Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

ଗଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଔତ୍ତାନପାଦି (ଧ୍ରୁବ) ସେହି କାନନରୁ ବାହାରି ଯମୁନାତଟରେ ଥିବା ମହାନ୍, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ରମ୍ୟ ମଧୁବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

ସେହିଟି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଧାମ—ହରିମେଧସ ଋଷିଙ୍କ ପରମ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ; ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପାପୀ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟେ ନିଷ୍ପାପ ହୋଇଯାଏ।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

ସେ ନିରାମୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ‘ବାସୁଦେବ’ ନାମ ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ନୟନରେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ତାହାରେ ମୟ ଦେଖିଲା।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

ହରି ସମସ୍ତ ହରିତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ଥିଲେ, ହରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣମାନଙ୍କରେ ଥିଲେ; ବନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ହରି ଶିବମୃଗ, ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ଆଦି ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

ଜଳରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ମତ୍ସ୍ୟ-କୂର୍ମ ଆଦି ରୂପରେ ଥିଲେ; ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କ ମନ୍ଦୁର (ଅଶ୍ୱଶାଳା) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ହରି ଅଶ୍ୱାଦି ରୂପରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

ପାତାଳରେ ସେ ଅନନ୍ତରୂପ, ଗଗନରେ ‘ଅନନ୍ତ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପଭେଦରେ ଅନନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

ଯେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି ଏବଂ ଯେ ଦେବମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ-ଧାମ, ସେଇ ବାସୁଦେବ। ନିଜ ଅନ୍ତର୍ବାସ ଶକ୍ତିରେ ସେ ସର୍ବତ୍ର ଦୀପ୍ତ ଓ ଲୀଳାମୟ।

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

ଯେଉଁଠି ‘ବିଷ୍ଲୃ’ ଧାତୁ ‘ସର୍ବବ୍ୟାପ୍ତି’ ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ଥକତା ପାଏ, ସେଉଁଠି ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ।

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରିଥିବାରୁ ସେ ପରମେଶ୍ୱର ‘ହୃଷୀକେଶ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ। ଏହି ନାମଧାରୀ ସେ ସର୍ବତ୍ର ସଂସ୍ଥିତ।

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

ମହାପ୍ରଳୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ‘ଅଚ୍ୟୁତ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ।

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

ଯେ ନିଜ ଲୀଳାରେ ଏହି ଚରାଚର ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦାସ୍ୟଭାବର ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଏଠାରେ ସର୍ବାଧାର ‘ବିଶ୍ୱମ୍ଭର’ ଭାବେ ସ୍ତୁତ।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ବିଷ୍ଣୁପଦ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟଣୀୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ନିୟମାନୁସାରେ କମଳନୟନ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ମାତ୍ର ଧ୍ୟେୟ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

ତାଙ୍କ ବାଣୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ; ‘ମୁକୁନ୍ଦ’, ‘ଗୋବିନ୍ଦ’, ‘ଦାମୋଦର’, ‘ଚତୁର୍ଭୁଜ’—ଏହି ନାମ ବ୍ୟତୀତ ନୁହେଁ।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣାର୍ଥ ପୂଜା ଓ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କର୍ମ ବ୍ୟତୀତ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ତାଙ୍କ ହାତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରେନାହିଁ।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

ତାଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ହରିଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳକୁ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରେ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି ନିଶ୍ଚଳ ସ୍ଥିରତା ପାଏ।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣରୂପ ଚରଣଯୁଗଳ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଦ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚଲିଲା ନାହିଁ; ଏପରି ବିପୁଳ ଓ ଅଚଳ ତପସ୍ୟା ସେ କଲେ।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଗୁଣବର୍ଣ୍ଣନରେ ହିଁ ତାଙ୍କ ବାଣୀ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ପାଇଲା; ସେହି ନିରବ ତନ୍ମୟତାରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ମହାସାର ଓ ପରମ ସାର୍ଥକ ହେଲା।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

କମଲାକାନ୍ତଙ୍କ ନାମାମୃତ-ରସକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଜିଭାରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ରସ ପ୍ରତି ସ୍ପୃହା ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

ଶ୍ରୀ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟର ପଦ୍ମ-ସୁଗନ୍ଧରେ ପ୍ରମୋଦିତ ତାଙ୍କ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗନ୍ଧ ପଛେ ଦୌଡ଼ିଲା ନାହିଁ।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

ମଧୁରିପୁଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ତାଙ୍କ ତ୍ୱଗିନ୍ଦ୍ରିୟ ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶସୁଖ ପାଇଲା; ଭୂମିଜ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଥିରେ ହିଁ ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିଲା।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟମାନଙ୍କର ଆଧାର ଓ ସାରସ୍ୱରୂପ ପରମ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସହିତ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ହେଲା; ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟରେ କୃତାର୍ଥ ହେଲା।

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଦହନଶୀଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତେଜ ଲୁପ୍ତ ହେଲା; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଏକାସାଥି ଜ୍ଵଳିଥିବା ପରି ତ୍ରିଲୋକ ଆଲୋକିତ ହେଲା।

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଧନାଧିପ କୁବେର, ଯମ ଏବଂ ନୈଋତ ଆଦି ଦିକ୍ପାଳମାନେ ନିଜ ନିଜ ପଦ ନେଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶଙ୍କିତ ହେଲେ।

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

ତେବେ ବିମାନବାସୀ ଦେବଗଣ ଓ ବସୁମାନଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର ନେଇ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ନିକଟରୁ ଉଠି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲେ।

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

ଧ୍ରୁବ ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପୃଥିବୀତଳେ ପାଦ ରଖୁଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ସେଉଁଠାରେ ତପୋବଳର ଭାରରେ ଚାପି ପଡ଼ି ଧରା ନିଶ୍ଚୟ ନମିଯାଉଥିଲା।

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

ଆହା! ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗସଙ୍ଗରେ ଜଡ ହୋଇଥିବା ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡତା ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପାଦ ପଡ଼ିଲା ସେଠି ରସ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଭରି ସ୍ଫୁରିତ ହେଲା; ତାଙ୍କ ତପୋତେଜର ଭୟରେ ଧାରାମାନେ କମ୍ପି ଅନ୍ୟତ୍ର ସରିଗଲେ।

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

ଦିଗ୍‌ଦିଗନ୍ତରେ ଯେତେ ସର୍ବତ୍ର ଦୀପ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ସିଦ୍ଧରୂପ ଓ ଗୁଣ ଅଛି, ସେସବୁ ତାହାର ତପୋତେଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ‘ନେତ୍ରର ଅତିଥି’ ହେଲେ—ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ମୁଖେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ।

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

ଆହା! ନିଜ ଗୁଣସ୍ପର୍ଶରେ ସଦା ଚଳମାନ ମାତରିଶ୍ୱନ (ବାୟୁ) ଦୂର ଦେଶାନ୍ତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହେଲା—ବିଷୟୀକୃତ ହେଲା।

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

ଶବ୍ଦଗୁଣୀ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ, ଧ୍ରୁବାରାଧନରେ ନିବିଷ୍ଟ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦସମୂହକୁ ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣର ଶରଣ କରାଇଦେଲା—ମନେ ହେଲା ସବୁ ଧ୍ୱନି ସେଠି ଲୀନ ହେଲା।

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

ପଞ୍ଚଭୂତ ସହିତ ସମସ୍ତ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ଦିନେଦିନେ ଆରାଧିତ ଥିଲେ; ତଥାପି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ମନ ନେଇ ସେ ତପକୁ ହିଁ ପରମ ମାନିଲେ—ତାହାକୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାଧନ ଭାବିଲେ।

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

କୌସ୍ତୁଭମଣିର ଦୀପ୍ତିରେ ଯାହାର ହୃଦୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପୀତ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଧ୍ୟାନଯୋଗେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ତେଜୋମୟ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

ସେହି ତପସ୍ୟାର ଭୟରୁ ମରୁତମାନଙ୍କ ମହାସମୂହ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା—‘ଧ୍ରୁବ ଯଦି ମୋ ପଦକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ହରିନେବ।’

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

‘ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ଯତିମାନଙ୍କ ନିୟମକୁ ମଧ୍ୟ ରୋକିବାରେ ସମର୍ଥ; କିନ୍ତୁ ସେ ଯୁବକମାନଙ୍କ ଉପରେ ମାତ୍ର କାମ କରେ। ଏଠାରେ ଏହି ବାଳକ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?’

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

‘ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ମୋର ଦୁଇ ସହାୟ—କାମ ଓ କ୍ରୋଧ; କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇଁ ଏହି ଶିଶୁ ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇ ପାରୁନାହାନ୍ତି।’

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

‘ଏହି ବାଳକ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଫଳିବ—ତାକୁ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଭୀଷଣାକାର ଭୂତମାନଙ୍କ ଦଳ ପଠାଉଛି।’

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“ଏ ଶିଶୁ; ଭୂତମାନଙ୍କ ଭୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦେବ”—ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଭୂତଗଣଙ୍କ ଦଳକୁ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପଠାଇଲେ।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

ଗୋଟିଏ ଭୂତର ସର୍ବାଙ୍ଗ ଭାଲୁ ପରି, ଉଠ ପରି ଲମ୍ବା ଝୁଲୁଥିବା ମୁଣ୍ଡ; ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ସହ ସେ ଶିଶୁଟି ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲା।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭୂତ ବାଘମୁଖୀ; ସେ ବିକଟ ମୁହଁ ଫାଟି ଖୋଲିଲା। ହାତୀ ପରି ଭାରୀ ଦେହ ନେଇ ବାରମ୍ବାର ଗର୍ଜି ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗେଇଲା।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭୂତ ବିକଟ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଧାରୀ; ସେ ତ୍ୱରାରେ ମାଂସ ଖାଉଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧରେ ଯେନେ ଧମକାଉଥିବା ପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ତଟକୁ ଚିରି, ଖୁରର ଆଘାତରେ ଭୂମିକୁ ଦଳିଦେଇ ଗୋଟିଏ ମହାବୃଷଭ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଗର୍ଜି ଆଗେଇଲା।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

ପୁନର୍ବାର ଜଣେ ପନ୍ନଗୀ-ରୂପିଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ଫଣାର ଫଟ୍କାରରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର; ଅତିଚଞ୍ଚଳ ଦୁଇ ଜିଭା ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ କରି ତାକୁ ଭୟଭୀତ କରିଲା।

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

ଆଉ ଜଣେ ମହିଷାକାର—ଶିଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ୁଥିଲା; ଲାଙ୍ଗୁଳରେ ଧରାକୁ ତାଡ଼ି, ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସବେଗରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ କରି ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

ଆଉ ଜଣେ ଦାବାନଳରେ ଦଗ୍ଧ ଖଜୁରୀ ଗଛ ସଦୃଶ; ଦୁଇ ବିଶାଳ ଜଂଘାଯୁକ୍ତ ଭୂତ ହୋଇ, ମୁହଁ ଫାଟି ତାକୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲା।

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

ଆଉ ଜଣେ ଦୀର୍ଘ କୃଶୋଦର—ମୌଲିର ଭୂଷଣରେ ମେଘକୁ ଘଷାଇ; ଧସିଥିବା ପିଙ୍ଗଳ ନୟନ ସହ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ତାକୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲା।

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

ଆଉ ଜଣେ କୃପାଣ ହାତରେ, ଭଙ୍ଗା ମୁହଁ; ବାମହସ୍ତରେ କପାଳ ଧରି, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଗର୍ଜନ କରି ସେଇ ଶିଶୁ ଉପରେ ଧାଇଲା।

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

ହାରେ ଏକ ବିଶାଳ ଶାଳ ଗଛ ଧରି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଯମଙ୍କ ପରି କେହି ଜଣେ ତାଙ୍କ ଆଡକୁ ଆସିଲେ।

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

ଅନ୍ଧକାରର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ସଦୃଶ, ବାଘ ପରି ବିଶାଳ ମୁଖ ଏବଂ ଯମରାଜଙ୍କ ପରି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି କେହି ଜଣେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

ପେଚାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହୃଦୟକୁ କମ୍ପାଇ ଦେଉଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା କେହି ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଭୟଭୀତ କଲେ।

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

ଜଣେ ଯକ୍ଷିଣୀ କାହାର ଏକ କାନ୍ଦୁଥିବା ଶିଶୁକୁ ଆଣିଲେ; ସେ ତା’ର ପେଟରୁ ରକ୍ତ ପିଇଲେ ଏବଂ ହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ପଦ୍ମନାଡ଼ ପରି ଚୋବାଇ ଖାଇଲେ।

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

ସେ କହିଲେ - 'ଆଜି ମୁଁ ଶୋଷିଲା ଅଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମର ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ପିଇବି। ଯେପରି ଏହି ଶିଶୁର ହାଡ଼ ଚୋବାଇଲି, ସେହିପରି ତୁମର ହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଚୋବାଇ ଖାଇବି।'

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

ତାପରେ ଅନ୍ୟା ତୃଣ ଓ କାଠଖଣ୍ଡ ସମସ୍ତଦିଗରେ ପସାରି, ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଦାବାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କଲା।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

ତାପରେ ଅନ୍ୟା ବେତାଳୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗଛ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା; ସେ ଆକାଶପଥକୁ ରୋକି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କମ୍ପାଇଲା।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

ଆଉ ଜଣେ ‘ସୁନୀତି’ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତା ପରି କାନ୍ଦିଲା ଏବଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ଛାତି ପିଟିଲା।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

ସେ ସତୀ ବହୁମାୟାରେ ନିର୍ମିତ ମିଠା ଓ ଲୋଭନୀୟ ବଚନ କହିଲା; କାରୁଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବାତ୍ସଲ୍ୟଭାବକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ପ୍ରସାର କଲା।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

“ବତ୍ସ! ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ଶରଣ; ହାୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର; ମୁଁ ପ୍ରାଣହୀନ ପରି। ହେ ଶରଣାଗତବତ୍ସଲ!”

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

ଗାଁରୁ ଗାଁ, ନଗରରୁ ନଗର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଥ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବନ ଦେଇ; ଆଶ୍ରମରୁ ଆଶ୍ରମ, ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତ ମୁଁ ଭ୍ରମଣ କରିଛି। ତୁମ ଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମାତ୍ର ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ।

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

ହେ ବାଳ, ଯେଦିନ ତୁମେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବାହାରିଗଲ, ସେହି ଦିନଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବାହାରିଛି—କେବଳ ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ।

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କ କଠୋର ଦୁର୍ବାକ୍ୟରେ ତୁମେ ଶିଶୁ ପରି ପୀଡ଼ିତ ହେଲା ପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ବଚନ-ଅଗ୍ନିରେ ଅଧିକ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି।

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

ମୁଁ ନ ଶୁଏ, ନ ସତ୍ୟରେ ଜାଗେ; ନ ଖାଏ, ନ ପିଏ। ମୁଁ କେବଳ ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ଯୋଗିନୀ ପରି, କିନ୍ତୁ ବିୟୋଗିନୀ ହୋଇ।

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

ମୋ ଆଖି ନିଦ୍ରାରେ ଦରିଦ୍ର; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମୁଖ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତଥାପି ଯେପରି ହେଉ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖେ, ମୁଁ—ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟା—ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

ବିରହେ ବ୍ୟାକୁଳ ମୁଁ, ତୁମ ମୁଖର ପ୍ରତିନିଧି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଉଦିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଦାହକ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲି।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

ତୁମ କଥାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗୁଥିବା କୋଇଲିର ମଧୁର କୁହୁକୁହୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣି ପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋ କାନ ତ ମାତ୍ର ବିଳାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

ତୁମ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶର ସଙ୍ଗମ ପରି ମଧୁର ପବନ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା ନାହିଁ; ମୁଁ କେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

ହେ ଧ୍ରୁବ! ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁ ଦେଶ, କେଉଁ ନଦୀ, କେଉଁ ପର୍ବତ ଅଛି ଯାହାକୁ ମୁଁ—ରାଜପତ୍ନୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ—ପାଦେ ଚାଲି ଲଂଘନ କରିନାହିଁ?

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

ଏ ସବୁ ଅନିତ୍ୟ—ଏହା ଦେଖିଦେଖି ମୁଁ ଯେନ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି। ହେ ପୁତ୍ର! ତୋ ମାତାକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଦୀନ ଓ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପାଇଛ।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

ତୁମ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କୋମଳ—ଏହି କଠୋର ତପସ୍ୟା ସହ ତାହାର କି ସମ୍ବନ୍ଧ? ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଠିନ ତପ କଠିନ ଦେହଧାରୀ ଦୃଢ଼ ପୁରୁଷମାନେ ହିଁ ସାଧନ କରନ୍ତି।

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

ବତ୍ସ, ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ କଣ ଲାଭ କରିବ? ତୁମେ ତ ଧରାଧୀଶଙ୍କ ପୁତ୍ର—ରାଜସମ୍ପଦଠାରୁ ଅଧିକ ଏବେ କଣ ଚାହୁଁଛ, କୁହ।

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

ବାଳକ, ଏହି ବୟସରେ ତୁମେ ସଦା ଖେଳିବା ଉଚିତ—ସମବୟସୀ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ, ଖେଳ ଓ ଖେଳନାରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ।

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

ତାପରେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ତୁମେ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠ ହେବା ଉଚିତ; ହେ ଦୂରଦର୍ଶୀ, ତୁମେ ସର୍ବବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାତା ହେବାକୁ ହେବ।

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

ଏବଂ ପରେ ପ୍ରାଉଢ଼ ବୟସ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ତୁମେ ନାରୀ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିବ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି।

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

ତାପରେ ତୁମେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଗୁଣବାନ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଦେଇ, ନିଜ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ତାହା ପରେ ତପସ୍ୟା କର।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

ଏବେଇ ଶୈଶବବୟସରେ ତପ କଲେ କଷ୍ଟ କ’ଣ? ପାଦାଙ୍ଗୁଠିର ଗୋମୟାଗ୍ନି କେବେ ମସ୍ତକର ମୌଳିକୁ ପହଞ୍ଚିବ?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ ହରାଯାଇଥିବା, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିରୁ ପତିତ—ଏମାନେ ତପ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

‘ମାନ ହରାଗଲେ ତପ କରିବା ଉଚିତ’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଧ୍ରୁବ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ପୁନର୍ବାର ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲା।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

ମାତାଙ୍କୁ କିଛି ନ କହି, ଭୂତଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧ୍ରୁବ ପୁନର୍ବାର ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ହେଲା।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

ସେଇ ଭୂତମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟ—ବହୁ ଭୟଙ୍କର ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ—ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଭୀତି ଦେଖାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

ସେ ଚକ୍ର ସବୁଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ପରି ଦୀପ୍ତ, ଉଚ୍ଚ ତେଜରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା; ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଧୋକ୍ଷଜ ନିଜେ ତାହା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଆବୃତ, ତୀବ୍ର ଓ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଛି—ଏହା ଦେଖି ଭୂତମଣ୍ଡଳୀ ଭୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

ହୃଦୟରେ ସର୍ବଥା ଅଚଳ ଓ ଚିତ୍ତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ କରି, ଧ୍ରୁବ ତପସ୍ୟାର ଅଙ୍କୁର ପରି ମେଦିନୀକୁ ଭେଦି ଉପରକୁ ଉଦିତ ହେଲେ।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

ସେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଫେରିଗଲା; ତାହାର ଆଶା ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମେଘମାଳା ଅଳ୍ପ ପବନର ଡୋଳାଣି ପାଇଲେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇ ବୃଥା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ବେଗ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

ତାପରେ ଜଂଭାରି (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ଭୀତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

ସେମାନେ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ତୁତି-ସ୍ତବନ ଦ୍ୱାରା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ; କଥା କହିବାର ଅବସର ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରାଗଲା।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ଧାତା! ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଲୋକବାସୀ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି।

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

ତାତ! ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନୋଭାବକୁ ଆମେ ସମ୍ୟକ୍ ବୁଝିପାରୁନାହୁଁ। ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଗୋଟିଏ ‘ପଦ’ (ସ୍ଥାନ) ହରଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ—ଆମମଧ୍ୟରୁ କାହାର ପଦ ସେ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛି?

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

ଦେବମାନେ ଏପରି ନିବେଦନ କରିବା ପରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ହସି, ଧ୍ରୁବଙ୍କ କାରଣରେ ଭୟାକୁଳ ମନ ଥିବା ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଧ୍ରୁବପଦ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଦେବମାନେ, ସେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଭୟ କରନି। ତୁମେ ସମସ୍ତେ କ୍ଲେଶରହିତ ହୋଇ ଯାଅ; ସେ ତୁମ ପଦ ଚାହେଁନାହିଁ।

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, କାହା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚିତ—ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ସେମାନେ ପରକୁ ତାପ ଦେଉନାହାନ୍ତି।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

ଦେବେଶ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇ, ଧ୍ରୁବ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପଦକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର କରିଦେବେ।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୁନୀତ ବଚନ ଶୁଣି ଦେବମାନେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

ତେବେ ଦେବ ନାରାୟଣ ସେଇ ବାଳକକୁ ଦୃଢ଼ମନସ୍କ ଓ କେବଳ ତାଙ୍କରେ ଶରଣାଗତ ଦେଖି, ଗରୁଡ଼ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ସୁବ୍ରତ! ବର ଚାହ। ଏବେ ଏହି ତପସ୍ୟାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଅ; ହେ ବାଳକ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଛ।

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

ସେଇ ଅମୃତସଦୃଶ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳମଣିର ଜ୍ୟୋତି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକପଟଳକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

ନବବିକଶିତ ନୀଳ ଉତ୍ପଳର ଗୁଚ୍ଛମାନେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୋଇ, ଦ୍ୟାଵା-ଭୂମି ଯେନ ସରୋବର ପରି ଭାସିଲା।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ତେବେ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୟାଵା ଓ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତକୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ କୃପାମୟ କଟାକ୍ଷଧାରା ସର୍ବତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପରି ଦେଖିଲା।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

ଉଦୟମାନ ମେଘପୁଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଧାରା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ନୟନର ପାବନ ଅତିଥି ହେଲେ।

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳ—ନିକଷପାଷାଣରେ ମେରୁର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରେଖା ଅଙ୍କିତ ଥିବା ପରି—ସେହିପରି ଧ୍ରୁବ ସେ ସମୟରେ ଗରୁଡବାହନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

ଯେପରି ଗାଢ଼ ନୀଳ ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ସେ ସମୟରେ ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହରିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ—ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଜଗତକୁ ଶୋଭାୟିତ କରେ।

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

ସେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାରିଦିଗରେ ଗଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ କାନ୍ଦିପକାଇଲେ—ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ଶିଶୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି କାନ୍ଦେ।

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଧ୍ରୁବ ନାରଦ, ସନନ୍ଦନ, ସନକ ଏବଂ ସନତ୍କୁମାର ଆଦି ଅନ୍ୟ ମହାଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ସ୍ତୁତିତ ହେଲେ।

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

ଦେବଦେବଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ତାହାର ମୁଖରେ ଶୁଭ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବିଲା; ତାପରେ ଧ୍ରୁବ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।