Adhyaya 19

Verse 1

शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ସତ୍ତମମାନେ! ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଏହି କିଏ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି? ଅନେକ ରଶନା/ପଟ୍ଟା ଉତ୍କଣ୍ଠିତ, ହାତ ଆଗକୁ, ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ।

Verse 2

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

ସେ ତ୍ରିଲୋକ ମଣ୍ଡପର ସ୍ତମ୍ଭ ପରି, ପ୍ରଭାରେ ଆବୃତ ଦିଶୁଛି; ଯେନେ ତୁଳାରେ ଅତୁଳ ଜ୍ୟୋତିରାଶିକୁ ତୋଳୁଛି।

Verse 3

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

ସେ ଯେନେ ସୂତ୍ରଧାର ପରି ଆକାଶର ବିସ୍ତାରକୁ ମାପୁଛି; କିମ୍ବା ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କ ପାଦଦଣ୍ଡ ପରି, ଗଗନାଙ୍ଗଣରେ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 4

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

ନହେଲେ ସେ ଆକାଶଦୀପ୍ତିର ସାରସ୍ୱରୂପ, ଉଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ-ୟୂପର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ହେ ଦେବଦ୍ୱୟ, ପରମ କୃପାରେ ମୋତେ କହ—ଏହି କିଏ?

Verse 5

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

ସହଚରର ବଚନ ଶୁଣି, ବିମାନଗାମୀ ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ତାହାକୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଅଚଳ କଥା କହିଲେ।

Verse 6

गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

ଗଣଦ୍ୱୟ କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତାନପାଦ ଥିଲେ। ହେ ବିପ୍ର, ସେଇ ଭୂପତି ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 7

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

ସୁରୁଚିଠାରୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମିଲେ, ସୁନୀତିଠାରୁ ଅନ୍ୟଜନ ଧ୍ରୁବ। ଏକଦା ରାଜା ସଭାମଧ୍ୟରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ…

Verse 8

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

ସୁନୀତି ରାଜସେବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଅଳଙ୍କୃତ ବାଳକ ଧ୍ରୁବ ବିନୟରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ଧାତ୍ରେୟିକାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସେବା କରୁଥିଲେ।

Verse 9

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

ସେ ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପରେ ପିତାଙ୍କ କୋଳରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଶୁ ଉତ୍ତମଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହକୁ ବୁଝିଲା।

Verse 10

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

ରାଜା ଉଚ୍ଚ ସିଂହାସନରେ ଆସୀନ ଥିବାବେଳେ, ବାଳ୍ୟଚାପଳ୍ୟରୁ ସୁନୀତିପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ସେହି ସିଂହାସନରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା।

Verse 11

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

ସେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ସୁରୁଚି ଧ୍ରୁବକୁ କହିଲା—“ଅଭାଗା! ତୁ ରାଜାଙ୍କ କୋଳରେ କାହିଁକି ଚଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ?”

Verse 12

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्

“ବାଳିଶ ବୁଦ୍ଧିରୁ, ହେ ଅଭାଗା ଗର୍ଭଜ! ଏହି ସିଂହାସନରେ ଦାଁଡ଼ିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଏମିତି କୌଣସି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ତୁ କରିନାହୁଁ।”

Verse 13

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

“ଯଦି ତୋର ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ ‘ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଉଦର’ରୁ କାହିଁକି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଆନ୍ତୁ? ଏହି ଅନୁମାନରେ ନିଜ ଅଳ୍ପପୁଣ୍ୟତାକୁ ବୁଝ।”

Verse 14

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

ତୁମେ ରାଜକୁମାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ କୋଳକୁ ଶୋଭା ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। ମୋ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଏହି ‘ଉତ୍ତମ’—ଅନୁତ୍ତମ—ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖ।

Verse 15

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

ରାଜାଙ୍କ ଜାନୁଠାରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ସେ ଉଚ୍ଚ ସିଂହାସନ ନିଜ ଗରିମାରେ ଆହୁରି ଭବ୍ୟ ଲାଗିଲା; ଏବଂ ସୁରୁଚି ତାହାକୁ ଆରୋହଣଯୋଗ୍ୟ ଭାବି ଉଚ୍ଚ କରି ଦେଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲା।

Verse 16

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

କୋଳ ଛାଡ଼ି ସେ ବାଳକ କ’ଣ କରିବ? ସୁରୁଚିର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମୟ ବାକ୍ୟରେ ତିରସ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ରାଜସଭାର ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା।

Verse 17

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

ପଛକୁ ହଟୁଥିବାବେଳେ ସେ ଅଶ୍ରୁଜଳକୁ ଭିତରେ ହିଁ ପିଇଗଲା; ଧୈର୍ୟରୁ କିଛି କହିଲା ନାହିଁ। ଏବଂ ସେ ପାର୍ଥିବ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ—ନ ଉଚିତ, ନ ଅନୁଚିତ।

Verse 18

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

ରାଣୀଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ-ଗୌରବର ଭାରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ରାଜା ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳିଲେ; ସଭାଲୋକଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ବାହ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶୋକକୁ ପୋଛିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

Verse 19

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

ଶୈଶବର ସରଳ ଆଚରଣରେ ସେ ଶିଶୁ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲା। ପରେ ସୁନୀତି ସଦାଚାର-ନିଲୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ସ୍ନେହରେ ନିହାରିଲେ।

Verse 20

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

ତାହାର ସୁଖ-କାନ୍ତି କ୍ଷୟ ଦେଖି ସେ ଜାଣିଲେ ଯେ ଧ୍ରୁବ ଅପମାନିତ ହୋଇଛି। ସେ ଶୀଘ୍ର ବାଳକ ପାଖକୁ ଯାଇ ଏକଥର ତାହାର ମସ୍ତକକୁ ଚୁମ୍ବନ (ଶିର ଘ୍ରାଣ) କଲେ।

Verse 21

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

ତାକୁ କିଛି ମ୍ଲାନ ଲାଗୁଥିବା ଦେଖି ସେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ପରେ ନଗରର ଅନ୍ତଃପୁରବାସିନୀ ସୁନୀତିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।

Verse 22

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କାନ୍ଦିଲା। ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନରେ ସେ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ତାହାର ମୁହଁ ପୋଛିଦେଲେ।

Verse 23

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

ସୁକୁମାର ହାତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରର ଅଞ୍ଚଳ ଛୁଆଇ ମାଆ ପୁଅକୁ ପଚାରିଲେ—“କାନ୍ଦିବାର କାରଣ କହ। ରାଜା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି ଶିଶୁକୁ କିଏ ଅପମାନ କଲା?”

Verse 24

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

ମୁଖ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ତାମ୍ବୂଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ମାତା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ସାଥିରେ ଧ୍ରୁବ ସଂୟତ ରୋଷସହ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 25

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

ମାଆ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି—ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ। ଦୁହେଁ ସମାନ ଭାବେ ରାଣୀ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ସୁରୁଚି ରାଜାଙ୍କୁ କିପରି ଏତେ ପ୍ରିୟ?

Verse 26

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

ମାଆ, ତୁମେ କିପରି ଭୂପତିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ନୁହଁ? ଏବଂ ସୁରୁଚିର ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମ ହିଁ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଲା?

Verse 27

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

ଆମେ ଦୁହେଁ ରାଜକୁମାର ହେବାରେ ସମାନ ଥିଲେ, ମୁଁ କାହିଁକି ‘ଉତ୍ତମ’ ନୁହଁ? ତୁମେ କିପରି ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟବତୀ, ଏବଂ ସୁରୁଚି କିପରି ସୁକୁକ୍ଷି?

Verse 28

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

ଉତ୍ତମ ପାଇଁ ରାଜାସନ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ କାହିଁକି ନୁହଁ? ମୋ ସୁକୃତ କିପରି ତୁଚ୍ଛ, ଉତ୍ତମର ସୁକୃତ କିପରି ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ?

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ନୀତିନିପୁଣା ସୁନୀତି କିଛିକ୍ଷଣ ଥମ୍ବି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଶିଶୁର ଉଠୁଥିବା କ୍ରୋଧକୁ କ୍ରମେ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ।

Verse 30

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

ରାଜନୀତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସପତ୍ନୀ-ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାର ଚୁଭନ ଓ ପ୍ରତିଘାତର ଆବେଗ ତ୍ୟାଗ କରି।

Verse 31

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

ସୁନୀତି କହିଲେ—ହେ ତାତ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ! ବିଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଶୁଣ। ମୁଁ ତୋତେ ସବୁ କହୁଛି; ଅପମାନରେ ମନ ଲଗାଇବୁ ନାହିଁ।

Verse 32

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

ସେ ଯାହା କହିଛି ତାହା ସବୁ ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ସେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ମହିଷୀ ଏବଂ ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।

Verse 33

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

ହେ ତାତ, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିଲା, ସେହି ପୁଣ୍ୟର ବୃଦ୍ଧିରୁ ରାଜା ସୁରୁଚୀ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୃଷ୍ଟ।

Verse 34

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

ମୋ ପରି ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟବତୀ ନାରୀକୁ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ‘ରାଜପତ୍ନୀ’ ନାମଟି ମାତ୍ର—ତାହାରେ ସତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଆଦର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 35

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

ମହା ସୁକୃତ-ସଞ୍ଚୟର ଫଳରେ ତାହାର ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌଭାଗ୍ୟ ବାସ କରିଛି; ସେଇ ପୁଣ୍ୟବତୀ ସତ୍ୟରେ ନୃପସିଂହାସନର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 36

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ରାଜଛତ୍ର, ଶୁଭ ଚାମର, ଉଚ୍ଚ ଭଦ୍ରାସନ, ଏବଂ ସିନ୍ଧୁଦେଶର ମଦୋଦ୍ଧୁର ଗଜ—ଏସବୁ ତାହାର ସମ୍ମାନର ଚିହ୍ନ।

Verse 37

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

ଘୋଡ଼ା ଓ ବେଗବାନ ଅଶ୍ୱ, ମନୋକ୍ଲେଶ ଓ ରୋଗରହିତ ଜୀବନ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀହୀନ ଶୁଭ ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରଚୁର ସମୃଦ୍ଧି—ଏବଂ ହରି-ହରଙ୍କ ଆରାଧନା—ଏସବୁ ତାହାର ଭାଗ୍ୟ।

Verse 38

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

ବିପୁଳ କଳାଜ୍ଞାନ, ଅପରାଜିତ ଅଧ୍ୟୟନ, ଷଡ୍ବର୍ଗ (କାମାଦି) ଉପରେ ଜୟ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମତି—ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର।

Verse 39

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ମଧୁର ବାଣୀ; କର୍ତ୍ତବ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଳସତାର ଅଭାବ, ଏବଂ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ନମ୍ର ନତି—ଏହିମାନେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 40

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता

ହେ ତାତ! ସର୍ବତ୍ର ଶୁଚିତା, ସଦା ପରୋପକାର, ଓଜସ୍ୱୀ ମନୋଭାବ, ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ନୀଚ କିମ୍ବା ହୀନ ବଚନ ନ କହିବା—ଏହିମାନେ ନିତ୍ୟ ସଦ୍ଗୁଣ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 41

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

ସ୍ଥିର ଓଜ ସହିତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ ଦକ୍ଷତା; ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଜବ, ଏବଂ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟରେ ଦୃଢତା—ଏହିମାନେ ଧର୍ମାନୁଗତ ବ୍ୟବହାରିକ ଗୁଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 42

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାରରେ ମାର୍ଦ୍ଦବ, ପ୍ରଜା/ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ଭୟଭକ୍ତିମୟ ସଂଯମ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦିତ ବୃତ୍ତି ଅନୁସାରେ ଜୀବିକା—ଏହିମାନେ ଧର୍ମଗୁଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 43

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ବାସ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥରେ ଅଥବା ରଣରେ ମରଣ; ଏବଂ ସହାୟତା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ମୁହଁ ନ ଫେରାଇବା—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରତିପକ୍ଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ—ଏହିମାନେ ଶୌର୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 44

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

ପରିଜନ ଓ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଗର ସଦୁପଯୋଗ, ଦାନଶୂନ୍ୟ ଦିନ ନ ଯିବା, ବିଦ୍ୟାରେ ନିତ୍ୟ ଆସକ୍ତି, ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କର ଅବିରତ ସେବା—ଏହିସବୁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 45

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

ଯଶର ନିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ଧର୍ମର ଅବିରତ ସଞ୍ଚୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ)ର ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ଶୀଳର ସଦା ଭୂଷଣ—ଏହିସବୁ ଧର୍ମାଚରଣର ଫଳ।

Verse 46

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ସଙ୍ଗତି, ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ମୈତ୍ରୀ, ଏବଂ ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣରେ ସଦା ଉତ୍କଣ୍ଠା—ଏହିସବୁ ଧର୍ମର ଆଧାର ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 47

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

ବିପଦରେ ପରମ ଧୈର୍ୟ, ସମ୍ପତ୍ତି ଆସିଲେ ସ୍ଥୈର୍ୟ, ରସିକ ବାକ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସାରିତ ହାତ ପ୍ରତି ଔଦାର୍ୟ—ଏହିସବୁ ଧର୍ମିକଙ୍କ ସମତାଗୁଣ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ।

Verse 48

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

ତପ, ନିୟମ ଓ ଯମ ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ଯେନ ଏକମାତ୍ର ଫଳ—କୃଶତା—ଦେଖାଯାଏ; ତଥାପି ଏହି ମନୋରଥସିଦ୍ଧିକାରୀ ଫଳରେ ତପସ୍ୟାର ବୃକ୍ଷ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳେ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 49

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

ଏହେତୁ, ହେ ମହାମତେ, ଅଳ୍ପତପସ୍ତ୍ୱ ହେତୁ ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ରାଜସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀର ସତ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ପାତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 50

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

ଏହେତୁ ମାନ-ଅପମାନର ପରମ କାରଣ ନିଜ କର୍ମ ହିଁ। ସ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ମିଟାନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଜେ କରା କୃତିକୁ ମାତ୍ର ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ପୁତ୍ର, ଶୋକ କରନି; ଯାହା ଦିଷ୍ଟ ତାହା ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ଯାହା ଇଷ୍ଟ ତାହା ମଧ୍ୟ ସମର୍ପଣ କର।

Verse 51

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

ସୁନୀତିଙ୍କ ସେହି ମହାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସୁନୀତିପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ଉତ୍ତର କହିବାକୁ ବାଣୀ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 52

ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

ଧ୍ରୁବ କହିଲା—ଜନନୀ ସୁନୀତି, ମୋ କଥା ଅନାକୁଳ ଭାବେ ଶୁଣ। ମୋତେ ‘ବାଳକ’ ଭାବି, ହେ ତପସ୍ୱିନୀ, ମୋତେ ଅବମାନ କରନି।

Verse 53

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

ଯଦି ମୁଁ ମନୁଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛି—ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ତୁମ ଉଦରରୁ ଜନ୍ମିତ—

Verse 54

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

ହେ ମାତଃ! ଯଦି ସତ୍ୟରେ ତପସ୍‌ ହିଁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଓ ଶ୍ରେୟର କାରଣ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ସେହି ପଦକୁ ମୁଁ ଲଭିବି।

Verse 55

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय

ମାତା, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ମୋ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସାହାଯ୍ୟ କର: ଅନୁମତି ଦେ, ଯେତେଟା ଅଳ୍ପ ଦେଇପାର ଦାନ ଦେ, ଏବଂ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦରେ ମୋତେ ଅଭିନନ୍ଦନ କର।

Verse 56

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

ସେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କୁକ୍ଷିରୁ ଜନ୍ମିତ ସେହି କୁମାରଙ୍କ ମହାବୀର୍ୟ ଜାଣି, ଅପାର ଉତ୍ସାହରେ ଦୀପ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 57

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

ହେ ଉତ୍ତାନଶୟାଙ୍କ ପୁତ୍ର! ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ତୁମେ ତ ଲଗଭଗ ଆଠ ବର୍ଷର। ତଥାପି ମୁଁ କରଣୀୟ କଥା କହୁଛି।

Verse 58

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

ସପତ୍ନୀର ବାକ୍ୟ-ଭଲ୍ଲୀରେ ମୋ ହୃଦୟ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ; ତୁମ ଅଶ୍ରୁର ଧାରା ଥାମୁନାହିଁ। ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 59

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

ଶିଶୁ, ମୋତେ ଲାଗେ ଏହି ଜଳଧାରାମାନେ ଏହି ପଥରେ ଅବିରତ ବହୁଛନ୍ତି; ଏବଂ ବହୁଥିବା ସମୟରେ ମନେହୁଏ ସ୍ରୋତର ପ୍ରତିକୂଳକୁ ମଧ୍ୟ ଧାଉଛନ୍ତି।

Verse 60

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ; ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ଆଧାରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛି। ତୁମେ ମୋ ଦେହର ଆଧାରଦଣ୍ଡ, ମୋ ଚକ୍ଷୁ ତୁମ ମୁଖରେ ଆସକ୍ତ।

Verse 61

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

ବତ୍ସ, କେତେ କଷ୍ଟ ପରେ ତୁମେ ଲଭ୍ୟ ହେଲ—ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ଆର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି! ତାତ, ତୁମ ମୁଖଚନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହେଲେ ମୋ ମନ କ୍ଷୀରସାଗର ହୋଇଯାଏ।

Verse 62

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

ଆନନ୍ଦରୂପ ଦୁଧରେ ପୂରି ମୋ ସ୍ତନ ଉଛ୍ଛ୍ୱସିତ ହୁଏ; ତୁମ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୁଖସଞ୍ଚୟର ଶୀତଳ ଧାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 63

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟାରେ ସୁଖରେ ଶୁଏ, ରୋମାଞ୍ଚରୂପ ବସ୍ତ୍ର ଓଢ଼ି। ପରେ ଜଳ ଆଚମନ କରି ତାମ୍ବୂଳ (ପାନ) ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 64

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

ହେ ଅମୃତ-ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ! ଦୁଧ-ସମୁଦ୍ର ପରି ବଢ଼ିଥିବା ତୁମ ମୁଖର ଓଠ-କୋଷରୁ ସ୍ତନ୍ୟ ପାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 65

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଶୀତଳ ମଧୁର ଆଲାପ ମୋର ଶ୍ରବଣପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ସପତ୍ନୀର ବାକ୍ୟଜନିତ ଦାହଜ୍ୱର ପରି କମ୍ପନ ତତ୍କ୍ଷଣେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 66

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

ପ୍ରିୟେ! ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିଦ୍ରାରେ ଥାଅ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତୁମକୁ ହିଁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ଏହି ଦରିଦ୍ର ନିଦ୍ରା ଅର୍କୋଦୟେ ପଦ୍ମ ପରି କେବେ ଦୂର ହେବ?

Verse 67

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ

ବତ୍ସ! ବାଳକ୍ରୀଡ଼ା ଖେଳି ଘରକୁ ଫେରିଆସିଲେ, ମୋର ସ୍ତନଦ୍ୱୟ ଯେନ ଅନର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଢାଳିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଉଦ୍ଧତ ହୁଏ।

Verse 68

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରାସାଦରୁ ବାହାରି ପଦ୍ମରେଖାଙ୍କିତ ପଦ ରଖ, ସେହି ପଦକ୍ଷେପ ହିଁ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ୟତ ମୋ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 69

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ବାହାରକୁ ତିନି-ଚାରି ପଦ ମାତ୍ର ଯାଅ, ସେତେବେଳେ ମୋ ପ୍ରାଣ କଣ୍ଠରେ ଅତିଥି ପରି ରହି—ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

Verse 70

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ପୁତ୍ର! ମୋ ମନୋଜ ପକ୍ଷୀ ଶୀଘ୍ର ଉଡ଼ିଯିବାକୁ ଚାହେ; ତଥାପି ତୁମ ପାଇଁ ସେ ବାହାରେ ଅମୃତଧାରା ଧାରଣ କରୁଥିବା ମେଘ ପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଯାଏ।

Verse 71

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

ତେବେ ମୋ କଠିନ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ କଣ୍ଠ-ଅଟବୀର ତଟରେ ରହୁନ୍ତୁ; ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଅତିଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ତୁମ ସହ ତପସ୍ୟାକୁ ଯିବେ।

Verse 72

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

ଏଭଳି ଅନୁମତି ପାଇ ଧ୍ରୁବ ମାତାଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ନିଜ ଶିରୋକେଶଜାଳରେ ଜଡ଼ି ନିଶ୍ଚଳ କରି, ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 73

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

ଏବଂ ସୁନୀତି ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ-ସୂତ୍ରରେ ଗୁଁଥି, ନିଜ ପଦ୍ମସଦୃଶ ନେତ୍ରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁମାଳାକୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ବିଦାୟ-ଉପହାର ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 74

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

ତେବେ ତାହାର ପଥରକ୍ଷାର୍ଥେ ମାତା ଅସଂଖ୍ୟ ସ୍ୱ-ଆଶୀର୍ବାଦ ଉଚ୍ଚାରିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସାରକୁ କେହି ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 75

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

ନିଜ ସୌଧରୁ ବାହାରି ସେ ବାଳକ—ବାଳ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରାକ୍ରମଶାଳୀ—ଅନୁକୂଳ ପବନ ଯେନେ ମାର୍ଗ ଦେଖାଉଛି, ସେପରି ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 76

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

ପବନେ ଚାଳିତ ବୃକ୍ଷଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଯେନେ ସ୍ୱାଗତରେ ପ୍ରସାରିତ; ସେପରି ସେ, ଆହ୍ୱାନକ୍ରିୟା କରିଥିବା ଯଜମାନ ପରି, ବନର ପ୍ରେମରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଅଧିକ ଭିତରକୁ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 77

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

ଗୃହ ଓ ମାତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଜାଣୁଥିବା, ଏବଂ କେବଳ ରାଜପଥରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ବନପଥ ଜାଣିଲା ନାହିଁ; ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲା।

Verse 78

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

ଧ୍ରୁବ ଯେତେବେଳେ ନୟନ ଉନ୍ମୀଳନ କରି ଆଗକୁ ଦେଖିଲା, ସେତେବେଳେ ହିଁ ବନରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ଯାହାଙ୍କ ଗତି ସାଧାରଣ କଳ୍ପନାରୁ ଅତୀତ।

Verse 79

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्

ଯେତେବେଳେ ଅଳ୍ପ ଅବଶେଷ ରହେ ଓ କୌଣସି ସହାୟକ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ସହାୟକ ହୁଏ। ଅରଣ୍ୟରେ, ରଣରେ କିମ୍ବା ଘରେ—ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ।

Verse 80

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

କେଉଁଠି ରାଜତନୟ ବାଳକ, କେଉଁଠି ସେ ଘନ ଅରଣ୍ୟ! ହେ ବଳପୂର୍ବକ ସବୁକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଉଥିବା ଅନିବାର୍ୟ ଭବିତବ୍ୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 81

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

ଯାହାର ପାଇଁ ଯେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେ ସେଇ ଦିଗକୁ ଟାଣି ନିଆଯାଏ—ମନେ ହୁଏ ଟାଣୁଥିବା ରଶି ତାକୁ ସେଠାକୁ ନେଉଛି।

Verse 82

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

ମଣିଷ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି-ବୈଭବରେ ଏକ ଭାବେ ଯୋଜନା କରେ; କିନ୍ତୁ ଭଗବତୀ ଭବିତବ୍ୟ ଫଳକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଗଢ଼ିଦିଏ।

Verse 83

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

ନ ଯୌବନ, ନ ଚତୁରତା, ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉପାୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ହିତ ସାଧେନାହିଁ। ନ ବଳ, ନ ମାନବ ଉଦ୍ୟମ ଶେଷ କାରଣ—ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହେଉଛି ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ।

Verse 84

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

ତେବେ ସେ ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେନେ ଭାଗ୍ୟର ସୂତ୍ରରେ ଟାଣି ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି ପରମ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।

Verse 85

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

ସେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଲଲାଟରେ ତିଲକଚିହ୍ନ, ଆଙ୍ଗୁଳିରେ କୁଶଧାରଣ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଉପରେ ଆସୀନ ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିବା ଦେଖିଲା।

Verse 86

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

କେତେକଙ୍କ ହାତରେ ସାକ୍ଷସୂତ୍ର (ଜପମାଳା) ଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଅଳ୍ପ ନିମୀଳିତ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନରେ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସୁଧୋଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 87

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଅବସର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ—ଯେନେ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମିଶିଗଲା; ବିପଦରେ ଡୁବିଥିବା ପ୍ରଜାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଭଳି ସେମାନେ ଦିଶିଲେ।

Verse 88

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

ସେ ବିନମ୍ର ହୋଇ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କରଯୋଡ଼ି ରହିଲା; ଧ୍ରୁବ ପ୍ରଣାମ କରି କୋମଳ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ବଚନରେ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 89

ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

ଧ୍ରୁବ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୋତେ ଧ୍ରୁବ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ; ସୁନୀତିଙ୍କ ଗର୍ଭଜ, ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯାହାର ମନ ସଂସାରରୁ ବିରକ୍ତ।

Verse 90

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

ଏହି ବନକୁ ଆସି, ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମଦ୍ୱାରା ଏହା ସନାଥ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ତ ଅଧିକାଂଶ ବିଷୟରେ ଅନଭିଜ୍ଞ; ମୋ ମନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହା ରାଜୈଶ୍ୱର୍ୟରେ ରହିଛି।

Verse 91

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

ସେଇ ତେଜସ୍ୱୀ ବାଳକକୁ ଦେଖି—ସ୍ୱଭାବରେ ମଧୁର, ଆକୃତିରେ ମନୋହର, ଦର୍ଶନରେ ଅମୂଲ୍ୟ, ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀର ଭାଷୀ—ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 92

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

ଶିଶୁଟିକୁ ନିକଟେ ବସାଇ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ କହିଲେ—“ଆହା! ହେ ବିଶାଳନୟନ ବାଳକ, ହେ ମହାରାଜଙ୍କ କୁମାର!”

Verse 93

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

ଆମେ ବିଚାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରୁନାହୁଁ; ତୁମ ବିରକ୍ତିର କାରଣ କହ। ଆଜି ତୁମର କି ଚିନ୍ତା? ମାତୃଗୃହରେ କେଉଁଠି ତୁମକୁ ଅପମାନ ହୋଇଛି କି?

Verse 94

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

ତୁମର ନିରୋଗ ଶରୀର ଓ ସମସ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟ ଅଛି—ତେବେ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ କ’ଣ? ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ବୈରାଗ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଜନ୍ମେ।

Verse 95

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ରାଜାଙ୍କ ତୁମେ କୁମାର—ତେବେ ତ୍ୟାଗରୁ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଏହି ଲୋକରେ ତୁମ ମନରେ ଏମିତି ଭାବନା କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା?

Verse 96

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

ଏପରି କଥା ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଶିଶୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ବୁଝିହେବ। ସେମାନଙ୍କ ସହଜ ସ୍ନେହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଶୁଣି…

Verse 97

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

ତେବେ ଉଚ୍ଚ ମନୋରଥ ଥିବା ସେ ଶିଶୁ କଥା କହିଲା। ଧ୍ରୁବ କହିଲା—“ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ! ରାଜସେବାର ନିମିତ୍ତେ ମୋ ମା ମୋତେ ପଠାଇଥିଲେ।”

Verse 98

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

କିନ୍ତୁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚାହିଲେ, ସୁରୁଚୀ ମୋତେ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କଲା—ଉତ୍ତମକୁ ‘ଉତ୍ତମ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚ କରି, ମୋତେ ଓ ମୋ ମା’କୁ ମଧ୍ୟ ହେୟ କଲା।

Verse 99

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

ଶିଶୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି, ନିଜକୁ ଧିକ୍କାର କରି ନିଜ ନିର୍ବେଦକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଟି ଆମ ବୈରାଗ୍ୟର କାରଣ” ବୋଲି।

Verse 100

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

ତାପରେ ସେମାନେ କେବଳ କ୍ଷାତ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—“ହାୟ! ଶିଶୁରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷମା ନାହିଁ!” ବୋଲି।

Verse 110

अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

ଅତ୍ରି କହିଲେ—ଯେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରଜଃରସ ଅମୃତସ୍ୱାଦ ଆସ୍ୱାଦନ କରିନାହିଁ, ସେ ମନୋରଥପଥାତୀତ ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ପଦକୁ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 120

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

ବାସୁଦେବଙ୍କ ନାମ ଜପ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସବୁ ପାଏ—ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଓ ମିତ୍ର, ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ଅପବର୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ।

Verse 124

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

ଏପରି କହି ସେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ବାସୁଦେବରେ ମନ ନିବେଶ କରି ତପସ୍ୟାକୁ ଗଲା।