର! ସମସ୍ତ ପାପ ହରୁଥିବା ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାହିଁ ଗୁଣବାନଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେୟ। ହେ ଈଶ! ଗୁଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କ୍ଷୀଣ ନୁହ; ତୁମେ ମହାବଳୟ, ପ୍ରଳୟାନ୍ତକ—ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 42

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः । व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଆଙ୍ଗିରସପୁତ୍ର ବିରତ ହେଲେ। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହେଶାନ (ଶିବ) ତାଙ୍କୁ ବହୁ ବର ଦାନ କଲେ।

Verse 43

श्रीमहादेव उवाच । बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो । नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—ଏହି ମହାତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମହତ୍ମାମାନଙ୍କର ପତି ହେଉ। ଏବଂ ‘ବୃହସ୍ପତି’ ନାମରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ହେଉ।

Verse 44

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

ନିତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ହୋଇଛ। ତେଣୁ ‘ଜୀବ’ ନାମରେ ତୁମେ ତ୍ରିଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।

Verse 45

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः । अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତୁମେ ବାଣୀର ଚାରିଟି ଚତୁର ପ୍ରୟୋଗରେ ସ୍ତୁତି କରିଛ। ତେଣୁ ବାକ୍-ପ୍ରପଞ୍ଚର ପତି ‘ବାଚସ୍ପତି’ ହେଉ।

Verse 46

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् । तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରିବାମାତ୍ରେ ଯାହାର ବାଣୀ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେ ତ୍ରିକାଳ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ତିନି ବର୍ଷରେ ତାହାର ବାଣୀ ସଂସ୍କୃତ ଓ ପରିଷ୍କୃତ ହୁଏ।

Verse 47

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିଲେ, ଯେ ନିତ୍ୟଦିନ ‘ବାୟବ୍ୟ’ ନାମକ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରେ, ସେ ବିବେକବୁଦ୍ଧିରୁ କେବେ ବି ତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 48

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ସନ୍ନିଧିରେ ରହେ; ବିବେକହୀନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବୃତ୍ତିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 49

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

ଯେ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରେ, ସେ କେବେ ଗ୍ରହଜନିତ ପୀଡା ପାଉନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଏହି ସ୍ତୁତି ପାଠ କରେ, ତାହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବାଧାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରିନେବି।

Verse 51

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

ତୁମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଲିଙ୍ଗର ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଯେ ଏହି ସ୍ତୁତି ଅଧ୍ୟୟନ/ପାଠ କରେ, ସେ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।

Verse 52

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् । सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

ଏଭଳି ବର ଦେଇ ଶମ୍ଭୁ ପୁନର୍ବାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କୁ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 53

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् । विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବିଧାତା, ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଏହି ବାଚସ୍ପତି ମୁନିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିଯୁକ୍ତ କର।”

Verse 54

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् । अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

“ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଏବଂ ନିଜ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମହାଗୁରୁ—ତାଙ୍କୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ଅଭିଷେକ କରି ଆନନ୍ଦମୟ ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟ ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।”

Verse 55

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति । महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

“ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିପତି ମୋପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।” ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ‘ମହାପ୍ରସାଦ’ ଭାବେ ମାନି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

Verse 56

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ତେବେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ ଆଙ୍ଗିରସ (ବୃହସ୍ପତି)ଙ୍କୁ ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନିନାଦିତ ହେଲା, ଅପ୍ସରାଗଣ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 57

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ମୁଖରେ ଗୁରୁପୂଜା କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳରେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ।

Verse 58

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् । शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

ପୁନର୍ବାର ଗିରୀଶ ଵାଣୀର ପତିଙ୍କୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବର ଦେଲେ— “ଶୁଣ, ହେ ଆଙ୍ଗିରସ, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମନ୍, ଦେବଯଜ୍ଞକୁଳନନ୍ଦନ!”

