Adhyaya 13

Verse 1

गणावूचतुः । इमां गंधवतीं पुण्यां पुरीं वायोर्विलोकय । वारुण्या उत्तरे भागे महाभाग्यनिधे द्विज

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମହାଭାଗ୍ୟନିଧି! ବାୟୁଙ୍କ ଏହି ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଣ୍ୟପୁରୀକୁ ଦର୍ଶନ କର; ବାରୁଣୀର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ (ଏହା ଅବସ୍ଥିତ)।

Verse 2

अस्यां प्रभंजनो नाम जगत्प्राणोदिगीश्वरः । आराध्य श्रीमहादेवं दिक्पालत्वमवाप्तवान्

ଏଠାରେ ଜଗତ୍ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ‘ପ୍ରଭଞ୍ଜନ’ ନାମକ ଦିଗୀଶ୍ୱର ଶ୍ରୀମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଦିକ୍ପାଳ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 3

पुरा कश्यपदायादः पूतात्मेति च विश्रुतः । धूर्जटे राजधान्यां स चचार विपुलं तपः

ପୂର୍ବକାଳରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ବଂଶଜ, ‘ପୂତାତ୍ମା’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧୂର୍ଜଟି (ଶିବ)ଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ବିପୁଳ ତପ କଲେ।

Verse 4

वाराणस्यां महाभागो वर्षाणामयुतं शतम् । स्थापयित्वा महालिंगं पावनं पवनेश्वरम्

ବାରାଣସୀରେ ସେଇ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଦଶହଜାର ଓ ଶତ ବର୍ଷ (ତପ କରି) ‘ପବନେଶ୍ୱର’ ନାମକ ପାବନ ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 5

यस्य दर्शनमात्रेण पूतात्मा जायते नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य स वसेत्पावने पुरे

ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂତାତ୍ମା ହୁଏ; ପାପରୂପ କଞ୍ଚୁକ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ପାବନଙ୍କ ପୁରୀରେ ବସୁ।

Verse 6

पलायमानो निहतः क्षणात्पंचत्वमागतः । अभक्षयच्च नैवेद्यं भाविपुण्यबलान्न सः

ପଳାଉଥିବାବେଳେ ସେ ନିହତ ହୋଇ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପଞ୍ଚତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ତଥାପି ଭାବୀ ପୁଣ୍ୟବଳରୁ ସେ ନୈବେଦ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କଲା ନାହିଁ।

Verse 7

उवाच च प्रसन्नात्मा करुणामृतसागरः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पूतात्मन्वरं वरय सुव्रत

ତେବେ ପ୍ରସନ୍ନହୃଦୟ, କରୁଣା ଓ ଅମୃତର ସାଗର ସଦୃଶ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ— “ଉଠ, ଉଠ, ହେ ପୂତାତ୍ମା! ହେ ସୁବ୍ରତ, ବର ଚାହ।”

Verse 8

अनेन तपसोग्रेण लिंगस्याराधनेन च । तवादेयं न पूतात्मंस्त्रैलोक्ये सचराचरे

“ଏହି ଘୋର ତପସ୍ୟା ଓ ଲିଙ୍ଗାରାଧନାର ପ୍ରଭାବରେ, ହେ ପୂତାତ୍ମା, ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକରେ ତୁମ ପାଇଁ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ।”

Verse 9

पूतात्मोवाच । देवदेवमहादेव देवानामभयप्रद । ब्रह्मनारायणेंद्रादि सर्वदेवपदप्रद

ପୂତାତ୍ମା କହିଲେ— “ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ! ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା! ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ପଦ ପ୍ରଦାନକର୍ତ୍ତା!”

Verse 10

वेदास्त्वां न च विंदंति किमात्मक इति प्रभो । प्राप्ताः शतपथत्वं च नेतिनेतीतिवादिनः

“ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ— ଏହାକୁ ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ନେତି ନେତି’ କହି ସେମାନେ ଶତପଥରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି।”

Verse 11

ब्रह्मविष्ण्वोपि गिरां गोचरो न च वाक्पतेः । प्रमथेशं कथं स्तोतुं मादृशः प्रभवेत्प्रभो

“ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ବାଣୀର ଗୋଚର ନୁହନ୍ତି, ବାକ୍ପତି (ବୃହସ୍ପତି) ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ପ୍ରମଥେଶ! ତେବେ ମୋ ପରି ଜଣେ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ, ପ୍ରଭୋ?”}]}

Verse 12

प्रसह्य प्रमिमीतेश भक्तिर्मांस्तुतिकर्मणि । करोमि किं जगन्नाथ न वश्यानींद्रियाणि मे

ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ଭକ୍ତି ମୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ସ୍ତୁତିକର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମୋ ବଶରେ ନାହିଁ।

Verse 13

विश्वं त्वं नास्ति वै भेदस्त्वमेकः सर्वगो यतः । स्तुत्यं स्तोता स्तुतिस्त्वं च सगुणो निर्गुणो भवान्

ତୁମେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱ; ସତ୍ୟରେ ତୁମଠାରୁ ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଏକ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ସ୍ତୁତ୍ୟ, ସ୍ତୋତା ଓ ସ୍ତୁତି—ସବୁ ତୁମେ; ତୁମେ ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଉଭୟ।

Verse 14

सर्गात्पुरा भवानेको रूपनाम विवर्जितः । योगिनोपि न ते तत्त्वं विंदंति परमार्थतः

ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଏକା ଥିଲ, ରୂପ ଓ ନାମରହିତ। ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମାର୍ଥରେ ତୁମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 15

यदैकलो न शक्नोषि रंतुं स्वैरचर प्रभो । तदिच्छा तवयोत्पन्ना सेव्या शक्तिरभूत्तव

ହେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ପ୍ରଭୁ! ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏକା ରମଣ କରି ପାରିଲ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତୁମ ଇଚ୍ଛାରୁ ପୂଜ୍ୟ ତୁମ ଶକ୍ତି—ତୁମ ଶକ୍ତି—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 16

त्वमेको द्वित्वमापन्नः शिवशक्तिप्रभेदतः । त्वं ज्ञानरूपो भगवान्स्वेच्छा शक्तिस्वरूपिणी

ତୁମେ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବ-ଶକ୍ତିର ଭେଦରୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛ। ହେ ଭଗବାନ! ତୁମେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ତୁମ ଶକ୍ତି ତୁମ ସ୍ୱେଚ୍ଛାର ସ୍ୱରୂପ ଅଟେ।

Verse 17

उभाभ्यां शिवशक्तिभ्या युवाभ्यां निजलीलया । उत्पादिता क्रियाशक्तिस्ततः सर्वमिदं जगत्

ହେ ଶିବ-ଶକ୍ତି! ତୁମ ଦୁହଙ୍କର ନିଜ ଲୀଳାରୁ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 18

ज्ञानशक्तिर्भवानीश इच्छाशक्तिरुमा स्मृता । क्रियाशक्तिरिदं विश्वमस्य त्वं कारणं ततः

ହେ ଭବାନୀନାଥ! ଭବାନୀ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଓ ଉମା ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହି ବିଶ୍ୱ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି—ଏହେତୁ ଆପଣେ ଏହାର ପରମ କାରଣ।

Verse 19

दक्षिणांगं तव विधिर्वामांगं तव चाच्युतः । चंद्रसूर्याग्निनेत्रस्त्वं त्वन्निःश्वासः श्रुतित्रयम्

ଆପଣଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା, ବାମ ଅଙ୍ଗ ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁ; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ଆପଣଙ୍କ ନେତ୍ର, ଏବଂ ତ୍ରୟୀ ବେଦ ଆପଣଙ୍କ ନିଶ୍ୱାସ।

Verse 20

त्वत्स्वेदादंबुनिधयस्तव श्रोत्रं समीरणः । बाहवस्ते दशदिशो मुखं ते ब्राह्मणाः स्मृताः

ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱେଦରୁ ସମୁଦ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପବନ ଆପଣଙ୍କ କାନ; ଦଶ ଦିଗ ଆପଣଙ୍କ ଭୁଜା; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 21

राजन्यवर्यास्ते बाहु वैश्या ऊरुसमुद्भवाः । पद्भ्यां शूद्रस्तवेशान केशास्ते जलदाः प्रभो

ହେ ଈଶାନ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଆପଣଙ୍କ ବାହୁ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଊରୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଶୂଦ୍ର ଆପଣଙ୍କ ପଦରୁ; ଏବଂ ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣଙ୍କ କେଶ ମେଘସମୂହ।

Verse 22

त्वं पुं प्रकृतिरूपेण ब्रह्मांडमसृजः पुरा । मध्ये ब्रह्मांडमखिलं विश्वमेतच्चराचरम्

ହେ ପ୍ରଭୁ! ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତିରୂପେ ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କଲ; ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଧ୍ୟରେ ନିହିତ।

Verse 23

अतस्त्वत्तो न मन्येऽहं किंचिद्भिन्नं जगन्मय । त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतमयो भवान्

ଏହେତୁ, ହେ ଜଗନ୍ମୟ! ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ମନେ କରେନି। ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ସର୍ବଭୂତମୟ।

Verse 24

नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुऽभ्यं नमोनमः । अयमेव वरो नाथ त्वयि मेऽस्तु स्थिरा मतिः

ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର। ହେ ନାଥ! ଏହିଏ ବର—ମୋ ମତି ତୁମରେ ସ୍ଥିର ରହୁ।

Verse 25

इत्युक्तवति देवेश स्तस्मिन्पूतात्मनि प्रभुः । स्वमूर्तित्वं समारोप्य दिक्पालपदमादधे

ସେହି ପୂତାତ୍ମା ଦେବେଶଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ; ତେବେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିତ୍ୱରେ ଆରୋପିତ କରି ଦିକ୍ପାଳ ପଦ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 26

सर्वगो मम रूपेण सर्वतत्त्वावबोधकः । सर्वेषामायुषोरूपं भवानेव भविष्यति

ମୋ ରୂପରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ତୁମେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବବୋଧ ଜାଗ୍ରତ କରିବ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ତୁମେ ହେବ।

Verse 27

तव लिंगमिदं दिव्यं ये द्रक्ष्यंतीह मानवाः । सर्वभोगसमृद्धास्ते त्वल्लोकसुखभागिनः

ଏଠାରେ ଯେ ମାନବମାନେ ତୁମର ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତୁମ ଲୋକର ସୁଖର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 28

पवमानेश्वरं लिंगं मध्ये जन्मसकृन्नरः । यथोक्तविधिना पूज्य सुगंधस्नपनादिभिः

ମଣିଷ ଜୀବନର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକଥର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପବମାନେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ—ସୁଗନ୍ଧ ସ୍ନାନ ଆଦି ଅର୍ପଣଦ୍ୱାରା—ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

सुगंधचंदनैः पुष्पैर्मम लोके महीयते । ज्येष्ठेशात्पश्चिमेभागे वायुकुंडोत्तरेण तु

ସୁଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନ ଓ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ସେ ମୋ ଲୋକରେ ମହିମା ପାଏ। (ଏହି ପବମାନେଶ୍ୱର) ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏବଂ ବାୟୁକୁଣ୍ଡର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 30

पावमानं समाराध्य पूतो भवति तत्क्षणात् । इति दत्त्वा वरान्देवस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

ପାବମାନ (ପବମାନେଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କଲେ ମଣିଷ ସେଇ କ୍ଷଣେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏଭଳି ବର ଦେଇ ସେ ଦେବ ସେହି ଲିଙ୍ଗରେ ଲୟ ପାଇଲେ।

Verse 31

गणावूचतुः । इति गंधवती पुर्याः स्वरूपं ते निरूपितम् । तस्याः प्राच्यां कुबेरस्य श्रीमत्येषालकापुरी

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ଏଭଳି ଗନ୍ଧବତୀ ପୁରୀର ସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା। ତାହାର ପୂର୍ବଦିଗରେ କୁବେରଙ୍କ ଶ୍ରୀମୟ ନଗରୀ—ଅଲକାପୁରୀ—ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 32

शंभोः सखित्वमापेदे नाथोस्या भक्तियोगतः । निधीनां पद्ममुख्यानां दाता भोक्ता हरार्चनात्

ଭକ୍ତିଯୋଗବଳରେ ତାଙ୍କ ନାଥ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସହ ସଖ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ହରାର୍ଚ୍ଚନାରୁ ପଦ୍ମମୁଖ୍ୟ ନିଧିମାନଙ୍କର ଦାତା ଓ ଭୋକ୍ତା ହେଲେ।

Verse 33

शिवशर्मोवाच । कोसौ कस्य पुनः कीदृग्भक्तिरस्य सदाशिवे । यया सखित्वमापन्नो देवदेवस्यधूर्जटेः

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ସେ କିଏ, ଏବଂ କାହାର ନାଥ? ସଦାଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ତାହାର କିପରି ଭକ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବଦେବ ଧୂର୍ଜଟିଙ୍କ ସହ ସଖ୍ୟତା ପାଇଲା?

Verse 34

इति श्रोतुं मम मनः श्रुतिगोचरतां गतम् । युवयोर्वाक्सुधास्वाद मेदुरोदरमंथरम्

ଏହିପରି ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶ୍ରବଣଗୋଚରତାକୁ ଗଲା। ତୁମ ଵାଣୀର ଅମୃତମୟ ଆସ୍ୱାଦ ମନ୍ଦଗତି, ଗୁରୁ ମନକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପାଇ ଚଳାଇଦିଏ।

Verse 35

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाप्राज्ञ परिशुद्धेंद्रियेश्वर । सुतीर्थक्षालिताशेषजन्मजातमहामल

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶିବଶର୍ମନ୍, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର! ସୁତୀର୍ଥମାନେ ତୁମ ଅନେକ ଜନ୍ମଜାତ ସମସ୍ତ ମହାମଳକୁ ଧୋଇ ଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 36

सुहृदि प्रेमसंपन्ने त्वय्यनुद्यं न किंचन । साधुभिः सह संवादः सर्वश्रेयोऽभिवृद्धये

ହେ ପ୍ରେମସମ୍ପନ୍ନ ସୁହୃଦ, ତୁମଠାରେ ନିନ୍ଦ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସଂବାଦ ସମସ୍ତ ପରମ ଶ୍ରେୟର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହୁଏ।

Verse 37

आसीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରେ ସୋମଯାଜୀ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ; ସେ ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 38

वेदवेदांगवेदार्थान्वेदोक्ताचारचंचुरः । राजमान्यो बहुधनो वदान्यः कीर्तिभाजनम्

ସେ ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ବେଦାର୍ଥର ଜ୍ଞାତା; ବେଦୋକ୍ତ ଆଚାରରେ ଚଞ୍ଚଳ, ରାଜମାନ୍ୟ, ବହୁଧନୀ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ସୁକୀର୍ତ୍ତିର ପାତ୍ର ଥିଲେ।

Verse 39

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । तस्य पुत्रो गुणनिधिश्चंद्रबिंबसमाकृतिः

ସେ ଅଗ୍ନିଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ରତ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୁଣନିଧି, ଯାହାର ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସଦୃଶ ଥିଲା।

Verse 40

कृतोपनयनः सोथ विद्यां जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो द्यूतकर्मरतोऽभवत्

ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ପରେ ସେ ବହୁ ବିଦ୍ୟା ଅଧିଗତ କଲା; କିନ୍ତୁ ପରେ ପିତାଙ୍କୁ ଅଜଣା ରଖି ଦ୍ୟୂତକର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେଲା।

Verse 41

आदायादाय बहुशो धनं मातुः सकाशतः । ददाति द्यूतकारेभ्यो मैत्री तैश्च चकार सः

ସେ ବାରମ୍ବାର ମାତାଙ୍କ ପାଖରୁ ଧନ ନେଇ ଦ୍ୟୂତକାରମାନଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ କଲା।

Verse 42

संत्यक्त ब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଆଚାର ତ୍ୟାଗ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଓ ସ୍ନାନକର୍ମରୁ ବିମୁଖ ହେଲା। ପରେ ସେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ନିନ୍ଦକ ଏବଂ ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପବାଦ କରୁଥିବା ହେଲା।

Verse 43

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडिभंडैश्च बद्धप्रेमपरंपरः

ସ୍ମୃତିରେ ଉପଦିଷ୍ଟ ଆଚାରରୁ ବିହୀନ ହୋଇ ସେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ବିନୋଦରେ ମଗ୍ନ ହେଲା। ନଟ, ପାଖଣ୍ଡୀ ଓ ଭାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧିଗଲା।

Verse 44

प्रेरितोपि जनन्या स न याति पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्यग्रो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

ମାଆ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲା ନାହିଁ। ଘରକାମର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟସ୍ତତାରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଦୀକ୍ଷିତା ଗୃହିଣୀକୁ ସଦା କ୍ଲେଶ ଦେଉଥିଲା।

Verse 45

यदा यदैव तां पृच्छेदयेगुणनिधिः सुतः । न दृश्यते मया गेहे क्व याति विदधाति किम्

ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୁଣନିଧି ପଚାରୁଥିଲା— “ମୁଁ ତାକୁ ଘରେ ଦେଖୁନି; ସେ କେଉଁଠିକୁ ଯାଏ ଏବଂ କ’ଣ କରେ?”

Verse 46

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

ତେବେ ତେବେ ସେ କହୁଥିଲା— “ଏମାତ୍ରେ ସେ ବାହାରକୁ ଗଲା; ସ୍ନାନ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିଛି—ଏତିକି ମାତ୍ର, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ।”

Verse 47

अधीत्याध्ययनार्थं स द्वित्रैर्मित्रैः समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରି ସେ ଅଧିକ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଦୁଇ-ତିନି ମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କଲା। କିନ୍ତୁ ‘ଏହି ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର’ ଭାବି ତାହାର ମା ଦୀକ୍ଷିତକୁ ଲାଡ଼େ ଭୁଲାଇ ଓ ଢାକି ରଖୁଥିଲା।

Verse 48

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । स च केशांतकर्मास्य कृत्वा वर्षेऽथ षोडशे

ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ ଦୀକ୍ଷିତ କିଛିମାତ୍ର ଜାଣୁନଥିଲା। ପରେ ତାହାର ଷୋଳଶ ବର୍ଷରେ ତାହାର କେଶାନ୍ତ-ସଂସ୍କାର କରାଇ…

Verse 49

गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयत् । प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु

ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେ ତାହାର ପାଣିଗ୍ରାହ (ହସ୍ତଗ୍ରହଣ) ବିବାହ କରାଇଲା। ପ୍ରତିଦିନ ତାହାର ଜନନୀ ମୃଦୁଭାବେ ପୁତ୍ରକୁ—‘ହେ ଗୁଣନିଧି…’ ବୋଲି କହୁଥିଲା।

Verse 50

शास्ति स्नेहार्द्रहृदया क्रोधनस्ते पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

ସ୍ନେହରେ ଆର୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ ସେ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହୁଥିଲା—‘ବସ, ତୋର ପିତା କ୍ରୋଧୀ। ଯଦି ସେ ତୋର ବ୍ୟବହାର ଜାଣିବେ, ତେବେ ତୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପିଟିବେ।’

Verse 51

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योस्ति ते तातः सदाचारैर्न वै धनैः

‘ମୁଁ ତୋର କୁଚେଷ୍ଟାକୁ ସଦା ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଢାକି ରଖୁଛି। ତୋର ପିତା ଲୋକମାନ୍ୟ—ଧନରେ ନୁହେଁ, ସଦାଚାରରେ’ ବୋଲି କହିଲା।

Verse 52

ब्राह्मणानां धनं पुत्र सद्विद्या साधुसंगमः । सच्छ्रोत्रियास्त्वनूचाना दीक्षिताः सोमयाजिनः

ହେ ପୁତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସତ୍ୟ ଧନ ହେଉଛି ସଦ୍ବିଦ୍ୟା ଓ ସାଧୁସଙ୍ଗ—ସତ୍‌ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ବେଦପାଠୀ ଅନୂଚାନ, ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ସୋମଯାଜୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗତି।

Verse 53

इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः । त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव

ଏହିପରି ତୋର ପୂର୍ବପିତାମହମାନେ ଏଠାରେ ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପରମ୍ପରା ପାଇଥିଲେ। ଦୁର୍ବୃତ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ସାଧୁସଙ୍ଗରେ ରତ ହେ।

Verse 54

सद्विद्या सुमनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर । तवानुरूपारूपेण वयसाकुलशीलतः

ସଦ୍ବିଦ୍ୟା ଓ ସୁମନ ଧାରଣ କର; ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଆଚାର ଆଚରଣ କର। କାରଣ ଯୌବନର ଅସ୍ଥିର ସ୍ୱଭାବରୁ କେବେ ଅନୁରୂପ, କେବେ ଅନନୁରୂପ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଯାଏ।

Verse 55

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । तव पत्नी गुणनिधे साध्वी मधुरभाषिणी

ତୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋଡ଼ିଏ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରିନାହଁ; ଏହା ଷୋଳ ବର୍ଷର। ହେ ଗୁଣନିଧି, ତୋର ପତ୍ନୀ ସାଧ୍ବୀ ଓ ମଧୁରଭାଷିଣୀ।

Verse 56

एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुता भव । श्वशुरोपि हि ते मान्यः सर्वत्र गुणशीलतः

ଏହି ସଦ୍ବୃତ୍ତା ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ନେହରେ ପାଳନ କର; ପିତୃଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହେ। ତୋର ଶ୍ୱଶୁର ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଶୀଳ ହେତୁ ସର୍ବତ୍ର ମାନ୍ୟ।

Verse 57

ततोऽपत्रपसे किं न त्यज दुर्वृत्ततां शिशो । मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः

ତଥାପି, ହେ ଶିଶୁ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ପାଉନାହ କି? ଦୁର୍ବୃତ୍ତତା ତ୍ୟାଗ କର। ପୁତ୍ର, ତୁମ ମାତୁଳମାନେ ଅତୁଳ—ବିଦ୍ୟା, ଶୀଳ ଓ କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦାଦିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 58

तेभ्योपि न बिभेषि त्वं शुद्धोस्युभय वंशतः । पश्यैतान्प्रतिवेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान्

ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରୁନାହ କି? ତୁମେ ତ ଉଭୟ ବଂଶରୁ ଶୁଦ୍ଧକୁଳଜ। ପଡ଼ୋଶୀ ଘରେ ରହୁଥିବା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁମାରମାନଙ୍କୁ ଦେଖ।

Verse 59

गृहेपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान् । राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत

ଘରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖ—ଯେମାନେ ବିନୟରେ ଶିକ୍ଷିତ। ହେ ସୁତ, ରାଜା ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଦୁଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଶୁଣିବେ, ତେବେ ପରିଣାମ ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 60

श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति । बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः

ତୁମ ପିତା ତୁମ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ହରାଇ ତୁମ ଜୀବିକା-ଭତ୍ତା କାଟିଦେବେ। ଲୋକେ ଏବେ ମଧ୍ୟ କହୁଛନ୍ତି—“ଏହା ତ କେବଳ ବାଳଚେଷ୍ଟା।”

Verse 61

अनंतरं हसिष्यंति युक्तं दीक्षिततास्त्विति । सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव विप्रं च मां च वै

ତାପରେ ସେମାନେ ହସି କହିବେ—“ଏହି ତ ‘ଯଥାଯୋଗ୍ୟ’ ଦୀକ୍ଷା!” ଏବଂ ତୁମ କାରଣରୁ ସମସ୍ତେ ତୁମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରିବେ।

Verse 62

मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति । पिता पितेन पापीयाञ्च्छ्रुतिस्मृतिपथीनकिम्

ଲୋକେ କହନ୍ତି—“ଦୁର୍ବାକ୍ୟରେ ପୁତ୍ର ମାତାର ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରେ।” ଆଉ—“ପିତା ପିତାଙ୍କ କାରଣରେ ପିତା ଅଧିକ ପାପୀ; ସେମାନେ କି ଶ୍ରୁତି‑ସ୍ମୃତି ପଥର ଅନୁଗାମୀ ନୁହନ୍ତି?”

Verse 63

तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः । न चर्तुस्नातयापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम्

ଯାହାର ମନ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଲୀନ, ମୋ ପାଇଁ ମହେଶ୍ୱର ସାକ୍ଷୀ। ଏଠାରେ ‘ଚାରି ସ୍ନାନ’ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟର ମୁହଁକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ।

Verse 64

अहो बलीयान्सविधिर्येन जाता भवानिति । प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मदः

ଲୋକେ କହନ୍ତି—“ଆହା, ଯେ ବିଧିରେ ତୁମ ଜନ୍ମ ହେଲା, ସେ ବିଧି କେତେ ବଳବାନ!” କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ଷଣକ୍ଷଣେ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଉଁଥାଏ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରୀ।

Verse 65

न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः । मृगया मद्य पैशुन्य वेश्याचौर्यदुरोदरैः

ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଓ ବ୍ୟସନୀ ଥିଲା; ତେଣୁ ସେ ତାହାର ଆଚରଣ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ—ଶିକାର, ମଦ୍ୟପାନ, ପରନିନ୍ଦା‑ଚୁଗୁଳି, ବେଶ୍ୟାସଙ୍ଗ, ଚୋରି ଓ ବିନାଶକାରୀ ଜୁଆରେ ଆସକ୍ତ।

Verse 66

सपारदारैर्व्यसनैरेभिः कोत्र न खंडितः । यद्यन्मध्ये गृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः

ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ସହିତ ଏହି ବ୍ୟସନମାନେ ଲୋକରେ କାହାକୁ ଭାଙ୍ଗି ନଦିଅନ୍ତି? ଘର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଯାହା ଦେଖୁଥିଲା, ସେ ସବୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଉଥିଲା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ମତି।

Verse 67

अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम् । नवरत्नमयीं मातुः करतः पितुरूर्मिकाम

ସେ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କୁ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ, ବସ୍ତ୍ରାଦି ସହିତ ସବୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲା; ମାଆଙ୍କ ନବରତ୍ନଖଚିତ ମୁଦ୍ରିକା ଓ ବାପାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେଲା।

Verse 68

स्वपंत्यास्त्वेकदाऽदाय दुरोदरिकरेऽर्पयत् । एकदा गच्छता राजभवनान्निजमुद्रिका

ଏକଥର ସେ ଘୁମାଉଥିବାବେଳେ ମୁଦ୍ରିକାଟି ନେଇ ଜୁଆଡ଼ିର ହାତରେ ରଖିଦେଲା; ଆଉ ଏକଥର ରାଜଭବନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ନିଜ ସିଲ୍-ମୁଦ୍ରିକାକୁ ସହ ନେଲା।

Verse 69

दीक्षितेन परिज्ञाता दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका । पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्प्रत्युवाच किम्

ଦୈବଯୋଗରେ ଦୀକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ଜୁଆଡ଼ିର ହାତରେ ସେଇ ମୁଦ୍ରିକା ଅଛି। ଦୀକ୍ଷିତ କହିଲେ, “ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ତୁମେ କେଉଁଠୁ ପାଇଲ?” ପୁନଃପୁନଃ ନିର୍ବନ୍ଧରେ ପଚାରିଲେ ସେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲା?

Verse 70

ममाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्य कर्मणा । लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैषा ममार्पिता

ସେ କହିଲା, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ମୋତେ କାହିଁକି ଦୋଷାରୋପ କରୁଛ? ଚୋରି ସହିତ ମୋର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ? ଏହି ସିଲ୍-ମୁଦ୍ରିକା ତୁମର ନିଜ ପୁଅଠାରୁ ମିଳିଛି—ସେଇ ମୋତେ ଦେଇଛି।”

Verse 71

मम मातुर्हि पूर्वे द्युर्जित्वानीतो हि शाटकः । न केवलं ममाप्येतदंगुलीयं समर्पितम्

ସେ କହିଲା, “ପୂର୍ବେ ଜୁଆରେ ଜିତି ସେ ମୋ ମାଆଙ୍କ ଶାଟକ (ବସ୍ତ୍ର) ନେଇଗଲା; କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ—ମୋର ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟ ସେ ସମର୍ପଣ କରିଦେଲା।”

Verse 72

अन्येषां द्यूतकर्तृणां भूरि तेनार्पितं वसु । रत्नकुप्यदुकूलानि भृंगारुप्रभृतीनि च

ସେ ଅନ୍ୟ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଦେଲେ—ରତ୍ନ, ଗୃହୋପଯୋଗୀ ମୂଲ୍ୟବାନ ସାମଗ୍ରୀ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଭୁଜବନ୍ଧ ଆଦି ଆଭୂଷଣ।

Verse 73

भाजनानि विचित्राणि कांस्य ताम्रमयानि च । नग्नीकृत्यप्रति दिनं बद्ध्यंते द्यूतकारिभिः

କାଂସ୍ୟ ଓ ତାମ୍ରରେ ତିଆରି ବିଚିତ୍ର ପାତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଛିନିନିଆଯାଉଥିଲା; ଜୁଆଡ଼ିମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ୱହୀନ କରି ବାନ୍ଧି (ଦୁଃଖରେ) ଟାଣିନେଉଥିଲେ।

Verse 74

न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले । अद्य यावत्त्वया विप्र दुरोदरशिरोमणिः

ଭୂମିମଣ୍ଡଳରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ପାଶାଖେଳାଳି ନାହିଁ; ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ବିପ୍ର, ସେ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କର ଶିରୋମଣି।

Verse 75

कथं नाज्ञायि तनयो ऽविनयानयकोविदः । इति श्रुत्वा त्रपाभार विनम्रतरकंधरः

‘ଅବିନୟ ପଥକୁ ନେବାରେ ନିପୁଣ ଏହି ପୁତ୍ର କିପରି ଚିହ୍ନା ହେଲା ନାହିଁ?’ ଏହା ଶୁଣି ସେ ଲଜ୍ଜାଭାରେ ଅଧିକ ଶିର ନମାଇଲା।

Verse 76

प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमंदिरम् । महापतिव्रतामास्य पत्नीं प्रोवाच तामथ

ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଢାକି ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ପରେ ମହାପତିବ୍ରତା, ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ।

Verse 77

दीक्षितायिनि कुत्रासि क्व ते गुणनिधिः सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

ହେ ଦୀକ୍ଷିତାୟିନୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଅଛ? ତୁମ ଗୁଣନିଧି ପୁତ୍ର କେଉଁଠି? ସେ ରହୁ—ତାହାରେ କଣ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଶୁଭ ଅଙ୍ଗୁଠି କେଉଁଠି?

Verse 78

अंगोद्वर्तन काले या त्वया मेंऽगुलितो हृता । नवरत्नमयीं शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

ଦେହରେ ଉବଟନ ଘସୁଥିବା ବେଳେ ତୁମେ ମୋ ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ଯେ ନେଇଥିଲ, ସେ ନବରତ୍ନମୟ ଅଙ୍ଗୁଠିଟି ଶୀଘ୍ର ଆଣି ମୋତେ ଦିଅ।

Verse 79

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायिनी । प्रोवाच सा तु माध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्वथ

ସେ କଥା ଶୁଣି ଦୀକ୍ଷିତାୟିନୀ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ପରେ ସେ କହିଲା, “ପ୍ରଥମେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ତାପରେ।”

Verse 80

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादि कर्मणि । समयोयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

ମୁଁ ଦେବପୂଜା ଓ ଉପହାରାଦି କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି। ଏହା ଅତିଥିମାନଙ୍କ ସମୟ—ହେ ଅତିଥିପ୍ରିୟ, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନି।

Verse 81

इदानीमेव पक्वान्नकरणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

ଏମାତ୍ର ପକ୍ୱାନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ତାହାକୁ କୌଣସି ପାତ୍ରରେ ରଖିଦେଇଛି; ଭୁଲିଗଲି—କେଉଁଠି ରଖିଛି ମୁଁ ଜାଣେନି।

Verse 82

दीक्षित उवाच । हंहो सत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदायदा त्वां संपृच्छे तनयः क्व गतस्त्विति

ଦୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—“ହାହୋ! ସତ୍ପୁତ୍ରଜନନୀ, ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟଭାଷିଣୀ! ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପଚାରେ—‘ପୁଅ କେଉଁଠି ଗଲା?’”

Verse 83

तदातदेति त्वं ब्रूया नाथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैः सयुग्बहिः

ତୁମେ ‘ତେବେ-ତେବେ’ ବୋଲି ହିଁ କହୁଛ; କିନ୍ତୁ ହେ ନାଥେ, ଏବେ ସେ ବାହାରକୁ ଗଲା—ପଢ଼ି, ଆହୁରି ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ, ଦୁଇ-ତିନି ମିତ୍ରଙ୍କ ସହ।

Verse 84

कुतस्त्वच्छाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयाऽर्पितः । लंबते वस्त्रधान्यांयस्तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

ହେ ପତ୍ନୀ! ମୁଁ ଦେଇଥିବା ମଞ୍ଜିଷ୍ଠ ରଙ୍ଗର ସେଇ ବସ୍ତ୍ର କେଉଁଠି? ଯାହା ବସ୍ତ୍ର-ଭଣ୍ଡାରରେ ଝୁଲୁଥିଲା—ସତ୍ୟ କହ, ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 85

सांप्रतं नेक्ष्यते सोपि भृंगारुर्मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयीसापि त्रिपटी क्व नृपार्पिता

ଏବେ ସେଇ ମଣିମଣ୍ଡିତ ଭୃଙ୍ଗାର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ରାଜା ଦେଇଥିବା ପଟ୍ଟ ତ୍ରିପଟୀ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି?

Verse 86

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुकमंचिका

ସେଇ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର କେଉଁଠି? ଗୌଡୀ ତାମ୍ର ଘଟୀ କେଉଁଠି? ଏବଂ ସୁଖ-କୌତୁକ ପାଇଁ ଥିବା ନାଗଦନ୍ତମୟ ସେଇ ଛୋଟ ମଞ୍ଚିକା କେଉଁଠି?

Verse 87

क्व सा पर्वतदेशीया चंद्रकांतशिलोद्भवा । दीपिका व्यग्रहस्ताग्रा सालंकृच्छालभंजिका

ପର୍ବତଦେଶର ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଶିଳାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସେଇ ଦୀପିକା କେଉଁଠି? ଅସ୍ଥିର ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ତାହାର ଶିଖା ଡୋଳୁଛି, ଅଲଙ୍କୃତ, ଏବଂ ଗୃହର ଦୀପ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ମାନୋ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 88

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहरिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

ବହୁ କହି କ’ଣ ଲାଭ, ହେ କୁଳଜ? ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ବ୍ୟର୍ଥରେ କ୍ରୋଧ କରୁଛି। ସମୟ ଆସିଲେ ମୁଁ ନିଜେଇ ପଦକ୍ଷେପ ନେବି, ନିଜେଇ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେବି।

Verse 89

अनपत्योस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय दर्भांबु तस्मै दद्यां तिलांजलिम्

ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ, କୁଳକୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା ଲୋକର କାରଣରେ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ରହୀନ। ଉଠ—ଦର୍ଭ (କୁଶ) ଓ ଜଳ ଆଣ; ମୁଁ ତାହାକୁ ତିଳାଞ୍ଜଳି (ପିତୃତର୍ପଣ) ଦେବି।

Verse 90

अपुत्रत्वं वरं नृणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କୁପୁତ୍ର—କୁଳର ମଳ—ଥିବାଠାରୁ ଅପୁତ୍ରତ୍ୱ ଭଲ। କୁଳର ହିତ ପାଇଁ ଗୋଟିଏକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇପାରେ; ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ନୀତି।

Verse 91

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्निकस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେହି ଦିନେ ଦୀକ୍ଷିତ ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ପାଇ ଧର୍ମାନୁସାରେ ତାଙ୍କର ପାଣିଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 92

श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोच्य निर्ययौ दीक्षितांगजः

ସେହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ନିଜ ପୂର୍ବ ଆଚରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୋଟିଏ ଦିଗ ଭାବି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 93

चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योस्मि न चैवास्ति धनोस्म्यहम्

ସେ ମହା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲା— ‘ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? କ’ଣ କରିବି? ମୋର ବିଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ ନାହିଁ, ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।’

Verse 94

देशांतरे ह्यस्ति धनः सद्विद्यः सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात्सविद्यः सर्वतोऽभयः

ଧନ ତ ପରଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଥାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସଦ୍ବିଦ୍ୟା ସୁଖରେ ବିକଶିତ ହୁଏ। ଧନରେ ଚୋରଭୟ ଥାଏ; ବିଦ୍ୟାବାନ ସର୍ବତ୍ର ନିର୍ଭୟ।

Verse 95

यायजूके कुले जन्म क्वक्व मे व्यसनं तथा । अहो बलीयान्स विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्

ଯାୟଜୂକ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ଏମିତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କେଉଁଠୁ ଆସିଲା! ହାୟ, ବିଧି ହିଁ ବଳବାନ; ସେ ଭାବୀ କର୍ମଫଳର ଧାରାକୁ ଅନୁସରେ।

Verse 96

भिक्षितुं नाधिगच्छामि न मे परिचितः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किंचित्किमत्र शरणं भवेत्

ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ପଥ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମିଳୁନାହିଁ; କେଉଁଠି ମୋର କେହି ପରିଚିତ ନାହିଁ। ପାଖରେ କିଛି ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ— ଏଠାରେ ମୋର ଶରଣ କ’ଣ ହେବ?

Verse 97

सदाभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मृष्टभोजनम् । दद्यादद्यात्र कं याचे याचेह जननी न मे

ସେ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲା—“ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଦିତ ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆଜି ମୋ ଜନନୀ ମୋତେ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନ ଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏବେ ମୁଁ କାହାକୁ ଯାଚିବି? ଏଇ ସ୍ଥାନରେ ମୋର ମା ନାହିଁ।”

Verse 98

इति चिंतयतस्तस्य भानुरस्ताचलं गतः । एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः

ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତାଚଳକୁ ଗଲା। ସେଇ ସମୟରେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଭକ୍ତ ଜଣେ ପୁରୁଷ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 99

महोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात् । समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः

ସେ ମହା ଉପହାର ନେଇ ନଗରରୁ ବାହାରକୁ ଗଲା; ଶିବରାତ୍ରି ରାତିରେ ଉପବାସ ରଖି ଈଶାନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 100

पक्वान्नगंधमाघ्राय क्षुधितः स तमन्वगात् । इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपस्कृतं निशि

ପକା ଅନ୍ନର ସୁଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କରି, ଭୁଖା ଥିବା ସେ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲା; ମନେ ଭାବିଲା—“ଏହି ଅନ୍ନ ମୁଁ ନେବା ଉଚିତ, ଯଦିଓ ଏହା ରାତିରେ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ।”

Verse 110

कुलाचारप्रतीपोयं पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टःसंध्यास्नानविवर्जितः

“ଏ ଲୋକଟି କୁଳାଚାରର ବିରୋଧୀ, ପିତାମାତାଙ୍କ ବଚନରୁ ବିମୁଖ; ସତ୍ୟ ଓ ଶୌଚରୁ ପତିତ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଓ ସ୍ନାନକର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।”

Verse 120

कलिंगराजोभविताऽधुनाविधुतकल्मषः । एष द्विजवरो दूता यूयं यात यथागताः

ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ କଳିଙ୍ଗର ରାଜା ହେବେ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋର ଦୂତ ଅଟନ୍ତି; ହେ ଦୂତଗଣ, ତୁମେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲ ସେହିପରି ଫେରିଯାଅ ।

Verse 130

स्वार्थदीपदशोद्योत लिंगमौलि तमोहरः । कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिः सदा

ଅନ୍ଧକାର ନାଶକାରୀ, ମସ୍ତକରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଦଶଟି ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ, ସେ କଳିଙ୍ଗ ଦେଶରେ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ସର୍ବଦା ଧର୍ମରେ ଅନୁରକ୍ତ ରହିଲେ ।

Verse 140

तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम् । यावद्बभूव तद्वर्ष्म वर्षाणामयुतं शतम्

ଶରୀରରେ କେବଳ ଚର୍ମ ଓ ଅସ୍ଥି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାଙ୍କ ଶରୀର ଶହେ ଅୟୁତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା ।

Verse 150

क्रूरदृग्वीक्षते यावत्पुनःपुनरिदं वदन् । तावत्पुस्फोट तन्नेत्रं वामं वामा विलोकनात

ଯେତେବେଳେ ସେ କ୍ରୂର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଁ ବାରମ୍ବାର ଏହା କହୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଦେବୀଙ୍କ ବାମ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଭାବରେ ତାହାର ବାମ ଚକ୍ଷୁ ଫାଟିଗଲା ।

Verse 160

देवेन दत्ता ये तुभ्यं वराः संतु तथैव ते । कुबेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत

ଦେବତା ତୁମକୁ ଯେଉଁ ବର ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ସେହିପରି ରହୁ । ହେ ପୁତ୍ର! ମୋ ରୂପ ପ୍ରତି ଈର୍ଷା କାରଣରୁ ତୁମର ନାମ 'କୁବେର' ହେବ ।

Verse 166

पुर्यां यक्षेश्वराणां ते स्वरूपमिति वर्णितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो नरो मुच्येदसंशयम्

ଏହି ପୁଣ୍ୟପୁରୀରେ ଯକ୍ଷେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଃସନ୍ଦେହେ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।