Adhyaya 7

Verse 1

अगस्तिरुवाच । मथुरायां द्विजः कश्चिदभूद्भूदेवसत्तमः । तस्य पुत्रो महातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ମଥୁରାରେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ, ଯିଏ ଭୂଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କର ମହାତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ‘ଶିବଶର୍ମା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 2

अधीत्यवेदान्विधिवदर्थं विज्ञाय तत्त्वतः । पठित्वा धर्मशास्त्राणि पुराणान्यधिगम्य च

ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ସେମାନଙ୍କ ଅର୍ଥକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବୁଝିଲେ; ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ଏବଂ ପୁରାଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଅଧିଗମ କଲେ।

Verse 3

अंगान्यभ्यस्य तर्कांश्च परिलोड्य समंततः । मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदं विगाह्य च

ସେ ବେଦାଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ତର୍କଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପରୀକ୍ଷା କଲେ, ଦୁଇ ମୀମାଂସାକୁ ଅବଲୋକନ କଲେ ଏବଂ ଧନୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 4

आयुर्वेदं विचार्यापि नाट्यवेदे कृतश्रमः । अर्थशास्त्राण्यनेकानि प्राप्याश्वगजचेष्टितम्

ଆୟୁର୍ବେଦକୁ ବିଚାରି, ନାଟ୍ୟବେଦରେ ପରିଶ୍ରମ କଲା; ଅନେକ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଲାଭ କରି ଅଶ୍ୱ-ଗଜର ଚଳନ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଲା।

Verse 5

कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः । भाषाश्च नाना देशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः

କଳାରେ ଅଭ୍ୟାସୀ, ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ନାନା ଦେଶର ଭାଷା ଶିଖି, ବିଦେଶୀ ଲିପିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲା।

Verse 6

अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुक्त्वा भोगान्यदृच्छया । उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च

ଧର୍ମରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରି, ଅତି ପ୍ରୟାସ ବିନା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲା; ସୁଗୁଣୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୂପେ ଧନ ବଣ୍ଟନ କଲା।

Verse 7

यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा जरां दृष्ट्वाश्रितां श्रुतिम् । चिन्तामवाप महती शिवशर्मा द्विजोत्तमः

ଯୌବନ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅତୀତ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣି, ଶ୍ରୁତିବାକ୍ୟାନୁସାରେ ଜରା ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଶିବଶର୍ମା ମହା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 8

पठतो मे गतः कालस्तथोपार्जयतो धनम् । नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः

‘ମୋର ସମୟ ପାଠପଢ଼ାରେ ଗଲା, ଏବଂ ଧନ ଉପାର୍ଜନରେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କର୍ମମୂଳକୁ ଉପାଡ଼ିଦେବାରେ ସମର୍ଥ ମହେଶାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଆରାଧନା କରିନାହିଁ।’

Verse 9

न मया तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः । सर्वकामप्रदो नृणां गणेशो नार्चितो मया

ମୁଁ ସର୍ବପାପହର ହରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିନାହିଁ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ଗଣେଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପୂଜା କରିନାହିଁ।

Verse 10

तमस्तोमहरः सूर्यो नार्चि तो वै मया क्वचित् । महामाया जगद्धात्री न ध्याता भवबंधहृत्

ଅନ୍ଧକାରର ରାଶିକୁ ହରିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିନାହିଁ; ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ ମହାମାୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭବବନ୍ଧନ ଛେଦନ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଧ୍ୟାନ କରିନାହିଁ।

Verse 11

न प्रीणिता मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः । तुलसीवन शुश्रूषा न कृता पापशांतये

ସମୃଦ୍ଧିଦାତା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କୌଣସି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତ କରିନାହିଁ; ଏବଂ ପାପଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତୁଳସୀବନର ସେବା ମଧ୍ୟ ମୁଁ କରିନାହିଁ।

Verse 12

न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः । इहापि च परत्रापि विपदामनुतारकाः

ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନ ଓ ମଧୁର ରସଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରିନାହିଁ—ଏହି କର୍ମ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ବିପଦରୁ ପାର କରାଏ।

Verse 13

बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः । पथि नारोपिता वृक्षा इहामुत्रफलप्रदाः

ବହୁ ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ଯୁକ୍ତ, ସୁଛାୟାଦାୟୀ, କୋମଳ ଚିକ୍କଣ ପଲ୍ଲବଯୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପଥରେ ରୋପଣ କରିନାହିଁ—ଯେମାନେ ଇହ ଓ ଅମୁତ୍ର ଉଭୟରେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 14

दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यंगभूषणैः । नालंकृताः सुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः

ମୁଁ ସଦାଚାରିଣୀ ସୁବାସିନୀ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଦୁକୂଳ, ଅନୁକୂଳ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିନାହିଁ—ଏହି ଦାନ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖଦ ବାସ ଦେଇଥାଏ।

Verse 15

द्विजाय नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी । सुवर्णं न सुवर्णाय दत्तं दुरितहृत्परम्

ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଯମଲୋକ ନିବାରକ ଉର୍ବର ଭୂମି ଦାନ କରିନାହିଁ; ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ—ଯାହା ପାପକୁ ପରମ ଭାବେ ହରେ।

Verse 16

नालंकृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता । इह पापापहंत्र्याशु सप्तजन्मसुखावहा

ମୁଁ ଅଲଙ୍କୃତ, ବଛଡ଼ାସହିତ ଗାଈକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦାନ କରିନାହିଁ—ଏହା ଇହଲୋକରେ ଶୀଘ୍ର ପାପ ନାଶ କରି ସପ୍ତଜନ୍ମ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

Verse 17

ऋणापनुत्तये मातुः कारितो न जलाशयः । नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः

ମାତୃଋଣ ଶୋଧ ପାଇଁ ମୁଁ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରାଇନାହିଁ; ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅତିଥିକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିନାହିଁ—ଅତିଥିସତ୍କାର ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଦେଖାଏ।

Verse 18

छत्रोपानत्कुंडिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः । यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः

ମୁଁ ପଥିକଙ୍କୁ ଛତ୍ର, ଉପାନତ୍ (ପାଦୁକା) ଓ କୁଣ୍ଡିକା (ଜଳପାତ୍ର) ସମର୍ପଣ କରିନାହିଁ—ସଂୟମିନୀ (ଯମପୁରୀ)କୁ ଯାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

Verse 19

न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम् । इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि

କନ୍ୟାବିବାହ ପାଇଁ ମୁଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଧନ ଅର୍ପଣ କରିନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନରେ ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟକନ୍ୟାଦାନର ଫଳ ଦେଇଥିବା ସେହି ଦାନ ମୁଁ କରିନାହିଁ।

Verse 20

न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम् । इह जन्मनि चान्यस्मिन्बहुमृष्टान्नपानदे

ଲୋଭବଶରେ ମୁଁ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନରେ ସ୍ନାନ କରିନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନ-ପାନର ପ୍ରଚୁର ଦାନକାରୀ ମୁଁ ହୋଇନାହିଁ।

Verse 21

न मया स्थापितं लिंगं कृत्वा देवालयं शुभम । यस्मिन्संस्थापिते लिंगो विश्वं संस्थापितं भवेत्

ଶୁଭ ଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣ କରି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ବିଧିପୂର୍ବକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଠି ମନେ ହୁଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 22

विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम् । न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया

ସର୍ବ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆୟତନ ମୁଁ ନିର୍ମାଣ କରିନାହିଁ। ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରତିମାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କରାଇନାହିଁ।

Verse 23

न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते । प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः

ନ ଗୌରୀ, ନ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍କନ କରାଇନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କଲେ କେହି କୁରୂପ ହୁଏନି, କେହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଗ୍ରସ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି।

Verse 24

सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यंबराण्यपि । समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्यांबर समृद्धये

ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ, ବିଚିତ୍ର ନକ୍ଷାଯୁକ୍ତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିନଥିଲି—ଯାହା ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ।

Verse 25

न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने । हुता वै मन्त्रपूताश्च सर्वपापापनुत्तये

ମୁଁ ଘିଅ ଲେପିତ ତିଳକୁ ସୁସମିଦ୍ଧ ହୁତାଶନରେ, ମନ୍ତ୍ରପୂତ କରି, ସର୍ବପାପ-ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଆହୁତି ଦେଇନଥିଲି।

Verse 26

श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणो मंडलानि च । जप्तं पुरुषसूक्तं न पापारि शतरुद्रियम्

ମୁଁ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ, ପାବମାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ମଣ୍ଡଳ ଓ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଜପ କରିନଥିଲି; ପାପନାଶକ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ମଧ୍ୟ ପାଠ କରିନଥିଲି।

Verse 27

अश्वत्थ सेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कं त्रयोदशीम् । सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने

ମୁଁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ସେବା କରିନଥିଲି, ଅର୍କ-ତ୍ରୟୋଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲି। ସେହି ଆଚରଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପହର, ତଥାପି ମୁଁ ନ ରାତିରେ, ନ ଭୃଗୁବାର (ଶୁକ୍ରବାର) ଦିନେ କରିଥିଲି।

Verse 28

शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका । दीपीदर्पणसंयु्क्तं सर्वभोगसमृद्धिदम्

ମୁଁ ଶୟନ (ଶଯ୍ୟା) ଦାନ କରିନଥିଲି, ନ ମୃଦୁ ତକିଆ—ଦୀପ ଓ ଦର୍ପଣ ସହିତ—ଯାହା ସର୍ବଭୋଗ-ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 29

अजाश्वमहिषी मेषी दासी कृष्णाजिनं तिलाः । सकरंभास्तोयकुंभा नासनं मृदुपादुके

(ଦାନରୂପେ) ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ମହିଷ, ମେଷ, ଦାସୀ, କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ତିଳ; ଏବଂ ସକରମ୍ଭ (ମସଲାଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ), ଜଳକୁମ୍ଭ, ଆସନ ଓ ମୃଦୁ ପାଦୁକା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 30

पादाभ्यंगं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनं वस्त्रतांबूलं तथान्यन्मुखवासकृत

ପାଦାଭ୍ୟଙ୍ଗ, ଦୀପଦାନ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରପା/ପାଣିଘାଟର ଦାନ; ତଥା ବ୍ୟଜନ (ପଖା), ବସ୍ତ୍ର, ତାମ୍ବୂଳ ଓ ପଥିକଙ୍କୁ ସୁଖ-ଶୀତଳତା ଦେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ସେବାମାନେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथि समर्चनम् । विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये

ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଭୂତବଳି ଓ ଅତିଥି-ସମର୍ଚ୍ଚନ—ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଦାନ ଦେଲେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଯମାଳୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।

Verse 32

न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः । पश्यन्ति ते पुणयभाजो नैतच्चापि कृतं मया

ପୁଣ୍ୟଭାଗୀମାନେ ଯମକୁ, ଯମଦୂତମାନଙ୍କୁ କିମ୍ବା ନରକପଥର ଯାତନାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କରିନାହିଁ।

Verse 33

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च । शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया

କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ତପସ୍ୟା ଏବଂ ନକ୍ତବ୍ରତ ପରି ବ୍ରତ—ଯାହା ଶରୀରଶୁଦ୍ଧିକାରୀ—ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କରିନାହିଁ।

Verse 34

गवाह्निकं च नोदत्तं कोकंडूतिर्न वै कृता । नोद्धृता पंकमग्ना गौर्गोलोकसुखदायिनी

ମୁଁ ଗାଈର ଦୈନିକ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଆଦି ସେବା ମଧ୍ୟ ଦେଲି ନାହିଁ; ଗାଈର ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲି ନାହିଁ; କାଦୁଆରେ ଫସିଥିବା ସେ ଗାଈକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କଲି ନାହିଁ—ଯିଏ ଗୋଲୋକସୁଖଦାୟିନୀ।

Verse 35

नार्थिनः प्रार्थितैरर्थैः कृतार्था हि मया कृताः । देहिदेहीति जल्पाको भविष्याम्यन्यजन्मनि

ଅର୍ଥୀମାନେ ଯେ ଯାହା ମାଗିଥିଲେ, ସେହି ଦାନରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କୃତାର୍ଥ କରିଲି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ‘ଦିଅ, ଦିଅ’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ଯାଚକ ହେବି।

Verse 36

न वेदा न च शास्त्राणि नार्धो दारा न नो सुतः । न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायांतमनुयास्यति

ନ ବେଦ, ନ ଶାସ୍ତ୍ର; ନ ଧନ, ନ ସ୍ତ୍ରୀ, ନ ପୁତ୍ର; ନ କ୍ଷେତ୍ର, ନ ଗୃହ-ମହଳାଦି—ଏମାନଙ୍କୁ କେହି ଜୀବନାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଥି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 37

शिवशर्मेति संचिंत्य बुद्धिं संधाय सर्वतः । निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम

‘ଶିବଶର୍ମ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବଙ୍କ ରକ୍ଷା-କ୍ଷେମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନ-ବୁଦ୍ଧିକୁ ସଂଯମ କରି, ମନେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କଲି—‘ଏହିପରି ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ କ୍ଷେମକର ଓ ମଙ୍ଗଳକର ହେବ।’

Verse 38

यावत्स्वस्थोस्ति मे देहो यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ଦେହ ସୁସ୍ଥ ଅଛି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ହେତୁ ହୋଇ ମୁଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବି।

Verse 39

दिनानि पंचपाण्येवमतिवाह्य गृहो द्विजः । शुभे तिथौ शुभे वारे शुभलग्नबले द्विजः

ଏହିପରି ଗୃହେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଅତିବାହିତ କରି ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶୁଭ ତିଥି, ଶୁଭ ବାର ଓ ବଳବତୀ ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ମଙ୍ଗଳ କାଳରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।

Verse 40

उपोष्य रजनीमेकां प्रातः श्राद्धं विधाय च । गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः

ଏକ ରାତି ଉପବାସ କରି, ପ୍ରାତଃକାଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧାନ କରି, ସେ ସୁଧୀ ଗଣେଶ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା; ଭୋଜନ କରି ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 41

इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम् । सर्वेषामेव जंतूनां तत्र संस्थितिकारिणाम्

ଏହିପରି ପରମ ନିର୍ବାଣପଦକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୋପାନକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି—ସେଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ—ସେ ନିଜ ମନକୁ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍‌ରେ ସ୍ଥିର କଲା।

Verse 42

अथ पंथानमाक्रम्य कियंतमपि स द्विजः । मुहूर्तं पथि विश्रम्याचिंतयत्प्राक्क्व याम्यहम्

ତାପରେ ପଥରେ ପଦାର୍ପଣ କରି କିଛି ଦୂର ଗଲାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ପଥମଧ୍ୟରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକାଳ ବିଶ୍ରାମ କରି ଚିନ୍ତା କଲା—“ପ୍ରଥମେ ମୁଁ କେଉଁଠିକୁ ଯିବି?”

Verse 43

भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः । ततः सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत्

“ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଆୟୁ ଲୋଳ, ମନ ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ। ତେଣୁ ମୁଁ ସପ୍ତପୁରୀକୁ ଯିବି, କାରଣ ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ର ସଂଗୃହୀତ।”

Verse 44

अयोध्यां च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च । तत्तत्तीर्थेषु संतर्प्य पितॄन्पिंडप्रदानतः

ସେ ଅଯୋଧ୍ୟା ପୁରୀକୁ ଯାଇ ସରୟୂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲା। ସେଠାର ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲା।

Verse 45

पंचरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्य च । प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत्

ପାଞ୍ଚ ରାତି ସେଠାରେ ରହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭୋଜନ କରାଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷରେ ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗକୁ ଗଲା।

Verse 46

सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे यत्रास्तां सुरदुर्लभे । यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति

ଯେଉଁଠି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୀତା ଓ ଅସୀତା ନଦୀ ଅଛି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପୀ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 47

क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् । लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः

ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଏହି ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହା କେବଳ ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟରେ ଲଭ୍ୟ, ଧନରାଶିର ଢେରରେ ନୁହେଁ।

Verse 48

दमयंतीं कलिं कालं कलिंदतनयां शुभाम् । आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरंगिणी

ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟମୟ ‘ସ୍ୱର୍ଗ-ତରଙ୍ଗିଣୀ’ ଆସି ଦମୟନ୍ତୀ, କଳି, କାଳ ଏବଂ କଲିନ୍ଦତନୟା ଶୁଭା (ଯମୁନା) ସହ ମିଳିତ ହୁଏ—ସେ ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ।

Verse 49

प्रकृष्टं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते । यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्

ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗୀତ ହୁଏ। ପ୍ରୟାଗ-ସ୍ନାନରେ ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସିକ୍ତ, ସେହି ଯଜମାନଙ୍କର ପୁନଃ ସଂସାରେ ଆବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 50

यत्र स्थितः स्वयं साक्षाच्छूलटंको महेश्वरः । तत्राप्लुतानां जंतूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶୂଳଟଙ୍କ ରୂପେ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେ ମୋକ୍ଷପଥର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 51

तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् । प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्

ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ବଟ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାର ମୂଳ ସପ୍ତ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି। ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଆରୋହଣ କରି ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର (ମାର୍କଣ୍ଡେୟ) ନିରାପଦେ ବସିଥିଲେ।

Verse 52

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् । तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्

ଜାଣ, ସେଠାରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସାକ୍ଷାତ୍ ବଟରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ। ତାହାର ସମୀପରେ ଭକ୍ତିସହ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 53

यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुंठादेत्य मानवान् । श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्

ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ସାକ୍ଷାତ୍ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ଆସି ଶ୍ରୀମାଧବ ସ୍ୱରୂପେ ମାନବମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 54

श्रुतिभिः परिपठ्येते सिताऽसित सरिद्वरे । तत्राप्लुतां गाह्यमृतं भवंतीति विनिश्चितम्

ଶ୍ରୁତିମାନେ ନିଜେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀଦ୍ୱୟକୁ ‘ଶ୍ୱେତା’ ଓ ‘ଶ୍ୟାମା’ ବୋଲି ପଢ଼ନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନକାରୀ ଅମୃତସମ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 56

शिवलोकाद्ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः । कुमारलोकाद्वैकुंठात्सत्यलोकात्समंततः । तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः । भुवोलोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकात्तथाऽखिलात्

ଶିବଲୋକରୁ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ, ପୁନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉମାଲୋକରୁ; କୁମାରଲୋକରୁ, ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସତ୍ୟଲୋକରୁ; ତପୋଲୋକ, ଜନଲୋକ, ମହର୍ଲୋକରୁ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକବାସୀ ସମସ୍ତେ; ଭୁବର୍ଲୋକ, ଭୂଲୋକ ଓ ନାଗଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ—ସର୍ବତ୍ରରୁ (ସେମାନେ) ଆସନ୍ତି।

Verse 57

अचला हिमवन्मुख्याः कल्पवृक्षादयो नगाः । स्नातुं माघे समायांति प्रयागमरुणोदये

ଅଚଳ—ହିମବାନ୍ ଆଦି ମହାପର୍ବତମାନେ, ଏବଂ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଆଦି ମଧ୍ୟ—ମାଘମାସର ଅରୁଣୋଦୟେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 58

दिगंगनाः प्रार्थयंति यत्प्रयागानिलानपि । तेपि नः पावयिष्यंति किं कुर्मः पंगवो वयम्

ଦିଗଙ୍ଗନାମାନେ ପ୍ରୟାଗର ପବନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—‘ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କରିବେ; ଆମେ ପଙ୍ଗୁ, କ’ଣ କରିବୁ?’—ଏଭଳି ବିଳାପ କରନ୍ତି।

Verse 59

अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः । तुलितं ब्रह्मणा पूर्वं न ते तद्रजसा समाः

ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏକଦା ପ୍ରୟାଗର ଧୂଳି ସହିତ ତୁଳିଥିଲେ; ସେମାନେ ସେଇ ଧୂଳି ସମାନ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 60

मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि । प्रयागनामश्रवणात्क्षीयंतेऽतीव विह्वलम्

ଅନ୍ତରେ ଗଭୀରେ ନିମଗ୍ନ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପମାନେ ମଧ୍ୟ—କେବଳ ‘ପ୍ରୟାଗ’ ନାମ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କ୍ଷୟ ପାଉଛନ୍ତି।

Verse 61

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମତୀର୍ଥ; ଏହା ପରମ ଅର୍ଥତୀର୍ଥ। ଏହି ତୀର୍ଥ କାମନା-ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ମଧ୍ୟ—ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ଭାବେ ଏହା ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥ।

Verse 62

ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जंति देहिषु । यावन्मज्जंति नो माघे प्रयागे पापहारिणि

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସେତେଦିନ ଗର୍ଜନ କରେ, ଯେତେଦିନ ସେମାନେ ମାଘମାସରେ ପାପହାରିଣୀ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରୁନାହାନ୍ତି।

Verse 63

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ସୂରୟମାନେ ସଦା ଦେଖନ୍ତି; ବେଦରେ ଯାହା ପଠିତ ହୁଏ—ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱଟି ହିଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ପ୍ରୟାଗ।

Verse 64

सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा । सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्

ଏଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ରଜୋରୂପା, କଲିନ୍ଦଜା (ଯମୁନା) ତମୋରୂପା, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ସତ୍ତ୍ୱରୂପା; ଏ ତିନିଜଣ ମିଶି ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ପାଖକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 65

इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः । जंतोर्विशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च

ଏହି ‘ବେଣୀ’ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତିର ସିଢ଼ି, ଯାତ୍ରୀର ପଥ। ଶୁଦ୍ଧଦେହୀ ଜୀବ ପାଇଁ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଉ କି ନ ଥାଉ—ଏହା ସମାନ ଭାବେ ଉପକାରୀ।

Verse 66

काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना । तद्दोर्युगं च वरणासिरियं तदीया वेणीति याऽत्र गदिताऽक्षयशर्मभूमिः

ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ‘କାଶୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଲୋଲାର୍କ ଓ କେଶବ ପରି। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭୁଜା ବରୁଣା ଓ ଅସୀ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ‘ବେଣୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଏହା ଅକ୍ଷୟ ଶାନ୍ତି-କଲ୍ୟାଣର ଭୂମି।

Verse 67

अगस्तिरुवाच । सुधर्मिणि गुणांस्तस्य कोत्र वर्णयितुं क्षमः । तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ! ତାହାର ଗୁଣ କିଏ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ—ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି ସେଇ ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗର?

Verse 68

पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो । तच्छुद्ध्यै सेव्यते तीर्थैः प्रयागमधिकं ततः

ଆହା! ପାପୀମାନଙ୍କର ପାପ ବଳପୂର୍ବକ ଧୋଇ ଯାଏ। ସେଇ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ସେବନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ପ୍ରୟାଗ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ମହାନ।

Verse 69

प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः । तत्र माघमुष्त्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम्

ପ୍ରୟାଗର ଗୁଣ ଜାଣି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମା ସେଠାରେ ମାଘମାସ ବାସ କଲେ; ତାପରେ ସେ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 70

प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् । अन्वलिंपत्ततो भक्त्या साज्यसिंदूरकर्दमैः

ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରେ ଦେହଲୀ-ବିନାୟକଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଘିଅ ମିଶା ଲାଲ ସିନ୍ଦୂର କାଦାରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଲେପନ କଲା।

Verse 71

निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम् । महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोंऽतः क्षेत्रमाविशत्

ପାଞ୍ଚଟି ମୋଦକ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରି, ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମହା ବିପଦ-ସମୂହରୁ ରକ୍ଷା କରି, ସେ ପରେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର (କାଶୀକ୍ଷେତ୍ର)ରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 72

आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः । संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्

ସେଠାକୁ ଆସି ସେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଉତ୍ତରବାହିନୀ, ସ୍ୱର୍ଗ-ତରଙ୍ଗିଣୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା; ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଉଭୟ କର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ନରଗଣର ଭିଡ଼ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ଘେରିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଆବୃତ ଥିଲେ।

Verse 73

सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः । संतर्प्य देर्वीषमनुष्यदिव्यपितॄन्पितॄन्स्वान्सहि कर्मकांडवित्

ନିର୍ମଳ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଜଳରେ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ସ୍ନାନ କରି, ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, କର୍ମକାଣ୍ଡବିଦ୍ ସେ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ପିତୃ ଏବଂ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲା।

Verse 74

विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम् । पुनःपुनर्वीक्ष्यपुरीं पुरारेरिदं मयालोकिनवेति विस्मितः

ଶୀଘ୍ର ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ବିଧାନ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଯଥାବିଧି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା; ପରେ ପୁରାରି (ଶିବ)ଙ୍କ ପୁରୀକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି ‘ଏହାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦେଖିଲି କି?’ ବୋଲି ବିସ୍ମିତ ହେଲା।

Verse 75

न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत । प्रबंधभेदाद्व्यतिरिक्तपुस्तकप्रतिर्यथा सल्लिपिभेदभंगतः

ସ୍ୱର୍ଗର ସେହି ପୁରୀ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କାଶୀ ସହ ସମତା ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ପ୍ରବନ୍ଧଭେଦ ଓ ଲିପିଭେଦରୁ ଭିନ୍ନ ପୁସ୍ତକର ପ୍ରତି ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ।

Verse 76

पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा । तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित्

ଏଠାର ‘କ୍ଷୀର’ ମଧ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବୈଭବମୟ; ତେଣୁ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ତାହାର ତୁଳନାରେ ତୁଚ୍ଛ। ଯେପରି ଏହି ରସ ଆସ୍ୱାଦନ ପରେ ମାତୃସ୍ତନର କ୍ଷୀର ଆଉ ପିଆଯାଏ ନାହିଁ—କେବେ ପିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 77

अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना । न कर्मसत्कर्मकृतोपि कुर्वतेऽनुकुर्वते शर्वगणांश्च सर्वतः

ସେଠାରେ ପିନାକଧାରୀ (ଶିବ) ବିନା ଲୋକେ ନିରାମୟ, ଅଚଳ ଚିନ୍ତନରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସତ୍କର୍ମ କରିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ସର୍ବତ୍ର ଶର୍ବ (ଶିବ) ଗଣଙ୍କ ଅନୁସାରେ ହିଁ କର୍ମ କରନ୍ତି।

Verse 78

न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले । पचेलिमैः प्राक्कृतपुण्यभारैरोंकारमोंकारयतींदुमौलिः

ଅନ୍ତକାଳରେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବ ପାଇଁ କାଶୀର ଏହି ମହିମାକୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟଭାର ପରିପାକରୁ ଇନ୍ଦୁମୌଳି ଶିବ ତାକୁ ପବିତ୍ର ଓଂକାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାନ୍ତି।

Verse 79

संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् । शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति

କାରଣ ଏଠି ସଜ୍ଜନ-କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଶିବ ଅନ୍ତକାଳରେ ସହସା ‘ତାରକ’ କହନ୍ତି—ସଂସାରବଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାମଣି ସଦୃଶ—ତେଣୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 80

मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः । कर्णिकेयं ततः प्राहुर्यां जना मणिकर्णिकाम्

ତାଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣ ନିକଟେ ମୁକ୍ତିଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାମକ ମହାପୀଠ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ମଣି ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ତେଣୁ ଲୋକେ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ‘କର୍ଣିକା’ (କାନର ଭୂଷଣ) ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ସେହିପରି ଏହା ‘ମଣିକର୍ଣିକା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 81

जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः । न समा मोक्षभाजस्ते त्रिदशैर्मुक्तिदुर्दशैः

ଏଠାରେ ବସୁଥିବା—ଜରାୟୁଜ, ଅଣ୍ଡଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଓ ସ୍ୱେଦଜ—ସମସ୍ତେ ମୋକ୍ଷର ଅଧିକାରୀ। ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ପାଆନ୍ତି।

Verse 82

मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः । नाद्ययावन्मयै क्षिष्ट काशिका मुक्तिकाशिका

ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଓ ଜଡବୁଦ୍ଧି ମୋର ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଛି—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ କାଶିକା (କାଶୀ)କୁ ମୁଁ ଯାଇନାହିଁ।

Verse 83

पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः । विचित्रं च पवित्रं च तृप्तिं नाधिजगाम ह

ପୁନଃପୁନଃ ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନୟନର ଅତିଥି କରି (ବାରମ୍ବାର ଦର୍ଶନ କରି), ତାହା ବିଚିତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତୃପ୍ତିକୁ ପାଇଲା ନାହିଁ।

Verse 84

सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम् । वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्

ସାତ ପବିତ୍ର ପୁରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାରାଣସୀକୁ ସର୍ବାଗ୍ରେ ଘୋଷଣା କରେ—ଏହା ପରମ ନିର୍ବାଣ (ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି) ଦାନରେ ପ୍ରବୀଣ।

Verse 85

तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः । तासां प्रभावं विज्ञायाप्यागमिष्याम्य हं पुनः

ତଥାପି ସେ ଅନ୍ୟ ଚାରି ପବିତ୍ର ପୁରୀ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୋଇନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଜାଣି ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଦର୍ଶନକୁ ଯିବି।

Verse 86

तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम् । न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थं काश्यां तिलेतिले

କେହି ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ବର୍ଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନା; କାରଣ କାଶୀରେ ତିଳେତିଳେ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 87

अगस्तिरुवाच । जानन्न पि गुणान्देवि क्षेत्रस्यास्य परान्द्विजः । नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପରମ ଗୁଣ ଜାଣିଥିଲା; ନାନା ପ୍ରମାଣରେ ପ୍ରବଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି—ହାୟ—ସେ ଚାଲିଗଲା।

Verse 88

किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि । महामायां भवित्री तां को निवारयितुं क्षमः

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପ୍ରମାଣସହିତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ମହାମାୟା ଉଦିତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତାକୁ ରୋକିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ?

Verse 89

कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् । प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः

ଉଛଳିଉଠିଥିବା ଚିତ୍ତକୁ କିଏ ସ୍ଥିର କରିପାରିବ, କିମ୍ବା ଜଳକୁ କିଏ ନିଶ୍ଚଳ କରିପାରିବ? ପାତ୍ରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟର ସ୍ୱଭାବ ଚଞ୍ଚଳ।

Verse 90

शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् । महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्

ତେବେ ଶିବଶର୍ମା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଦେଶରୁ ଦେଶାନ୍ତରକୁ ଯାତ୍ରା କରି, କଳିକାଳରୁ ନିର୍ମୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ମହାକାଳପୁରୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 91

कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया । तं कालं कलयित्वा यो महाकालो भवत्किल

ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଲୟ କରେ, ଏବଂ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିଛି—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ‘ମହାକାଳ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 92

पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते । युगेयुगेन्यनाम्नी सा कलावुज्जयिनीति च

ପାପରୁ ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ସେ ‘ଅବନ୍ତୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତାହାର ନାମ ଭିନ୍ନ; କଳିଯୁଗରେ ସେ ‘ଉଜ୍ଜୟିନୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 93

विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम् । न पूतिगंधमाप्नो ति समुच्छ्रयति न क्वचित्

ସେଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ମରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପଚି ଫୁଲେ ନାହିଁ।

Verse 94

यमदूता न यस्यां हि प्रविशंति कदाचन । परःकोटीनि लिंगानि तस्यां संति पदेपदे

ସେଇ ନଗରୀରେ ଯମଦୂତମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ସେଠାରେ ପଦେପଦେ ଅସଂଖ୍ୟ—କୋଟିକୋଟିରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—ଲିଙ୍ଗ ରହିଛି।

Verse 95

हाटकेशो महाकालस्तारके शस्तथैव च । एकलिंगं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्

ହାଟକେଶ, ମହାକାଳ ଏବଂ ତଥା ତାରକେଶ—ଏକମାତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ତ୍ରିଧା ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି।

Verse 96

ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यंतीह ये द्विजाः । अथवाश्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः

ସିଦ୍ଧବଟରେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଅଛି; ଏଠାରେ ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେହି ଜ୍ୟୋତି ଦେଖନ୍ତି—କିମ୍ବା ଯେମାନେ ଶ୍ରୀମହାକାଳଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି—ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟରାଶି ହୁଅନ୍ତି।

Verse 97

महाकालस्य तल्लिंगं यैर्दृष्टं कष्टिभिः क्वचित । न स्पृष्टास्ते महापापैर्न दृष्टास्ते यमोद्भटैः

ଯେମାନେ କେବେ ମହାକଷ୍ଟରେ ମହାକାଳଙ୍କ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପରେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 98

महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरंगमाः । अरुणस्य कशाघातं क्षणं विश्रमयंति खे

ମହାକାଳଙ୍କ ପତାକାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଯାହାଙ୍କ ପିଠକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅରୁଣଙ୍କ କଶାଘାତରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଆକାଶରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଆନ୍ତି।

Verse 99

महाकालमहाकालमहाकालेतिसंततम् । स्मरतःस्मरतो नित्यं स्मरकर्तृस्मरांतकौ

ଯେ ନିରନ୍ତର “ମହାକାଳ, ମହାକାଳ, ମହାକାଳ” ବୋଲି ଜପ କରେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ କାମଙ୍କ କର୍ତ୍ତା ଓ କାମାନ୍ତକ—ଉଭୟଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ।

Verse 100

एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः । जगाम नगरीं कांतीं कांतां त्रिभुवनादपि

ଏଭଳି ଭୂତେଶ ମହାକାଳଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ସେ ଦ୍ୱିଜ ତ୍ରିଭୁବନର ଶୋଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା କାନ୍ତିମୟ, ମନୋହର ନଗରୀକୁ ଗଲା।

Verse 110

युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानि परितो मुषन् । अब्धीरत्नाकरोद्यापि लोकेषु परिगीयते

ଯୁଗେଯୁଗେ ଦ୍ୱାରବତୀର ଚାରିପାଖରୁ ରତ୍ନ ଲୁଟିଥିବା ସେ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ରତ୍ନାକର—ସମୁଦ୍ର’ ବୋଲି ଗାୟିତ ହୁଏ।

Verse 120

चिंतार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशो जीविते धने । सांयात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे

ସେ ଚିନ୍ତାର ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲା; ଜୀବନ ଓ ଧନ—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କଲା, ଯେପରି ଅଗାଧ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଜାହାଜ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏକ ବଣିକ-ଯାତ୍ରୀ।

Verse 130

एवं चिंतयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा । कोटि वृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ପୀଡା ଆକ୍ରମଣ କଲା; ସେ କୋଟି କୋଟି ବିଛା ଡ଼ସିଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 135

तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलंचक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः

ତାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ସେହି ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲା; ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇ ସେ ନଭୋମାର୍ଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।