Adhyaya 33

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स्कंदज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद सांप्रतम् । ज्ञानवापीं प्रशंसंति यतः स्वर्गौकसोप्यलम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଏବେ ସ୍କନ୍ଦ-ଜ୍ଞାନୋଦ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହ। କାରଣ ଜ୍ଞାନବାପୀକୁ ଏତେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଯେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଉଚ୍ଚରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 2

स्कंद उवाच । घटोद्भव महाप्राज्ञ शृणु पापप्रणोदिनीम् । ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ଘଟୋଦ୍ଭବ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଶୁଣ; ପାପନାଶିନୀ ଜ୍ଞାନବାପୀର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି।

Verse 3

अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने । प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन्स्वैरमितस्ततः

ହେ ମୁନେ! ଏହି ଅନାଦିସିଦ୍ଧ ସଂସାରରେ, ପୁରାତନ ଦେବଯୁଗରେ, ଈଶାନ କେଉଁଠୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଏଠି-ସେଠି ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 4

न वर्षंति यदाभ्राणि न प्रावर्तंत निम्रगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादि कर्मणि

ଯେତେବେଳେ ମେଘମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ସ୍ନାନ, ପାନ ଆଦି କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଜଳର ଇଚ୍ଛା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ରହେ—ସେତେବେଳେ ଜଗତ୍ ମହାକ୍ଲେଶରେ ପଡ଼େ।

Verse 5

क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् । प्रथिव्यां नरसंचारे वतर्माने क्वचित्क्वचित्

ପୃଥିବୀରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା କେବଳ କେଉଁଠି କେଉଁଠି, ଏବଂ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଲୁଣିଆ କିମ୍ବା ମିଠା ରସ ମାତ୍ର—ସେତେବେଳେ ଜଳଦୁର୍ଲଭତା ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 6

निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानंदकाननम् । महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम्

ଏହା ନିର୍ବାଣର ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ର, ଶ୍ରୀମୟ ଆନନ୍ଦକାନନ; ସମସ୍ତ କର୍ମବୀଜ ପାଇଁ ଏହା ମହାଶ୍ମଶାନ ଓ ପରମ ଉଷରଭୂମି।

Verse 7

महाशयनसुप्तानां जंतूनां प्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त पतज्जंतुतरंडकम्

ଏହା ମହାଶୟନରେ ଶୁଇଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ; ସଂସାରସାଗରର ଆବର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଜୀବନ-ତରଣୀ।

Verse 8

यातायातातिसंखिन्न जंतुविश्राममंडपम । अनेकजन्मगुणित कर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम्

ଏହା ଅତି ନିରନ୍ତର ଯାତାୟାତରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମମଣ୍ଡପ; ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଗୁଁଥା କର୍ମସୂତ୍ରକୁ କାଟିଦେବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ କ୍ଷୁରଧାର।

Verse 9

सच्चिदानंदनिलयं परब्रह्मरसायनम् । सुखसंतानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम्

ଏହା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦର ନିଲୟ, ପରବ୍ରହ୍ମର ଅମୃତରସ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ସୁଖସନ୍ତତି ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷସାଧନର ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରେ।

Verse 10

प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा । लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः

ତେବେ ଜଟାଧାରୀ ଈଶାନ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଦୀପ୍ତ ତ୍ରିଶୂଳରୁ ନିସ୍ସୃତ ନିର୍ମଳ କିରଣଜାଳରେ ସମାକୁଳ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 11

आलुलोके महालिंगं वैकुंठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः

ସେ ସେହି ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ଓ ପରମେଷ୍ଠୀ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ‘ମୁଁ-ମୁଁ’ ମହା ଅହଂକାର-ସଂଘର୍ଷରେ ଆଦିରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 12

ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् । वृंदैर्वृंदारकर्षीणां गणानां च निरंतरम्

ତାହା ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ମାଳାମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସବୁଦିଗରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଦେବବୃନ୍ଦ ଓ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ଦଳ ନିରନ୍ତର ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 13

सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरंतरम् । गीयमानं च गंधर्वैः स्तूयमानं च चारणैः

ତାହା ସିଦ୍ଧ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସମୂହଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଅର୍ଚ୍ଚିତ ହୁଏ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚାରଣମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 14

अंगहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततं नागीभिर्मणिदीपकैः

ଅପ୍ସରାମାନେ ନାନାପ୍ରକାର ଲଲିତ ଅଙ୍ଗହାର-ନୃତ୍ୟରେ ତାହାକୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନାଗୀମାନେ ମଣିଦୀପ ନେଇ ସଦା ନୀରାଜନ (ଆରତି) କରୁଥିଲେ।

Verse 15

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालं कृतमंडनम् । अमरीचमरीराजि वीज्यमानमितस्ततः

ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଓ କିନ୍ନରୀମାନେ ତ୍ରିକାଳ ତାହାର ମଣ୍ଡନ-ଶୃଙ୍ଗାର କରୁଥିଲେ; ଅମରାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚାମର-ଶ୍ରେଣୀ ସବୁଦିଗରୁ ବୀଜନ କରୁଥିଲା।

Verse 16

अस्येशानस्य तल्लिंगं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा । स्नपयामि महल्लिंगं कलशैः शीतलैर्जलैः

ଈଶାନଙ୍କ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖି ସେତେବେଳେଇ ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଲା—“ଶୀତଳ ଜଳଭରା କଳଶମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନପନ କରାଇବି।”

Verse 17

चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकंठतः । कुंडं प्रचंडवेगेन रुद्रोरुद्रवपुर्धरः

ତାପରେ ରୁଦ୍ର—ଭୟଙ୍କର ରୁଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି—ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱର ସମୀପେ ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗରେ ଗୋଟିଏ କୁଣ୍ଡ ଖୋଦିଲେ।

Verse 18

पृथिव्यावरणांभांसि निष्क्रांतानि तदा मुने । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता

ତେବେ, ହେ ମୁନେ, ପୃଥିବୀକୁ ଆବରଣ କରିଥିବା ସେହି ଜଳରାଶି ବାହାରକୁ ଫୁଟି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲା—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ବସୁଧା ଆବୃତ, ଏବଂ ଯାହା ଭୂପ୍ରମାଣରୁ ଦଶଗୁଣ।

Verse 19

तैर्जलैः स्नापयांचक्रे त्वत्स्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जंजपूकौघहारिभिः

ସେହି ଜଳଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ—ଯାହା ଅନ୍ୟ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ସ୍ପର୍ଶରେ ଶୀତଳ ତୁଷାରବିନ୍ଦୁ ସଦୃଶ ହୋଇ ଜଡତା ହରେ ଓ ମଶାଦଳକୁ ଦୂର କରେ।

Verse 20

सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत् । ज्योत्स्नावदुज्ज्वलच्छायैः पावनैः शंभुनामवत्

ସେହି ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱଚ୍ଛ—ସତ୍ମନଙ୍କ ପରି; ଆକାଶପଥ ପରି ନିର୍ମଳ; ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଛାୟାଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନାମମାନଙ୍କ ପରି ପାବନ।

Verse 21

पीयूषवत्स्वादुतरैः सुखस्पर्शैर्गवांगवत् । निष्पापधीवद्गंभीरैस्तरलैः पापिशर्मवत्

ସେହି ଜଳ ଅମୃତଠାରୁ ଅଧିକ ମଧୁର; ଗୋମାତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ପରି ସୁଖସ୍ପର୍ଶ; ନିଷ୍ପାପ ବୁଦ୍ଧି ପରି ଗମ୍ଭୀର, ଏବଂ ମୃଦୁ ଧାରାରେ ପାପୀକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦେଉଥିବା।

Verse 22

विजिताब्जमहागंधैः पाटलामोदमोदिभिः । अदृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः

ସେହି ଜଳ ପଦ୍ମର ମହାସୁଗନ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା; ପାଟଲା ପୁଷ୍ପର ସୁବାସରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା; ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଅଦୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନ ଓ ନୟନକୁ ହରିନେଉଥିଲା।

Verse 23

अज्ञानतापसंतप्त प्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पंचामृतानां कलशैः स्नपनातिफलप्रदैः

ଅଜ୍ଞାନତାପରେ ଦଗ୍ଧ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ପଞ୍ଚାମୃତର କଳଶଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ—ଯାହା ସ୍ନପନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 24

श्रद्धोपस्पर्शि दृदयलिंग त्रितयहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदान निदायकैः

ଶ୍ରଦ୍ଧାସ୍ପର୍ଶିତ କର୍ମମାନେ—ତ୍ରିବିଧ ପବିତ୍ର-ଲକ୍ଷଣର ହେତୁ—ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ତମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ହରଣ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନଦାନରୂପ ଅର୍ଘ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା।

Verse 25

विश्वभर्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः । महावभृथसुस्नान महाशुद्धिविधायिभिः

ବିଶ୍ୱଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉମାସ୍ପର୍ଶସୁଖରେ ପରମାନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କର୍ମମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ମହାଶୁଦ୍ଧି ବିଧାନ କରୁଥିବା ମହା ଅବଭୃଥ-ସୁସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା।

Verse 26

सहस्रधारैः कलशैः स ईशानो घटोद्भव । सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः

ହେ ଘଟୋଦ୍ଭବ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)! ତେବେ ହୃଷ୍ଟମନା ଈଶାନ ସହସ୍ରଧାରା ବହୁଥିବା କଳଶମାନେ ଦ୍ୱାରା (ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ) ପୁନଃପୁନଃ—ସହସ୍ରବାର—ସ୍ନପନ କରାଇଲେ।

Verse 27

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वात्मा विश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम्

ତେବେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱଲୋଚନ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେଇ ଈଶାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯିଏ ରୁଦ୍ର, ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 28

तव प्रसन्नोस्मीशान कर्मणानेन सुव्रत । गुरुणानन्यपूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा

‘ଈଶାନ! ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ହେ ସୁବ୍ରତ; ଗୁରୁସମ ଏହି ସେବା—ଯାହା ପୂର୍ବେ କେବେ ହୋଇନଥିଲା—ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତି ଦେଇଛି।’

Verse 29

ततस्त्वं जटिलेशान वरं ब्रूहि तपोधन । अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण

ଏହେତୁ ହେ ଜଟାଧାରୀ ଈଶାନ, ହେ ତପୋଧନ, ତୁମ ବର କୁହ। ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ମହୋଦ୍ୟମପରାୟଣ।

Verse 30

ईशान उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शंकर

ଈଶାନ କହିଲେ— ହେ ଦେବେଶ, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଯଦି ମୁଁ ବରଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ହେ ଶଙ୍କର, ଏହି ଅତୁଳ ତୀର୍ଥ ଆପଣଙ୍କ ନାମରେ ହେଉ।

Verse 31

विश्वेश्वर उवाच । त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वः स्थितान्यपि । तेभ्योखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम्

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର କହିଲେ— ତ୍ରିଲୋକରେ ଭୂ, ଭୁବଃ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଯେ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେସବୁ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଏହି ଶିବତୀର୍ଥ ପରମ।

Verse 32

शिवज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिंतकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात्

‘ଶିବ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ‘ଶିବଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୋର ମହିମୋଦୟରେ ଏଠାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।

Verse 33

अतो ज्ञानोद नामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

ଏହେତୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଜ୍ଞାନୋଦ’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ। ଏହାର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 34

ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्यां च राजसूयाश्वमेधयोः

ଜ୍ଞାନୋଦ ତୀର୍ଥକୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏବଂ ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଆଚମନ କଲେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ—ଉଭୟର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 35

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य च पितामहान् । यत्फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा

ଫଲ୍ଗୁ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କଲେ ମଣିଷ ଯେ ଫଳ ପାଏ, ସେଇ ଫଳ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କଲେ ମିଳେ।

Verse 36

गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणं भवेत्

ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଓ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀରେ ବ୍ୟତୀପାତ ଯୋଗ ହେଲେ, ସେଦିନ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଗୟାଫଳଠାରୁ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳ ହୁଏ।

Verse 37

यत्फलं समवाप्नोति पितॄन्संतर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थे तिलोदकैः

ପୁଷ୍କରରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ଜ୍ଞାନତୀର୍ଥରେ ତିଲୋଦକ (ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ) ଦ୍ୱାରା କୋଟିଗୁଣ ହୋଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 38

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति । यत्फलं पिंडदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସନ୍ନିହତ୍ୟା ଅବସରରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତମୋଗ୍ରସ୍ତ (ଗ୍ରହଣଗ୍ରସ୍ତ) ଥିବାବେଳେ ପିଣ୍ଡଦାନରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ—ସେଇ ଫଳ ଜ୍ଞାନୋଦରେ ପ୍ରତିଦିନ ମିଳେ।

Verse 39

पिंडनिर्वपणं येषां ज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम् । मोदंते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम्

ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଜ୍ଞାନତୀର୍ଥରେ ପିଣ୍ଡନିର୍ବପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଲୋକରେ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

Verse 40

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाथ पीतांभस्त्वंतर्लिंगमयो भवेत्

ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଉପବାସ କରୁ। ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାନ କରି ସେହି ଜଳ ପାନ କଲେ ସେ ଅନ୍ତରେ ଲିଙ୍ଗମୟ (ଶିବମୟ) ହୁଏ।

Verse 41

एकादश्यामुपोष्यात्र प्राश्नाति चुलुकत्रयम् । हृदये तस्य जायंते त्रीणि लिंगान्यसंशयम्

ଏଠାରେ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି ସେ ତିନି ଚୁଲୁକ (ଅଞ୍ଜଳିମାତ୍ର) ଜଳ ପାନ କରୁ। ତାହାର ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 42

ईशानतीर्थे यः स्नात्वा विशेषात्सोमवासरे । संतर्प्य देवर्षि पितॄन्दत्त्वा दानम स्वशक्तितः

ଯେ ଈଶାନତୀର୍ଥରେ—ବିଶେଷତଃ ସୋମବାରେ—ସ୍ନାନ କରି ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ ଦିଏ,

Verse 43

ततः समर्च्य श्रीलिंगं महासंभारविस्तरैः । अत्रापि दत्त्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः

ତାପରେ ବହୁ ମହାସାମଗ୍ରୀ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଉପଚାରରେ ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗକୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 44

उपास्य संध्यां ज्ञानोदे यत्पापं काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवाञ्जायते द्विजः

ଜ୍ଞାନୋଦରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କଲେ କାଳଲୋପଜନିତ ଯେ ପାପ ହୁଏ, ସେହି ପାପ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 45

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

ଏହାକୁ ଶିବତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ଶୁଭ ଜ୍ଞାନତୀର୍ଥ। ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ତାରକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତୀର୍ଥ।

Verse 46

स्मरणादपि पापौघो ज्ञानोदस्य क्षयेद्ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसंभवः

ଜ୍ଞାନୋଦକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ପାପର ପ୍ରବାହ ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ। ତାହାର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ ଓ ଜଳପାନରୁ ଧର୍ମ ଆଦି ଶୁଭ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 47

डाकिनीशाकिनी भूतप्रेतवेतालराक्षसाः । ग्रहाः कूष्मांडझोटिंगाः कालकर्णी शिशुग्रहाः

ଡାକିନୀ-ଶାକିନୀ, ଭୂତ-ପ୍ରେତ, ବେତାଳ ଓ ରାକ୍ଷସ; ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହ; କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଝୋଟିଙ୍ଗ; କାଳକର୍ଣ୍ଣୀ ଏବଂ ଶିଶୁଗ୍ରହ—

Verse 48

ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायांति शिवर्तार्थजलेक्षणात्

ଜ୍ୱର, ଅପସ୍ମାର, ବିସ୍ଫୋଟ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟକ-ଚତୁର୍ଥକ ଜ୍ୱର—ଏ ସମସ୍ତେ ଶିବର୍ତ୍ଥାର୍ଥ ଜଳର ଦର୍ଶନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 49

ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिंगं यः स्नापयेत्सुधीः । सर्वतीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्

ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତ ଜ୍ଞାନୋଦା-ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଜଳରେ ଅଭିଷେକ କରିଥିବା ସମାନ ହୁଏ।

Verse 50

ज्ञानरूपोह मेवात्र द्रवमूर्तिं विधाय च । जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्

‘ମୁଁ ନିଜେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ; ଏଠାରେ ଦ୍ରବରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ଜଡତାକୁ ନଶାଇବି ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶ ଦେବି।’

Verse 51

इति दत्त्वा वराञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोप्यमंस्तत्रिशूलभृत्

ଏଭଳି ବର ଦେଇ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ନିଜକୁ ଯେନେ କୃତକୃତ୍ୟ ଭାବିଲେ।

Verse 52

ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान्परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्

ଜଟାଧାରୀ ରୁଦ୍ର ଈଶାନ ସେଇ ପରମ ଜଳକୁ ପାନ କରି ପରମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ; ସେଇ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ।

Verse 53

स्कंद उवाच । कलशोद्भव चित्रार्थमितिहासं पुरातनम् । ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तं तदाख्यामि निशामय

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ— ‘ହେ କଳଶୋଦ୍ଭବ! ଶୁଣ। ଜ୍ଞାନବାପୀରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଇତିହାସକୁ ମୁଁ କହୁଛି।’

Verse 54

हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद्विजः पुरा । तस्यैका तनया जाता रूपेणाऽप्रतिमा भुवि

ପୁରାତନ କାଳରେ କାଶୀରେ ହରିସ୍ୱାମୀ ନାମରେ ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ କନ୍ୟା ଥିଲା, ଯାହାର ରୂପ ପୃଥିବୀରେ ଅତୁଳନୀୟ ଥିଲା।

Verse 55

न समा शीलसंपत्त्या तस्या काचन भूतले । कलाकलापकुशला स्वरेणजितकोकिला

ଶୀଳ ଏବଂ ଗୁଣ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ କଳାରେ ନିପୁଣା ଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱରରେ କୋଇଲିକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତି ପାରୁଥିଲେ।

Verse 56

न नारी तादृगस्तीह ना भरी किन्नरी न च । विद्याधरी न नो नागी गंधर्वी नासुरी न च

ତାଙ୍କ ପରି ନାରୀ ଏଠାରେ କେହି ନାହାନ୍ତି; ନା କିନ୍ନରୀ, ନା ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ନା ନାଗୁଣୀ, ନା ଗନ୍ଧର୍ବୀ କିମ୍ବା ନା କୌଣସି ଆସୁରୀ ତାଙ୍କ ସମାନ ଅଟନ୍ତି।

Verse 57

निर्वाणनरसिंहोयं भक्तनिर्वाणकारणम् । मणिप्रदीपनागोयं महामणिविभूषणः

ଏ ହେଉଛନ୍ତି ନିର୍ବାଣ ନରସିଂହ, ଯିଏ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଅଟନ୍ତି। ଏ ହେଉଛନ୍ତି ମଣିପ୍ରଦୀପ ନାଗ, ଯିଏ ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ।

Verse 58

तदास्य शरणं यातो मन्ये दर्शभयाच्छशी । दिवापि न त्यजेत्तां तु त्रस्तश्चंडमरीचितः

ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେ କ୍ଷୟ ହେବା ଭୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମୁଖର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ କିରଣକୁ ଭୟ କରି ସେ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାଥ୍ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 59

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

ତାଙ୍କର ଭ୍ରୁଲତା ଗଣ୍ଡଦେଶର ପତ୍ରାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମର ପରି ଉଡ଼ିବାର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିଲା।

Verse 60

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ନେତ୍ରରୂପୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦୁଇଟି ଖଞ୍ଜନ ପକ୍ଷୀ ସର୍ବଦା ଶରତ ଋତୁର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 61

सुदत्या रदनश्रेणी छेदेषु विषमेषुणा । विहिता कांचनी रेखा क्वेंदावेतावती कला

ସେହି ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ଦନ୍ତପଂକ୍ତିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କାମଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ରେଖା ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଏପରି କଳା କାହିଁ?

Verse 62

प्रायो मदन भूपाल हर्म्य रत्नांतरे शुभे । जितप्रवालसुच्छाये तस्या रदनवाससी

ହେ ରାଜନ୍! ତାଙ୍କର ଓଠ ପ୍ରବାଳର କାନ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରୁଛି, ଯେପରି କାମଦେବ ରୂପୀ ରାଜାଙ୍କର ରତ୍ନଜଡିତ ମହଲ।

Verse 63

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले नैषा रेखा क्वचित्स्त्रियाम् । तत्कंठरेखात्रितय व्याजेन शपते स्मरः

ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଓ ପାତାଳରେ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଠାରେ ଏପରି ରେଖା ନାହିଁ; ତାଙ୍କ କଣ୍ଠର ତିନୋଟି ରେଖା ଛଳରେ କାମଦେବ ଶପଥ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 64

शंके चित्त भुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम् । अनर्घ्यरत्नकोशाढ्यं तम्या वक्षोरुहद्वयम्

ମୋତେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ ଯେ କାମରାଜଙ୍କ ନିଜ ନିବାସ ହିଁ ଏହି ଦୀପ୍ତ ବସ୍ତ୍ର-କୁଟୀରଦ୍ୱୟ ହୋଇଯାଇଛି—ତାହା ତାଙ୍କର ସ୍ତନଦ୍ୱୟ; ଯେନେ ଅନର୍ଘ୍ୟ ରତ୍ନକୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 65

अनंगभू नियमतोऽदृश्ये मध्ये नतभ्रुवः । रोमालीलक्षिकामूर्ध्वामिव यष्टिं विधिर्व्यधात्

ସଂୟମରେ ବିଧାତା ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଲେ ଯେ ପ୍ରାୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ଲାଗେ; ଉପରେ ରୋମାବଳୀର ରେଖା ଚିହ୍ନ ପରି ଥିବା ସରୁ ଯଷ୍ଟି ଭଳି।

Verse 66

तस्या नाभीदरीं प्राप्य कंदर्पोऽनंगता गतः । पुनः प्राप्तुमिवांगानि तप्यते परमं तपः

ତାଙ୍କର ନାଭି-ଗହ୍ୱରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ କନ୍ଦର୍ପ ପୁନଃ ‘ଅନଙ୍ଗ’ ହେଲା; ଯେନେ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ଲାଭ କରିବାକୁ ସେ ପରମ ତପ କରୁଛି।

Verse 67

गुरुणैतन्नितंबेन महामन्मथ दीक्षया । भुवि के के युवानो न स्वाधीना प्रापितादृशाम्

ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ନିତମ୍ବ—ମହାମନ୍ମଥର ଦୀକ୍ଷା ପରି—ଏମିତି ଦର୍ଶନ ପାଇ ଭୂମିରେ କେଉଁ ଯୁବକ ଅବଶ ନ ହେବ?

Verse 68

ऊरुस्तंभेन चैतस्याः स्तंभवत्कस्यनो मनः । तस्तंभेन मुने वापि सुवृत्तेन सुवर्तनम्

ତାଙ୍କର ସ୍ତମ୍ଭସଦୃଶ ଦୃଢ଼ ଊରୁଦ୍ୱୟ ଦେଖି କାହାର ମନ ସ୍ତବ୍ଧ ନ ହେବ? ସେହି ସୁବୃତ୍ତ ‘ସ୍ତମ୍ଭ’ ଦ୍ୱାରା ମୁନିଙ୍କ ସୁବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଡଗମଗାଇପାରେ।

Verse 69

पादांगुष्ठनखज्योतिः प्रभया कस्य न प्रभा । विवेकजनिताऽध्वंसि मुने तस्या मृगीदृशः

ତାହାର ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ନଖର ଜ୍ୟୋତିର ପ୍ରଭାରେ କାହାର କାନ୍ତି ମ୍ଲାନ ହେବ ନାହିଁ? ହେ ମୁନେ, ସେଇ ମୃଗନୟନୀର ବିବେକଜନିତ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସମସ୍ତ ମୋହକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ।

Verse 70

सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये । संमार्जनादि कर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा

ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଜ୍ଞାନବାପୀରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କରେ ଏବଂ ଶିବାଳୟରେ ଝାଡ଼ୁଦେବା-ସଫା କରିବା ଆଦି ସେବାକର୍ମ ଅନନ୍ୟମନରେ କରେ।

Verse 71

तत्पादप्रतिबिंबेषु रेखा शष्पांकुरं चरन् । नान्यद्वनांतरं याति काश्यां यूनां मनोमृगः

ତାହାର ପାଦପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରେଖାର କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଚରି, କାଶୀର ଯୁବକମାନଙ୍କ ‘ମନୋମୃଗ’ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବନପଥକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 72

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

ତାହାର ମୁଖପଦ୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, ଯୁବକମାନଙ୍କ ନେତ୍ରରୂପ ଭ୍ରମରମାଳା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଲତା ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 73

सुलोचनापि सा कन्या प्रेक्षेतास्यं न कस्यचित् । सुश्रवा अपि सा बाला नादत्ते कस्यचिद्वचः

ସୁଲୋଚନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କନ୍ୟା କାହାର ମୁହଁକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ; ସୁଶ୍ରବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବାଳା କାହାର ପ୍ରଣୟବଚନ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।

Verse 74

सुशीला शीलसंपन्ना रहस्तद्विरहातुरैः । प्रार्थितापि सुरूपाढ्यैर्नाभिलाषं बबंध सा

ସୁଶୀଳା ଶୀଳ-ସଦାଚାରରେ ସମ୍ପନ୍ନା ଥିଲେ। ଗୁପ୍ତରେ ବିରହେ ଆତୁର ସୁନ୍ଦର ଯୁବକମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବାନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ।

Verse 75

धनैस्तस्याजनेतापि युवभिः प्रार्थितो बहु । नाशकत्तां सुलीलां सदातुं शीलोर्जितश्रियम्

ଧନ ଦେବାକୁ କହି ଅନେକ ଯୁବକ ପୁନଃପୁନଃ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସୁଲୀଳା କନ୍ୟାକୁ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଶ୍ରୀ ଶୀଳ-ଧର୍ମଜନିତ ଥିଲା।

Verse 76

ज्ञानोदतीर्थभजनात्सा सुशीला कुमाग्किा । बहिरंतस्तदाऽद्राक्षीत्सर्वलिंगमयं जगत

ଜ୍ଞାନୋଦ ତୀର୍ଥର ଭଜନ-ପୂଜାରେ ସେ କୁମାରୀ ସୁଶୀଳା ତେବେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଶିବଲିଙ୍ଗମୟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ।

Verse 77

कदाचिदेकदा तां तु प्रसुप्तां सदनांगणे । मोहितो रूपसंपत्त्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत्

ଏକଦା ସେ ଘରର ଆଙ୍ଗଣରେ ଶୁଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ରୂପସମ୍ପଦାରେ ମୋହିତ ଜଣେ ବିଦ୍ୟାଧର ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିନେଲା।

Verse 78

व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम् । स निनीषति तावच्च विद्युन्माली समागतः

ରାତିରେ ଆକାଶପଥେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ସେ ମଲୟ ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲା; ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 79

राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुंडलः । वसारुधिरलिप्तांगः श्मश्रुलः पिंगलोचनः

ଭୟଙ୍କର ଦେହଧାରୀ ଏକ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରକଟ ହେଲା—କପାଳରେ ତିଆରି କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ବସା ଓ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ଦାଢ଼ିଯୁକ୍ତ, ପିଙ୍ଗଳ ନୟନବାନ।

Verse 80

राक्षस उवाच । ममदृग्गोचरं यातो विद्याधरकुमारक । अद्य त्वामेतया सार्धं प्रेषयामि यमालयम्

ରାକ୍ଷସ କହିଲା—“ହେ ବିଦ୍ୟାଧରକୁମାର, ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରକୁ ଆସିପଡ଼ିଛ। ଆଜି ଏହି ନାରୀ ସହିତ ତୁମକୁ ଯମାଳୟକୁ ପଠାଇଦେବି।”

Verse 81

इति श्रुत्वाथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्राता मृगी यथा । चकंपेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुहुः

ସେ କଥା ଶୁଣି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହେଲା—ବ୍ୟାଘ୍ର ଘ୍ରାଣ କରିଥିବା ହରିଣୀ ପରି; ଏବଂ କଦଳୀପତ୍ର ପରି ମୁହୁଁମୁହୁଁ କାପିଉଠିଲା।

Verse 82

निजघान त्रिशूलेन रक्षो विद्याधरं च तम् । विद्याधरकुमारोपि नितरां मधुराकृतिः

ସେ ରାକ୍ଷସ ତ୍ରିଶୂଳରେ ସେହି ବିଦ୍ୟାଧରକୁ ଆଘାତ କଲା; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଆକୃତିର ବିଦ୍ୟାଧରକୁମାର ମଧ୍ୟ ସମରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 83

तद्भीषणत्रिशूलेन भिन्नोस्को महाबलः । जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम्

ସେହି ଭୀଷଣ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବକ୍ଷ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମହାବଳୀ, ବଜ୍ରପାତ ସଦୃଶ ମୁଷ୍ଟିଘାତରେ ତାହାକୁ ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 84

नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे । चूर्णितो मुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले

ରଣରେ ନରମାଂସ ଓ ବସାରେ ମତ୍ତ ଥିବା ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଲି ଏକମାତ୍ର ମୁଷ୍ଟିଘାତରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଧରାତଳେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 85

राक्षसो मृत्युवशगो वज्रेणेव महीधरः । विद्याधरोपि तच्छूलघातेन विकलीकृतः

ମୃତ୍ୟୁବଶଗ ହୋଇଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରାଘାତ ପାଇଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଢଳିପଡ଼ିଲା; ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧର ମଧ୍ୟ ସେହି ଶୂଳଘାତରେ ବିକଳ ହେଲା।

Verse 86

उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णित विलोचनः । प्रिये मुधा समानीता सुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन्

ଦୁଃଖରେ ଚକ୍ଷୁ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ଭଙ୍ଗା ଭଙ୍ଗା ଶବ୍ଦ କହିଲା— “ପ୍ରିୟେ, ବ୍ୟର୍ଥରେ ଏଠାକୁ ଆଣାଗଲୁ…”

Verse 87

जहौ प्राणान्रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन्

ରଣଭୂମିରେ ସେ ବୀର ସର୍ବଦିଗରେ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରି କରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା।

Verse 88

अनन्यपूर्वसंस्पर्श सुखं समनुभूय सा । तमेव च पतिं मत्वा चक्रे शोकाग्निसात्तनुम्

ଅପୂର୍ବ ସ୍ପର୍ଶସୁଖ ଅନୁଭବ କରି, ତାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ପତି ଭାବି, ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଶୋକାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି କଲା।

Verse 89

लिंगत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि । दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ

ତ୍ରିଶରୀରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କ କେବଳ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସେ ରାକ୍ଷସ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇ ତ୍ରିଦିବ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲା।

Verse 90

रणे पणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोपि सः । अंते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः

ରଣରେ ପ୍ରାଣକୁ ପଣ କରିଥିବା ସେ ବିଦ୍ୟାଧରପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରି ମଲୟକେତୁ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ପାଇଲା।

Verse 91

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

ସେ ବାଳା ମଧ୍ୟ ସେହି ବିଦ୍ୟାଧରକୁମାରକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲା; ବିରହାଗ୍ନିରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ଣାଟେ ଜନ୍ମଭାଗିନୀ ହେଲା।

Verse 92

सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान् । माल्यकेतुरनंगश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम्

କାଳକ୍ରମେ ମଲୟକେତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଅନଙ୍ଗଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ ମାଲ୍ୟକେତୁ—ପିତା ଦତ୍ତ କଲାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲା।

Verse 93

सापि प्राग्वासनायोगाल्लिंगार्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिं बह्वमंस्त वै

ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବାସନାଯୋଗରୁ ସେ ସତୀ ମଧ୍ୟ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନରେ ରତ ଥିଲା; ଚନ୍ଦନଚୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି ବିଭୂତିକୁ ହିଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅମୂଲ୍ୟ ମାନିଲା।

Verse 94

मुक्ता वैदूर्य माणिक्य पुष्परागेभ्य एव सा । मेने रुद्राक्षनेपध्यमनर्घ्यं गर्भसुंदरी

ଗର୍ଭସୁନ୍ଦରୀ ମୁକ୍ତା, ବୈଦୂର୍ୟ, ମାଣିକ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପରାଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳାର ଆଭୂଷଣକୁ ଅଧିକ ଅନର୍ଘ୍ୟ ମନେ କଲା।

Verse 95

कलावती माल्यकेतुं पतिं प्राप्य पतिव्रता । अपत्यत्रितयं लेभे दिव्यभोगसमृद्धिभाक्

କଲାବତୀ ମାଲ୍ୟକେତୁଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇ ପତିବ୍ରତା ରହିଲା; ସେ ତିନି ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରି ଦିବ୍ୟଭୋଗସଦୃଶ ସମୃଦ୍ଧି ଭୋଗିଲା।

Verse 96

एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतुं नरेश्वरम् । चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ

ଏକଦା ଉତ୍ତରଦେଶୀ ଜଣେ ଚିତ୍ରକାର ନରେଶ୍ୱର ମାଲ୍ୟକେତୁଙ୍କୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରିତ ପଟିକା ଦେଖାଇଲା।

Verse 97

सर्वसौंदर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः । अधिशेते ध्रुवं ध्वांतं तन्मौलिं ब्रध्न साध्वसात्

ସେ—ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ନିଲୟ, ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣର ସତ୍ଖନି—ତାଙ୍କ ମୌଳିରେ ଧ୍ରୁବ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖି ହଠାତ୍ ଭୟଭୀତ ହେଲା।

Verse 98

मुहुर्मुहुः प्रपश्यंती रहसि प्राणदेवताम् । विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी

ନିର୍ଜନରେ ନିଜ ପ୍ରାଣଦେବତାଙ୍କୁ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ଦେଖୁଥିବା ସେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଗଲା—ସମାଧିସ୍ଥ ଯୋଗିନୀ ପରି।

Verse 99

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ନୟନ ଖୋଲି ଚିତ୍ରିତ ପଟକୁ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିର ଅତିଥି କଲା। ପରେ ତର୍ଜନୀର ଅଗ୍ର ଉଠାଇ ନିଜକୁ ପୁନଃ ସଚେତନ କଲା।

Verse 100

संभेदोयमसे रम्य उपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्वरा

ଏହା ଏକ ରମ୍ୟ ସଙ୍ଗମ; ଜଳରେ କମ୍ପିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଉଛି। ଏଠାରେ କେଶବଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ‘ପଦଚିହ୍ନ’ ଅଛି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ‘ବରଣା’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 110

तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । हरिश्चंद्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद्भूरयं हि सा

ଏହିଠାରେ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଦେହକୁ ତୃଣସମାନ ମାନି, ପତ୍ନୀ ସହିତ, ନିଜକୁ ବିକ୍ରୟ କରିଥିଲେ।

Verse 120

एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । मातुर्जातूदरदरीं न विशेदेष निश्चयः

ଏହା ରମ୍ୟ ତୀର୍ଥ ‘ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ’। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମାନବୋତ୍ତମ ପୁନର୍ବାର କେବେ ମାତୃଗର୍ଭର ଦରିରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 130

चतुर्वेदेश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम्

ଇନି ହେଉଛନ୍ତି ଚତୁର୍ବେଦଙ୍କ ଈଶ୍ୱର—ଚତୁର୍ବେଦଧାରୀ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା। ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମାତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନଜନିତ ଫଳ ପାଏ।

Verse 140

वैरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात् । बलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः

ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି ବୈରୋଚନେଶ୍ୱର। ପ୍ରହ୍ଲାଦ-କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି କେଶବ ‘ବଳି-କେଶବ’ ନାମରେ ସ୍ଥିତ, ଏଠାରେ ‘ନାରଦ-କେଶବ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 150

बिंदुमाधवभक्तो यस्तं यमोपि नमस्यति । प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिंदु स्वरूपधृक्

ଯେ ବିନ୍ଦୁ-ମାଧବଙ୍କ ଭକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଯମ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରେ। କାରଣ ସେଠାରେ ସେଇ ଏକ ପରମତତ୍ତ୍ୱ—ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସ୍ୱରୂପ—ନାଦ ଓ ବିନ୍ଦୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିରାଜିତ।

Verse 160

यस्यार्चनाल्लभेज्जंतुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु । इदमायतनं श्रेष्ठं मणिमाणिक्यनिर्मितम्

ଯାହାଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଜୀବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟତନ ମଣି-ମାଣିକ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ।

Verse 170

कालेश्वरकपर्दीशौ चरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरो नितंबश्च नाभिर्वै मध्यमेश्वरः

ପାଦଦ୍ୱୟରେ ନିର୍ମଳ ରକ୍ଷକ କାଲେଶ୍ୱର ଓ କପର୍ଦୀଶ। ନିତମ୍ବଦେଶେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶ୍ୱର, ଏବଂ ନାଭିରେ ନିଶ୍ଚୟ ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର।

Verse 180

अशोकाख्यमिदं तीर्थं गंगाकेशव एष वै । मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्ग द्वारमिदं विदुः

‘ଅଶୋକ’ ନାମକ ଏହି ତୀର୍ଥଟି ନିଶ୍ଚୟ ଗଙ୍ଗା-କେଶବ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ‘ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାର’; ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।