Verse 59

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् । बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

ତୁମେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସୁବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ। କାଶୀରେ ଏହା ‘ବୃହସ୍ପତୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 60

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च । यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

ଗୁରୁ–ପୁଷ୍ୟ ସଂଯୋଗ ସମୟରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା କରିବେ ତାହା ସିଦ୍ଧି ପାଇବ।

Verse 61

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे । अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

କଳିଯୁଗରେ ଏହି ‘ବୃହସ୍ପତୀଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଁ ଗୋପନ ରଖିବି। ତଥାପି ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପ୍ରତିଭା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 62

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् । आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରର ଦକ୍ଷିଣେ ଓ ବୀରେଶର ନୈଋତ୍ୟେ ଧିଷଣେଶ ସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ଭକ୍ତ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 63

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् । अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

ଗୁରୁପତ୍ନୀଗମନଜ ପାପ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଷଣ୍ମାସ ସେବନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଲୟ ପାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ତମ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରି।

Verse 64

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् । बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

ଏହେତୁ ମହାପାତକନାଶକ ବୃହସ୍ପତୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହାକୁ-ତାହାକୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 65

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् । द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

ଏଭଳି ବର ଦେଇ ଦେବ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ଦ୍ରୁହିଣ (ବ୍ରହ୍ମା) ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ସହ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବିଷ୍ଣୁ) ସହିତ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 66

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् । अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହି ପୁରରେ ଅଭିଷେକ ପାଇ ପରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଶୋଭିତ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ କଲେ।

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः । शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଗୁରୁଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ହେ ଲୋପାମୁଦ୍ରେ, ତୁମ ପାଇଁ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ‘ଶିବଶର୍ମା’ ନାମକ ପୁରୀକୁ ଦେଖିଲା; ଯାହା ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳରେ ମଣ୍ଡିତ ଥିଲା।

Verse 68

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः । द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

ସେଠାରେ ସେ ପଚାରିବା ସହିତ, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ତାକୁ ସେ ପୁରୀ ଦେଖାଇଲେ—ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ; ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ସେମାନେ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ।

Verse 69

गणावूचतुः । मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः । तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ମରୀଚିପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ ଓ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ୱିଜ ଉଷ୍ଣଗୁ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସଂଜ୍ଞା, ପ୍ରଜାପତି ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ କନ୍ୟା।

Verse 70

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी । संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

ସେ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟା ଓ ରୂପ-ଯୌବନରେ ସମ୍ପନ୍ନା ଥିଲେ; ପରେ ସଂଜ୍ଞା ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଅତି ଦୀପ୍ତ ତେଜରେ ସମନ୍ୱିତ ହେଲେ।

Verse 71

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा । गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ତେଜରେ ସେଇ ରୂପ ତାଙ୍କ ଗାତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଛାଇଗଲା; ତେଣୁ ସେ ଯେନ ଆଉ ଅତ୍ୟଧିକ କାନ୍ତିମୟୀ (ଦର୍ଶନସୁଖଦ) ରହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 72

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत । तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

ସ୍ନେହବଶେ ସେ କହିଲା—“ଅଣ୍ଡଭିତରେ ଥିବା ଏହିଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ ନୁହେଁ।” ସେହି ସମୟରୁ ଏହି ଲୋକରେ ସେ ‘ମାର୍ତଣ୍ଡ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 73

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः । येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

ତାହାର ତେଜ ଅତ୍ୟଧିକ ଥିଲା; ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ଦାହକ ରୂପକୁ ସେ ସହି ପାରିଲା ନାହିଁ—ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣଧାରୀ ତ୍ରିଲୋକକୁ ତାପିତ କରିଦେଲେ।

Verse 74

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମହସ୍‌ର ନିଧି ଆଦିତ୍ୟ ସଂଜ୍ଞାରେ ତିନି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇଲେ—ଏକ କନ୍ୟା ଓ ଦୁଇ ପୁତ୍ର; ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ।

Verse 75

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः । नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

ପ୍ରଥମେ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା; ପରେ ଯମ ଓ ଯମୁନାକୁ। ତଥାପି ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ଅତିତେଜୋମୟ ରୂପକୁ ସେ ସହି ପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 76

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः । प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

ତାପରେ ସେ ନିଜେ ନିଜ ସଦୃଶ ମାୟାମୟୀ ‘ଛାୟା’କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ହାତ ଯୋଡ଼ି, ନମ୍ରଭାବେ ନତ ହୋଇ, ଛାୟା ସେତେବେଳେ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲା।

Verse 77

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् । संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାପାଳିନୀ ଦାସୀ; କହ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ତେବେ ସଂଜ୍ଞା ଛାୟାକୁ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ ସବର୍ଣ୍ଣା, ଶୁଣ।

Verse 78

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

ମୁଁ ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବି; ତୁମେ, ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠି ମୋ ଘରେ ନିର୍ଭୟରେ ବସ।

Verse 79

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ । स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

ଏହା ମନୁ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ଯମଜ—ଯମୁନା ଓ ଯମ ନାମର। ଏହି ତିନି ଶିଶୁକୁ ତୁମେ ନିଜ ସନ୍ତାନଭାବରେ ଦେଖିବ।

Verse 80

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते । इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ଏହି ଘଟଣା ତୁମେ ମୋ ପତିଙ୍କୁ କହିବ ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି ଛାୟା ତ୍ୱଷ୍ଟୃକନ୍ୟା ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 81

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन । आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

ତୁମ କେଶଗ୍ରହଣର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ମୋର ଆଶ୍ରୟ-ଆଶାର କାରଣରୁ ମୁଁ କେବେ ତୁମ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିବି ନାହିଁ। ଦେବୀ, ତୁମେ ଯଥାସୁଖ ଯାଅ।

Verse 82

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଏପରି ଆଦେଶ ଦେଇ ଏବଂ ସବର୍ଣ୍ଣା 'ତଥାସ୍ତୁ' କହିବା ପରେ, ସେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ।

Verse 83

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

ହେ ପିତା! ମୁଁ ସେହି ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପନନ୍ଦନ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କର ତୀବ୍ର ତେଜକୁ ସହ୍ୟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ଯିଏ କି ତେଜର ଭଣ୍ଡାର ଅଟନ୍ତି।

Verse 84

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ପିତା ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ତିରସ୍କାର କଲେ ଏବଂ 'ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।

Verse 85

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ ଏବଂ 'ନାରୀମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଧିକ୍କାର' ବୋଲି କହି ନିଜକୁ ଓ ନିଜ ନାରୀତ୍ୱକୁ ବହୁଭାବରେ ନିନ୍ଦା କଲେ।

Verse 86

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

ନାରୀମାନଙ୍କର କେଉଁଠି ହେଲେ ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ, ପରାଧୀନ ଜୀବନକୁ ଧିକ୍କାର! ଶୈଶବରେ ପିତା, ଯୌବନରେ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟରେ ପୁତ୍ରଠାରୁ ଭୟ (ଅଧୀନତା) ରହିଥାଏ।

Verse 87

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

ହାୟ! ମୂର୍ଖତା ବଶତଃ ମୁଁ ଦୁରାଚାରିଣୀ ହୋଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କଲି। ଅଜ୍ଞାତ ଭାବରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏବେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।

Verse 88

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

ସେଠାରେ ସବର୍ଣ୍ଣା (ଛାୟା) ନିଜର ମନୋସ୍କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରହିଅଛି। କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭର୍ତ୍ସିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିଅଛି।

Verse 89

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

ତା’ପରେ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଚଣ୍ଡ ଓ ଚଣ୍ଡାଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଆହା! ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଉପାଖ୍ୟାନ କୁହନ୍ତି, ତାହା ଏହି ଅଟେ।

Verse 90

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

ନିଜ ହାତରେ ନିଆଁକୁ ଟାଣି ଆଣିବା ପରି ଫଳ ମୁଁ ଆଜି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲି। ମୂର୍ଖତା ଯୋଗୁଁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘର ହରାଇଲି, ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ଘର ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ନୁହେଁ।

Verse 91

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

ମୋର ବୟସ ପ୍ରଥମ ଯୌବନ, ରୂପ ତ୍ରିଲୋକରେ ବାଞ୍ଛନୀୟ। ମୋର ନାରୀତ୍ୱ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କାରୀ ଏବଂ ବଂଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ଅଟେ।

Verse 92

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः । सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

ସେ ପ୍ରଭୁ ଏମିତି—ସର୍ବଜ୍ଞ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ତମସା ନାଶକ; ସମସ୍ତଙ୍କ କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବତ୍ର ସଞ୍ଚରଣଶୀଳ।

Verse 93

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च । अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

‘ମୋ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ କିପରି ହେବ?’ ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରି ସେ—ବଡ଼ବା (ଘୋଡ଼ୀ) ରୂପ ଧାରଣ କରି—ନିନ୍ଦାରହିତା ହୋଇ ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବିଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 94

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् । व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि । तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି, ଜଳହୀନ ତୃଣରେ ଚରଣ କରୁଥିଲା। ଚିତ୍ତରେ ପତିଦେବଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ସେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲା ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ କଲା—‘ତପୋବଳରେ ମୁଁ ସେହି ପତିଙ୍କ ତେଜକୁ ସହିବି—ଏତେଇ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।’

Verse 95

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः । सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

ତେବେ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ତାକୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବୋଲି ଭାବି, ସବର୍ଣ୍ଣାରେ ଉତ୍ତମ ସାବର୍ଣ୍ଣି—ଅଷ୍ଟମ ମନୁ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 96

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् । सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଶନୈଶ୍ଚରକୁ ଏବଂ ତୃତୀୟ ଭାବେ କନ୍ୟା ଭଦ୍ରାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା। ସବର୍ଣ୍ଣା ସାପତ୍ନ୍ୟଭାବରୁ, ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ, ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଇଲା।

Verse 97

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ । मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

ସେ କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହ କଲା, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେପରି ନୁହେଁ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମନୁ ଧୈର୍ୟରେ ତାହା ସହିଲା—ଯଦ୍ୟପି ତାଙ୍କର ଭୋଜ୍ୟ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ସ୍ନେହଲାଳନା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଥିଲା।

Verse 98

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः । कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

ସାବର୍ଣ୍ଣି ଆଦି କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଖି ଯମ—ବାଳ୍ୟସ୍ୱଭାବରୁ—କେବେ କେବେ କ୍ରୋଧ କଲା; ଭବିଷ୍ୟତ ପରିଣାମର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମନେ ରଖି।

Verse 99

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् । तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

ଯମ ପାଦ ଉଠାଇ ସଞ୍ଜ୍ଞାରୂପିଣୀକୁ ଧମକାଇଲା। ତେବେ ସାବର୍ଣ୍ଣିର ଜନନୀ କ୍ରୋଧରେ ତାକୁ ଶାପ ଦେଲା।

Verse 100

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

‘ପାପୀ! ମୋତେ ମାରିବାକୁ ତୁମେ ଯେ ପାଦ ଉଠାଇଛ, ସେଇ ପାଦ ଶୀଘ୍ର ତୁମଠାରୁ ଖସି ପଡ଼ୁ!’—ଏଭଳି କହି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।

Verse 110

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

ତାପରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି ସତ୍ୟଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା; ତାହାରେ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 120

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ । स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

ତାହାଠାରୁ ଭିଷଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମିଲେ; ଦ୍ୟୁମଣି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବାନୁରୂପ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 129

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते । नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ ଗ୍ରହପୀଡା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉପସର୍ଗଭୟ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ।