Adhyaya 6

Verse 1

पाराशर्य उवाच । शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् । यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्

ପାରାଶର୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ସୂତ! ବେଦସଦୃଶ ପବିତ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣ; ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳ ପାଏ।

Verse 2

ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः । अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः

ତାପରେ ମୁନି ପତ୍ନୀସହିତ ଶ୍ରୀଦର୍ଶନଜନିତ ଆନନ୍ଦର ଅମୃତଧାରା ପରି ବହୁଥିବା ସେଇ ପ୍ରବାହରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମ ମୁଦିତା ଲାଭ କଲେ।

Verse 3

वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस । शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्

ହେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବ, ନିର୍ମଳମନ ସୂତ! ପୁରାତନକାଳରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଥିବା ଏହି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଭାଷିତ ଶୁଣ।

Verse 4

परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् । नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे

ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରୋପକାରର ଭାବ ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ସେମାନଙ୍କର ବିପଦ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ପଦେ ପଦେ ସମୃଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 5

तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् । तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते

କେବଳ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ, ନାହିଁ ବହୁ ଦାନରେ ସେଇ ଫଳ। ଉଗ୍ର ତପରେ ମଧ୍ୟ ତାହା କିଣିହେବ ନାହିଁ—ଯାହା ପରୋପକାରରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ।

Verse 6

परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः । एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः

ପରୋପକାରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଧର୍ମ ଓ ଦାନାଦିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଧର୍ମ—ଧାତା ଯେତେବେଳେ ଦୁହିଁକୁ ଏକାଠି ତୁଳନା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ପ୍ରଥମଟି ଅଧିକ ଗୁରୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ ହୁଏ।

Verse 7

परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि । नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्

ବାକ୍ୟଜାଳକୁ ମନ୍ଥନ କରି ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ—ଉପକାରଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଅପକାରଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ପତନ ନାହିଁ।

Verse 8

उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् । क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्

ଉପକାରୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଜନ୍ମିଛି—କେଉଁଠି ସେପରି କାଶୀଜନ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଆଉ କେଉଁଠି ଶ୍ରୀଙ୍କ ଦୀପ୍ତ ମୁଖଦର୍ଶନ!

Verse 9

करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु । तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता

ଜୀବନ ହାତୀର କାନର ଅଗ୍ରଭାଗ ପରି ଚଞ୍ଚଳ, ଧନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅସ୍ଥିର; ତେଣୁ ବିପଶ୍ଚିତ୍ ଲୋକ ଏକମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସର୍ବୋପରି କରୁନ୍ତୁ—ପରୋପକାର।

Verse 10

यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् । साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः

ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାମମାତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିରେ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନଶେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କର; ହେ ମୁନି, ତେବେ ତୁମେ କୃତକୃତ୍ୟ ହେବ।

Verse 11

गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत । यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः

ସେ ଯାଉଯାଉ ଯଦୃଚ୍ଛାବଶେ ଦୂରରୁ ଶ୍ରୀଶୈଳକୁ ଦେଖିଲା; ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେବ ଶ୍ରୀତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ବସନ୍ତି।

Verse 12

उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः । इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्

ତେବେ ପ୍ରୀତିମନା ମୁନି ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟେ, ଏଠିଏ ରହି ସେଇ ସର୍ବାଧିକ ମୋହନୀୟ ପରମ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖ।”

Verse 13

श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् । पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्

ଏହି ଶ୍ରୀଶୈଳର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିଖର—ଏହାକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଶେଷ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ପୁଣି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 14

गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः । सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्

ଏହି ପର୍ବତ ଚଉରାଶି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ—ଏତେ ବିଶାଳ ଯେ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ। ଯେହେତୁ ଏହା ସର୍ବତ୍ର ଲିଙ୍ଗମୟ, ତେଣୁ ଏହାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

लोपामुद्रोवाच । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्

ଲୋପାମୁଦ୍ରା କହିଲେ—ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଥିଲେ ମୁଁ କିଛି ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। କାରଣ ପତିଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା କଥା କହୁଥିବା ପତ୍ନୀ ଦୋଷଭାଗିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 16

अगस्त्य उवाच । किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता । न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଦେବି, ତୁମେ କଣ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ନିର୍ଭୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ୟ କହ। ତୁମ ପରି ନାରୀମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ କେବେ ପତିଙ୍କୁ ଖେଦ ଦେଇନଥାଏ।

Verse 17

ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता । सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये

ତାପରେ ସେ ମହାନ୍ ଦେବୀ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଦରସହ ପଚାରିଲେ—ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଏବଂ ନିଜ ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ।

Verse 18

लोपामुद्रोवाच । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते

ଲୋପାମୁଦ୍ରା କହିଲେ—ଶ୍ରୀଶୈଳ ଶିଖର ଦର୍ଶନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନଥାଏ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ଯଦି ଏହିଟି ମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ତେବେ କାଶୀକୁ ଯିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ?

Verse 19

अगस्तिरुवाच । आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले । निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ବରାରୋହେ, ହେ ଅମଲେ, ଶୁଣ; ତୁମେ ସତ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏହି ବିଷୟ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକ ମୁନିମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 20

मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः । तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्

ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଅନେକ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ କହୁଛି—କ୍ଷଣମାତ୍ର ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଶୁଣ।

Verse 21

प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् । कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्

ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥରାଜ ‘ପ୍ରୟାଗ’ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ କାମ୍ୟ, ଏବଂ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ।

Verse 22

नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका । अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती

ନୈମିଷ ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର; ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର) ଓ ଅବନ୍ତିକା (ଉଜ୍ଜୟିନୀ); ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ମଥୁରା; ଏବଂ ଦ୍ୱାରକା ଓ ଅମରାବତୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 23

सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः । कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्

ସରସ୍ୱତୀ; ସିନ୍ଧୁ-ସଙ୍ଗମ; ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସଙ୍ଗମ; କାନ୍ତୀ; ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ; ଏବଂ ଗୋଦାବରୀ ତଟର ସାତ ପବିତ୍ର ତଟପ୍ରଦେଶ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 24

कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः । महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्

କାଳଞ୍ଜର ଓ ପ୍ରଭାସ; ତଥା ବଦରିକାଶ୍ରମ; ମହାଳୟ; ଓଁକାରକ୍ଷେତ୍ର; ଏବଂ ପୌରୁଷୋତ୍ତମ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର।

Verse 25

गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् । श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଭୃଗୁକଚ୍ଛ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ପୁଷ୍କର, ଶ୍ରୀପର୍ବତାଦି ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଧାରାତୀର୍ଥ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 26

मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये । एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा

ହେ ପ୍ରିୟେ, ସତ୍ୟାଦି ‘ମାନସ’ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

Verse 27

गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् । पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि

ଗୟାତୀର୍ଥ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ। ପିତାମହମାନଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧ ହେଲେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ-ସନ୍ତତି ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 28

सधर्मिण्युवाच । मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते । कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि

ସଧର୍ମିଣୀ କହିଲେ: ହେ ମହାମତେ, ଆପଣ ‘ମାନସ’ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ କେଉଁଟି? ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 29

अगस्त्य उवाच । शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे । येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ହେ ଅନଘେ, ମୁଁ କହୁଥିବା ‘ମାନସ’ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ; ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ନାନ କରି ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च

ସତ୍ୟ ହିଁ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷମା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ। ସର୍ବଭୂତ ପ୍ରତି ଦୟା ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଆର୍ଜବ—ଅନ୍ତରର ସରଳତା—ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ।

Verse 31

दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता

ଦାନ ତୀର୍ଥ, ଦମ (ସଂୟମ) ତୀର୍ଥ, ସନ୍ତୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ-ମଧୁର ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ।

Verse 32

ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा

ଜ୍ଞାନ ତୀର୍ଥ, ଧୃତି (ଧୈର୍ଯ୍ୟ/ସ୍ଥିରତା) ତୀର୍ଥ, ତପ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ସେଇ ତୀର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମନର ପରମ ବିଶୁଦ୍ଧି।

Verse 33

न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः

କେବଳ ଜଳରେ ଦେହ ଭିଜାଇଦେବାକୁ ‘ସ୍ନାନ’ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେ ଦମରେ (ସଂୟମରେ) ସ୍ନାତ, ସେଇ ଖରା ସ୍ନାତ—ଶୁଚି, ଯାହାର ମନମଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି।

Verse 34

यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः । सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः

ଯେ ଲୋଭୀ, ପିଶୁନ (ଚୁଗଲଖୋର), କ୍ରୂର, ଦାମ୍ଭିକ ଓ ବିଷୟାସକ୍ତ—ସେ ସର୍ବତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ଓ ମଲିନ ହିଁ ରହେ।

Verse 35

न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः । मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः

ମଣିଷ କେବଳ ଶରୀରର ମଳ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମନର ମଳ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଅନ୍ତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।

Verse 36

जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः । न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः

ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେଇ ଜନ୍ମ ନେଇ ଜଳରେଇ ମରନ୍ତି; ତଥାପି ଯାହାଙ୍କ ମନୋମଳ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 37

विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्

ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତିକୁ ମନର ମଳ କୁହାଯାଏ। ସେହି ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟକୁ ନିର୍ମଳତା ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 38

चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति । शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि

ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁରାଭାଣ୍ଡକୁ ଶତଶଃ ଜଳରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅଶୁଚି ରହେ।

Verse 39

दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा । सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः

ଦାନ, ଇଜ୍ୟା-ପୂଜା, ତପ, ଶୌଚ, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣ—ଯଦି ଭାବ ନିର୍ମଳ ନୁହେଁ, ତେବେ ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀର୍ଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 40

निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ବସେ, ସେଇ ସ୍ଥାନଟି ତାହା ପାଇଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନୈମିଷ ଓ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 41

ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्

ଜ୍ଞାନରେ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନଜଳରେ—ରାଗଦ୍ୱେଷର ମଳ ହରଣକାରୀ—ମାନସ ତୀର୍ଥରେ ଯେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ।

Verse 42

एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् । भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु

ହେ ଦେବୀ! ତୁମକୁ ମାନସ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଗଲା; ଏବେ ଭୌମ (ପୃଥିବୀସ୍ଥ) ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟତ୍ୱର କାରଣ ଶୁଣ।

Verse 43

यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः । तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः

ଯେପରି ଶରୀରର କିଛି ଅଂଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ସେପରି ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 44

प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता

ଭୂମିର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବରୁ, ଜଳର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତେଜରୁ, ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରିଗ୍ରହ (ପାବନ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ସ୍ୱୀକାର) ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟତା ସ୍ମୃତ।

Verse 45

तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः । उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम

ଏହେତୁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୌମ ତୀର୍ଥରେ ଓ ମାନସ ତୀର୍ଥରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 46

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते

ଯେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରେନାହିଁ, ତୀର୍ଥଗମନ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋଦାନ ନକରେ—ସେ ‘ଦରିଦ୍ର’ (ପୁଣ୍ୟହୀନ) ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଏ।

Verse 47

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्

ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥଗମନରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ ସେ ଫଳ ତାହାରେ ମିଳେନାହିଁ।

Verse 48

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ଯାହାର ହାତ, ପାଦ ଓ ମନ ସୁସଂଯମିତ, ଏବଂ ଯାହାରେ ବିଦ୍ୟା, ତପ ଓ ସୁକୀର୍ତ୍ତି ଅଛି—ସେଇ ତୀର୍ଥଫଳକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଭୋଗ କରେ।

Verse 49

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् । अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते

ଯେ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଉପହାର ଗ୍ରହଣ) ଠାରୁ ନିବୃତ୍ତ, ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏବଂ ଅହଂକାରମୁକ୍ତ—ସେଇ ତୀର୍ଥଫଳକୁ ଭୋଗ କରେ।

Verse 50

अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते

ଯେ ଦମ୍ଭହୀନ, ଆଡମ୍ବର-ପ୍ରଦର୍ଶନରହିତ, ଅଳ୍ପାହାରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଏବଂ ସର୍ବ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ—ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୀର୍ଥଫଳ ଭୋଗ କରେ।

Verse 52

अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः । कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्

ଯେ କ୍ରୋଧହୀନ, ନିର୍ମଳମତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢବ୍ରତୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମସମ ଭାବ ରଖେ—ସେ ତୀର୍ଥର ସତ୍ୟ ଫଳ ପାଏ। ଯେ ଧୀର ପୁରୁଷ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରେ, ସେ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ତେବେ ଯାହାର କର୍ମ ଶୁଦ୍ଧ, ସେ କେତେ ଅଧିକ!

Verse 53

तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते । न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति

ସେ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ପତିତ ହୁଏନାହିଁ, କୁଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ଦୁଃଖୀ ହୁଏନାହିଁ—ସ୍ୱର୍ଗର ଭାଗୀ ହୁଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ପାଏ।

Verse 54

अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः

ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ପାପବୁଦ୍ଧି, ନାସ୍ତିକ, ଯାହାର ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯେ କେବଳ ତର୍କ-ବିତର୍କରେ ନିଷ୍ଠ—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ତୀର୍ଥଫଳର ଭାଗୀ ନୁହନ୍ତି।

Verse 55

तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः

ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 56

तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे । गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च

ଯେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଘରେ ଉପବାସ କରି; ପରେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଗଣେଶ, ପିତୃଗଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରୁ।

Verse 57

कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः । आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्

ଉପବାସର ପାରଣ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ହର୍ଷିତ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁ; ଫେରି ଆସି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 58

न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च । सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च

ତୀର୍ଥରେ ଅନ୍ନ ପ୍ରାର୍ଥୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ସକ୍ତୁ, ଚରୁ ଓ ପାୟସ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡଦାନ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 59

कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्

ଋଷିମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ବିଧିଅନୁସାରେ ପିଣ୍ୟାକ ଓ ଗୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ (ଅର୍ପଣ) କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆବାହନ ବିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 60

अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्

ଅକାଳ ହେଉ କି କାଳ, ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ ବିଳମ୍ବ ବିନା କରିବା ଉଚିତ୍; କୌଣସି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 61

तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् । स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च

ଯଦି କେହି ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚେ, ତଥାପି ସେଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ସ୍ନାନଜନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ।

Verse 62

नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् । यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्

ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥରେ ପାପଶମନ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 63

षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति । अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति

ଯେ ଅନ୍ୟର ନିମିତ୍ତେ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଏ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳର କେବଳ ଷୋଡଶାଂଶ ପାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ ଯାଏ, ସେ ତୀର୍ଥଫଳର ଅର୍ଧ ଲାଭ କରେ।

Verse 64

कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै

କୁଶଘାସରେ ପ୍ରତିକୃତି ତିଆରି କରି ତାହାକୁ ତୀର୍ଥଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ଯମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ନିମଜ୍ଜନ କଲେ, ସେ ତୀର୍ଥପୁଣ୍ୟର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ।

Verse 65

तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा । शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः

ତୀର୍ଥରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶିର ମୁଣ୍ଡନ ମଧ୍ୟ। କାରଣ ମୁଣ୍ଡନ କଲେ ଶିରରେ ଲଗିଥିବା ପାପଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।

Verse 66

यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे । उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्

ଯେ ଦିନ ତୀର୍ଥରେ ପହଞ୍ଚିବା ଥାଏ, ତାହାର ପୂର୍ବଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ପହଞ୍ଚିଥିବା ଦିନ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ-ଦାନ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 67

तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया । स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्

ତୀର୍ଥପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଅଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ କହିଛି। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗସାଧନ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ସତ୍ୟ ଉପାୟ ଅଟେ।

Verse 68

काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि । मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः

କାଶୀ, କାଞ୍ଚୀ, ମାୟା (ହରିଦ୍ୱାର), ଅଯୋଧ୍ୟା, ଦ୍ୱାରାବତୀ, ମଥୁରା ଓ ଅବନ୍ତିକା—ଏହି ସାତ ପୁରୀ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ।

Verse 69

श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्

ଶ୍ରୀଶୈଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ; ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କେଦାର। ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ କେଦାରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୟାଗ—ପରମ ମୋକ୍ଷଦ ତୀର୍ଥ।

Verse 70

प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्

ତୀର୍ଥାଗ୍ର୍ୟ ପ୍ରୟାଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅବିମୁକ୍ତ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେପରି ନିର୍ବାଣ, ସେପରି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 73

अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः । श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्

ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କାଶୀ-ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି। ଯେ ପୁରୁଷ ନିୟତମନେ କାଶୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣେ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଏ, ସେ କାଶୀ-ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।

Verse 74

क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः । शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः

ଧର୍ମନିରତ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ସନ୍ମାର୍ଗେ ଚାଲୁଥିବା ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଶୂଦ୍ର—ଯେତେବେଳେ (ଏପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶ୍ରବଣ-ଆଚରଣରେ) ଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିଜ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ।