Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଭୂତଭବ୍ୟେଶ୍ୱର, ସର୍ବଜ୍ଞାନର ମହାନିଧି! ଦେବମାନଙ୍କ ସହ କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ କ’ଣ କରାଗଲା? କହ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ।

Verse 2

अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्

ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ। ତପସ୍ୟାର ନିଧି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବମାନେ କିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ?

Verse 3

कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्

ଏତେ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଥିବା ବିନ୍ଧ୍ୟ କିପରି ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃ ପାଇଲା? ଆପଣଙ୍କ ବାଣୀର ଅମୃତ-ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ମୋ ମନ ଉତ୍ସୁକ।

Verse 4

इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे

ଏପରି ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ପାରାଶରନନ୍ଦନ ମୁନି ବ୍ୟାସ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 5

पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः

ପାରାଶର କହିଲେ—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ସୂତ! ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ। ଶୁକ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ଆଦି ଏବଂ ଏହି ବାଳକ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 6

ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः

ତାପରେ ଦେବଗଣ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ବିଳମ୍ବ ନ କରି, ବିଧିଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ଗଲେ।

Verse 7

सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः

ସେଠାରେ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଆଦି ସତ୍କର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, କୁଶା, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କଲେ।

Verse 8

तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः

ଏବଂ ତୀର୍ଥବାସ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତୃପ୍ତ କରି, ରତ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଶ୍ୱ, ଆଭୂଷଣ ଓ ଧେନୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 9

विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः

ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟାଦିରେ ନିର୍ମିତ ବିଚିତ୍ର ପାତ୍ର ଦାନ କଲେ; ଅମୃତସମ ମଧୁର ପକ୍ୱାନ୍ନ ଓ ଶର୍କରାମିଶ୍ରିତ ପାୟସ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 10

सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः

ଘିଅ-ଦୁଗ୍ଧରସସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ନଦାନ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟଦାନ ସହ, ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ଚନ୍ଦନ, କର୍ପୂର, ତାମ୍ବୂଳ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଚାମର ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 11

सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः

ସେମାନେ ତୂଳାସହିତ ମୃଦୁ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ, ଦୀପ, ଦର୍ପଣ ଓ ଆସନ ଦାନ କଲେ; ଶିବିକା, ଦାସ-ଦାସୀ, ବିମାନ/ବାହନ, ପଶୁ ଏବଂ ଗୃହ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।

Verse 12

चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः

ବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରସମ ସୁନ୍ଦର ଛତ୍ର ସହ, ବର୍ଷାକାଳ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତ୍ର-ଆସନାଦି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ଗୃହୋପସ୍କରସଂଯୁକ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦିଆଗଲା।

Verse 13

उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः

ଯତି ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଜୁତା-ପାଦୁକା, ତାଙ୍କଯୋଗ୍ୟ ପଟ୍ଟବସ୍ତ୍ର ଓ ରେଶମୀ ଦୁକୂଳ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରିତ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦାନ କରାଗଲା।

Verse 14

दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः

ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଲୁ, ମୃଗଚର୍ମବସ୍ତ୍ର, କୌପୀନ, ଉଚ୍ଚ ଆସନ-ଶୟ୍ୟା ଏବଂ ପରିଚାରକମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ବେତନ ଦାନ କରି—କାଶୀର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଧର୍ମଜୀବନ ପୋଷିତ ହୁଏ।

Verse 15

मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः

ମଠ ସ୍ଥାପନ କରି, ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରି, ଅତିଥି-ସତ୍କାର ପାଇଁ ମହାଧନ ଅର୍ପଣ କରି, ବିଶାଳ ପୁସ୍ତକସଂଗ୍ରହ ଯୋଗାଇ ଏବଂ ଲେଖକମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି—କାଶୀରେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଧର୍ମ ଧାରିତ ରହେ।

Verse 16

बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः

ବହୁପ୍ରକାର ଔଷଧଦାନ ଓ ଅନେକ ସତ୍ରଦାନ (ନିଶୁଳ୍କ ଅନ୍ନଶାଳା) ଦ୍ୱାରା; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପ୍ରପା/ପିଆଉ ପାଇଁ ଧନ ଦେଇ ଏବଂ ହେମନ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଇନ୍ଧନ ଯୋଗାଇ—କାଶୀରେ ଋତୁଯୋଗ୍ୟ ଦାନଧର୍ମ କରାଯାଏ।

Verse 17

छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः

ବର୍ଷାକାଳଯୋଗ୍ୟ ଛତା, ଆବରଣ ଆଦି ବହୁ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରି; ରାତିରେ ପାଠ ପାଇଁ ପ୍ରଦୀପ ଏବଂ ପାଦାଭ୍ୟଞ୍ଜନ ଆଦି ସୁବିଧା ଦେଇ—କାଶୀରେ ପୂଜା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ସୁଗମ କରାଯାଏ।

Verse 18

पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବାଳୟରେ ପୁରାଣପାଠକମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରି; ଦେବାଳୟରେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ ଓ ତାହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ସାଧନ ଯୋଗାଇ—କାଶୀରେ ଉପାସନାର ମହିମା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 19

देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः

ଦେବାଳୟରେ ସୁଧାକାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର କରି, ପବିତ୍ର ଚିତ୍ରଲେଖନର ମୂଲ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ରଙ୍ଗିନ ମାଳା ଆଦି ଅଳଙ୍କାରରେ (କାଶୀର ମନ୍ଦିରସେବା ସାଧିତ ହୁଏ)।

Verse 20

नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः

ଆରତିର ନୀରାଜନ ଦ୍ୱାରା, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା, ଦଶାଙ୍ଗ ଆଦି ଉତ୍ତମ ଧୂପକ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ କର୍ପୂର ବର୍ତ୍ତିକା ଆଦି ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ ସାମଗ୍ରୀ ପୁନଃପୁନଃ ଅର୍ପଣ କଲେ (କାଶୀର ମନ୍ଦିରସେବାର ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ)।

Verse 21

पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः

ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଦେବସ୍ନାନ କରାଇ, ସୁଗନ୍ଧିତ ସ୍ନପନବିଧିରେ ମଧ୍ୟ, ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖବାସ (ମୁଖସୁଗନ୍ଧ) ଅର୍ପଣ କରି, ଦେବୋଦ୍ୟାନ ସ୍ଥାପନ କରି—ପୁନଃପୁନଃ—(କାଶୀର ଦେବସେବା ସାଧିତ ହୁଏ)।

Verse 22

महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये

ମହାପୂଜାର୍ଥେ ତ୍ରିକାଳେ ମାଳା ଆଦି ଗୁଁଥି ସଜାଇବାରେ, ଏବଂ ଶିବାଳୟରେ ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଆଦି ବାଦ୍ୟର ନାଦଗୁଞ୍ଜନରେ (କାଶୀର ପୂଜା-ଶୋଭା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ)।

Verse 23

घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः

ଘଣ୍ଟା, ଗୁଡୁକ (ଛୋଟ କଳଶ), କୁମ୍ଭ ଆଦି ସ୍ନାନୋପସ୍କର ପାତ୍ରଦ୍ୱାରା; ଶ୍ୱେତ ମାର୍ଜନବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ ଓ ଚନ୍ଦନାଦି ସୁଗନ୍ଧ କର୍ଦମଦ୍ୱାରା (କାଶୀ ମନ୍ଦିରରେ ଶୁଦ୍ଧ ପୂଜାର ସାମଗ୍ରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ)।

Verse 24

जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः

ଜପ ଓ ହୋମ, ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଶିବନାମୋଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ରାସକ୍ରୀଡା ଆଦି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ନୃତ୍ୟଚଳନ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ସହ—ସେମାନେ କାଶୀରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 25

एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः

ଏହିପରି ଅନେକ କଠୋର କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଓ ବିଧିକର୍ମକୁ ପୁନଃପୁନଃ କରି, ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ରାତି ରହିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 26

दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च

ଦୀନ ଓ ଅନାଥମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି, ସର୍ବବିଭୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଆଦି ନିୟମରେ ସେମାନେ ସେହି ତୀର୍ଥବ୍ରତକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।

Verse 27

पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति

ପୁନଃପୁନଃ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ସ୍ତୁତି କରି ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରୋପକାରାର୍ଥେ ସେମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ବସନ୍ତି ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 28

स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः

ନିଜ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି, ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରି, ସେ ନିଶ୍ଚଳ ମନେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତର ଜପ କଲେ।

Verse 29

तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्

ଦୂରରୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେନ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବିଲେ। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ସେ ସର୍ବତ୍ର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 30

साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा

ସେ କି ସାକ୍ଷାତ୍ ବାଡବାଗ୍ନି ମୂର୍ତ୍ତିଧାରଣ କରି ତପ କରୁଥିଲେ? ସେ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ—ସଜ୍ଜନଙ୍କ ମନ ପରି ନିର୍ମଳ।

Verse 31

अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये

କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ତେଜ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପରମ ଧାମରେ ବସୁଛି—ଅତିଶାନ୍ତ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ।

Verse 32

तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେନ ଅତ୍ୟଧିକ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଯେନ ଜଳିଯାଉଛି; କାରଣ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଞ୍ଚଳ ଥିବାଟି ମଧ୍ୟ ଅଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଗଲା।

Verse 33

यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्

ଯାହାଙ୍କ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଚାରିଦିଗରେ ହିଂସ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସୌମ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବଜ ବୈରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ତ୍ୱମୟ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 34

शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः

ନିର୍ଭୟ କାଶୀରେ ହାତୀ ନିଜ ଶୁଣ୍ଡଦଣ୍ଡରେ ସିଂହକୁ ଖୁଜୁଲାଏ; ଘନ କେଶରେ ଶୋଭିତ ପରାକ୍ରମୀ କେସରୀ ହାତୀର କୋଳରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଶୁଏ।

Verse 35

सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली

କଠୋର ରୋମବାଳା ଶୂକର ମଧ୍ୟ ନିଜ ଯୂଥକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁକୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚରେ—ବଳବାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ନମାଇ—କାଶୀର ନିର୍ଭୟ ପରିସରେ।

Verse 36

भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः

ସ୍ୱଭାବରେ ଉଗ୍ର ଥିବା ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ପରି ଉଗ୍ର ଆଚରଣ କରେ ନାହିଁ; କାରଣ ସମଗ୍ର କାଶୀ ଲିଙ୍ଗମୟୀ, ଏବଂ ସେହି ପରତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି ଭୟ-ଭକ୍ତିରେ ସମସ୍ତେ ସଂଯମିତ।

Verse 37

क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः

ଆହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ତରକ୍ଷୁ (ହାଇନା) ଛୋଟ ବରାହଶିଶୁକୁ କୋଳେ ନେଇ ଖେଳେ; ଏବଂ ଶାର୍ଦୂଲୀ (ବାଘିଣୀ) ନିଜ ଛୁଆମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ କରି ମୃଗଶିଶୁ ସହ କ୍ରୀଡା କରେ।

Verse 38

चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः

ତାପରେ ପୁଛ ହଲାଇ ଆଙ୍ଗୁଳି ଚଞ୍ଚଳ ଥିବା ବାନର ଫେନିଳ ମୁଖରେ ପାନ କରେ; ନିକଟେ ଲୋମଶ ଭାଲୁ ଶୁଇଥାଏ।

Verse 39

यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः

ପୁନଃପୁନଃ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ ଉକୁଣି ମଧ୍ୟ ଦାନ୍ତର ଅଗ୍ରରେ କାମୁଡ଼େ; ଏବଂ ଯୂଥନାୟକମାନେ—ନୀଳଦେହୀ, ରକ୍ତମୁଖୀ, ଗୋଳ ପୁଛବାଳା—ନିର୍ଭୟେ ବିଚରନ୍ତି।

Verse 40

जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः

ଜାତି-ସ୍ୱଭାବଜନିତ ଈର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ର ରମନ୍ତି; ଖରଗୋଶମାନେ ମଧ୍ୟ ନେଆଳମାନଙ୍କ ସହ ପୁନଃପୁନଃ ପିଠ ଉପରେ ଲୁଠି ଖେଳନ୍ତି।

Verse 41

आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्

ଚଞ୍ଚଳ ମୁହଁଥିବା ମୂଷା, ମୂଷଭୋଜୀର (ବିଲେଇ ଆଦି) କାନ ଖୁଜୁଲାଏ; ମୟୂର ପୁଛର ଆବରଣରେ ଥିବା ଲୋକ ଅଧିକ ସୁଖରେ ନିଦ୍ରା କରେ।

Verse 42

स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्

ଭୁଜଙ୍ଗ ମୟୂରର କଣ୍ଠରେ ନିଜ କଣ୍ଠ ଘଷେ; ଫଣାଧାରୀ ସର୍ପର ପିଠ ଉପରେ ନକୁଳ ନିଜ କୁଳୋଚିତ ଭାବେ ଚାଲେ—ତଥାପି କାଶୀରେ ବୈର ନାହିଁ।

Verse 43

वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः

ସର୍ପ ବୈର ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୀଳାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଛଳି ଉଛଳି ଲୁଠେ; ନିଜ ମୁଖାଗ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ଚାଲୁଥିବା ମୂଷାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ (ହାନି କରେ ନାହିଁ)।

Verse 44

क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्

କ୍ଷୁଧାରେ ଅନ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାକୁ ଧରେନାହିଁ; ସେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ। ପ୍ରସବବେଦନାରେ ଥିବା ହରିଣୀକୁ ଦେଖି ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 45

तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते

ସେଇ କରୁଣାଭରା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି ବାଘ—ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ—ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ। ବାଘିଣୀ ବାଘର ଚରିତ କହେ, ହରିଣୀ ମୃଗମାନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା; ଦୁହେଁ ହର୍ଷରେ ଭରି ସଖୀମାନଙ୍କ ପରି ପରସ୍ପର କଥା କହନ୍ତି।

Verse 46

दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्

ଦଣ୍ଡ ଓ ଧନୁ ଉଠାଇଥିବା ଶିକାରୀକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୃଷ୍ଟ ଶମ୍ବରମୃଗ ପଥ ଛାଡ଼େନାହିଁ। ଶିକାରୀ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ହାନି କରେନାହିଁ; କେବଳ ନିଜକୁ ଖୁଜୁଲାଏ।

Verse 47

रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्

‘ରୋହିତ’ ମୃଗ ନିରାକୁଳ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟମହିଷ ସହ ନିର୍ଭୟରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ। ଏବଂ ଚମରୀ-ଶବରୀର କେଶଦ୍ୱାରା ନିଜ ପୁଛକୁ ଯେନ ତୁଳନା/ମାପ କରେ।

Verse 49

हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना

ଜୟ ଆକାଂକ୍ଷୀ ହୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଶିଆଳ ମଧ୍ୟ ଏଣମୃଗର ଶାବକକୁ ନିଜ ପାଉଁରେ ମୃଦୁଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।

Verse 50

तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्

ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତୃଣ-ଗୁଲ୍ମାଦି ଖାଇ ନିଜ ଭୁଖ ନିବାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମାଂସ ତ ବିପଦର ଆସନ ହୁଏ। ଏହା ଉଭୟ ଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଦେଏ—ସେ ମାଂସଭକ୍ଷଣକୁ ଧିକ୍।

Verse 51

यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्

ଯେ ପାପମୋହରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ମାଂସ ରାନ୍ଧେ, ତାହାର ଦେହରେ ଯେତେ ରୋମ ଅଛି ସେତେ ବର୍ଷ ସେ ନରକରେ ବସିବ।

Verse 52

परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः

ଯେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଅନ୍ୟର ପ୍ରାଣ ନେଇ ନିଜ ପ୍ରାଣ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକ ଭୋଗି ପରେ ଏଠାରେ ସେହି ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଭକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 53

जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च

କେବେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ପ୍ରାଣ କଣ୍ଠଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯଦି କିଛି ଖାଇବାକୁ ହିଁ ପଡେ, ତେବେ ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ; ନିଜ ମାଂସ ଖାଅ।

Verse 54

वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः

ହେ ମୈତ୍ରାବରୁଣି! ସେବାଯୋଗ୍ୟ ତ ଏହି ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଅଧିକ ଭଲ, ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ହିଂସାରେ ନ ଲାଗେ; ହିଂସାପରାୟଣ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 55

बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै

ପୋଖରୀରେ ମଧ୍ୟ ବକ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ମାଛକୁ ଖାଏ ନାହିଁ; ବଡ଼ ମାଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଗିଳନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 56

एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी

ଏକ ପଟେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମାଂସ—ମାଛମାଂସ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ‘ସ୍ମୃତି, ସ୍ମୃତି’ ବୋଲି କହିଲେ କ’ଣ ଫଳ? ତେଣୁ ଏମାନେ ମାଛଭକ୍ଷଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Verse 57

श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः

ଶ୍ୟେନ ମଧ୍ୟ ବଟେରକୁ ଦେଖି ତାହାଠାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ; କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏଠାରେ ମଲିନ ଆଶୟବାନ ଭୃଙ୍ଗମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 58

सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः

ମଦିରାପାନରେ ଲମ୍ପଟ ଲୋକେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନରକ ଭୋଗି ଭୃଙ୍ଗ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଭ୍ରାନ୍ତିର ଭାଗୀ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଞ୍ଜନ କରନ୍ତି।

Verse 59

अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः

ଏହି କାରଣରୁ ପୁରାଣମାନେ ଏହାକୁ ‘ଗାଥା’ ବୋଲି ପରିଗୀତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ—ପୁରାଣଜ୍ଞମାନେ ପିନାକୀ (ଶିବ)ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 60

क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः

ମାଂସର ସହ ଶିବଭକ୍ତିର କି ସମ୍ପର୍କ? ମଦ୍ୟର ସହ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନର କି ସମ୍ପର୍କ? ମଦ୍ୟ-ମାଂସାସକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଶଙ୍କର ଦୂରେ ରହନ୍ତି।

Verse 61

विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः

ଶିବପ୍ରସାଦ ବିନା ଭ୍ରାନ୍ତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନଶେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶିବବର୍ଜିତ ଏହି ‘ଭ୍ରମର’ମାନେ ସଦା ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 62

इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्

ଏପରି ଆଶ୍ରମବାସୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବୁଝିଲେ—ଏହା କ୍ଷେତ୍ରଜ ପ୍ରଭାବ।

Verse 63

यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः

କାରଣ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଏହି ବିଧାନ କରିଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଏହି ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ତାରକ-ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ।

Verse 64

ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣି ଯେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଏଠାରେ ବସେ, ତାକୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର—ଜୀବିତ କିମ୍ବା ମୃତ—ତାରିଦିଅନ୍ତି।

Verse 65

अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः

ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)ର ରହସ୍ୟ ଯେ ଜାଣନ୍ତି, ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ନରମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ପଶୁପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ—ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 66

इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः

ଏହିପରି ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବମାନେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉଥିଲେ। ପଥେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଦେଖି ସେମାନେ ପୁନଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।

Verse 67

सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल

ଏକ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣାର କଣ୍ଠରେ ନିଜ କଣ୍ଠ ରଖି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଛି। ଆମେ ଭାବୁଛୁ ସେ ଶୁଅନାହିଁ—ନିଶ୍ଚୟ ଵିଶ୍ୱେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି।

Verse 68

कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः

ଏକ ମାଦା ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଚଞ୍ଚୁର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଖୁଜୁଲି କରୁଥିବାବେଳେ, କାମାତୁର ହଂସକୁ ପକ୍ଷ ଝାଡ଼ି ରୋକିଦିଏ।

Verse 69

निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर

ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ରୀ (ଚକ୍ରବାକ) କର୍କଶ କ୍ରେଙ୍କିତ ଧ୍ୱନିରେ କହେ। ତେବେ, ହେ କାମିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ନିଜେ ହିଁ କାମିତା—ତାହା ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କୁହାଯିବ?

Verse 70

कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते

ଉତ୍କଣ୍ଠିତ କୋଇଲି କୁଞ୍ଜବନେ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନ କରେ। ‘ମୁନି ଧ୍ୟାନସ୍ଥ; ସେ ଶୁଣିବେ’ ବୋଲି କହି ପାରାବତୀକୁ ଡାକିବାରୁ ରୋକାଯାଏ।

Verse 71

केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः

‘କେକୀ-କେକୀ’ ଡାକ ଛାଡ଼ି ମୟୂର, ମୁନିଙ୍କୁ ବାଧା ହେବ ବୋଲି ଭୟରେ ମୌନ ରହେ। ଚନ୍ଦ୍ରିକା-ଭୋକ୍ତା ଚକୋର ନକ୍ତବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 72

पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः

ସାରିକା ସାର ପଢ଼ି ପଢ଼ି ଶୁକକୁ ଜାଗାଏ—ଆହା, କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଅପାର ସଂସାର-ସିନ୍ଧୁର ପାର ଦେଇଥାନ୍ତି ଶିବ।

Verse 73

कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते

କୋଇଲି କୋମଳ ଆଲାପରେ ନିଜ କାକଳୀ ଗଢ଼ି, କଲିଯୁଗର କଠୋରତା ମାତ୍ର ଗଣୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ‘କାଶୀରେ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏମିତି ନୁହେଁ’ ବୋଲି କହୁଥିବା ପରି।

Verse 74

मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु

ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଏପରି ଆଚରଣ ଦେଖି, ତ୍ରିଦଶମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ନିନ୍ଦା କଲେ—ହଠାତ୍ ପତନର ସଙ୍କଟ-ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ।

Verse 75

वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः

କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ ଓ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ସଂସାରକୁ ଫେରା ନାହିଁ। ଏପରି ପୁନର୍ଜନ୍ମହୀନ ମୁକ୍ତି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହଜ ନୁହେଁ।

Verse 76

काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्

ଆମେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ଚାହୁଁନାହିଁ; କାଶୀରେ ରହୁଥିବା ପତିତମାନଙ୍କ ସମାନ ହେବା ମଧ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କାଶୀରେ ପତନଭୟ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟରେ ପଡ଼ିବା ଭୟ ମହାନ।

Verse 77

वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु

ହେ ନିରରିପୁ ରାଜନ୍! ମାସୋପବାସ ଆଦି ତପସ୍ୟା ସହ କାଶୀପୁରୀରେ ବାସ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟତ୍ର ବିଚିତ୍ର ଛତ୍ରଛାୟାରେ ଶୋଭିତ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ।

Verse 78

शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः

କାଶୀରେ ଖରଗୋଶ ଓ ମଶା ପରି ତୁଚ୍ଛ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେ ପରମ ପଦକୁ ସହଜରେ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ପଦକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗ-ଯୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ପାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 79

वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा

ବାରାଣସୀରେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯମକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନକରି ନିଃଶଙ୍କ ରହିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟତ୍ର ପର୍ବତରେ ଦେବାଧିପତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦଶା—ଏପରି ସୁଖ—ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 80

ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନର କେବଳ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଶେଷ ରହିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ ନଶିଯାଏ—ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଲୟ ପାଏ।

Verse 81

परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्

ଦୁଇ ପରାର୍ଧର ନାଶ (ମହାପ୍ରଳୟ) ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ କାଶୀରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ନଶେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ କାଶୀରେ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 82

यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः

ଏଠାରେ କାଶୀବାସରେ ଯେ ସୁଖ ମିଳେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଣ୍ଡପରେ (ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ) ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯଦି ସେଠାରେ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ ସମସ୍ତେ କାଶୀବାସକୁ କାହିଁକି ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତେ?

Verse 83

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते

ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ସେହି ପୁଣ୍ୟର ‘ପରିବର୍ତ୍ତନ’ (ବିନିମୟ) ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ କାଶୀରେ ବାସ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 84

लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्

ସିଦ୍ଧି ଲଭିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଲୋଚନ ପ୍ରଭୁ କୁପିତ ହେଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ନିତ୍ୟ ଶରଣଦାତା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 85

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ କାଶୀରେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଏପରି ନୁହେଁ।

Verse 86

आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे

ଯେ ଆଳସ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଘରୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ, ତାହାର ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ଅଧିକ ଧର୍ମଫଳ ହୁଏ।

Verse 87

यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते

ଯେ ଉତ୍ତରବାହିନୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଶ୍ୱେଶ ଦର୍ଶନକୁ ଯାଏ, ତାହାର ଶ୍ରେୟସର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ।

Verse 88

स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्

ସ୍ୱର୍ଧୁନୀର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ ମାତ୍ରରୁ; ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା, ଜପ, ତର୍ପଣ ଓ ଦେବପୂଜାରୁ—(କାଶୀରେ) ପୁଣ୍ୟ ନିରନ୍ତର ବଢ଼େ।

Verse 89

पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः

ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନରୁ ଏବଂ ପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରୁ; ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପୂଜାରୁ, ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦି ଦାନରୁ—(କାଶୀରେ) ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ବଢ଼େ।

Verse 90

प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च

ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ ଓ ଜପ, ନମସ୍କାର ଏବଂ ନୃତ୍ୟ କରି—“ଦେବଦେବ ମହାଦେବ! ଶମ୍ଭୋ! ଶିବ ଶିବ!”—ଏମିତି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କାଶୀରେ ଭକ୍ତି ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ହୁଏ।

Verse 91

धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः

“ଧୂର୍ଜଟି! ନୀଳକଣ୍ଠେଶ! ପିନାକୀ! ଶଶିଶେଖର! ତ୍ରିଶୂଳପାଣି ବିଶ୍ୱେଶ! ରକ୍ଷ ରକ୍ଷ!”—ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ କାଶୀରେ ଶିବର ରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 92

मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि

ମୁକ୍ତି-ମଣ୍ଡପିକାରେ ନିମେଷର ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ମାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଧର୍ମକଥା-ଆଲୋଚନା ଓ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ—କାଶୀରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 93

नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः

ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ କରିବା, ଅତିଥିଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା, ଏବଂ ପରୋପକାର ଆଦି ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା—କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଧର୍ମ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ବଢ଼େ।

Verse 94

शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे

ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର କଳାକଳା ବଢ଼େ, ସେପରି କାଶୀରେ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କର ଧର୍ମସଞ୍ଚୟ ପଦେ ପଦେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 95

श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः

ଶ୍ରଦ୍ଧା ଯାହାର ବୀଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ—ସେ ଧର୍ମବୃକ୍ଷ ପୂଜ୍ୟ। ତାହାର ଶାଖା ବିଦ୍ୟା—ଚାରି ଓ ଦଶ; ପୁଷ୍ପ ଅର୍ଥ; ଦୁଇ ଫଳ ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ—କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ।

Verse 96

सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्

ଏଠାରେ ଭବାନୀ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ-ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଢୁଁଢି ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନ୍ତକାଳେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର କାନରେ ତାରକମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 97

काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च

କାଶୀରେ ଧର୍ମ ଚତୁଷ୍ପାଦରୂପେ ଦୃଢ଼; କାଶୀରେ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ନାନାପ୍ରକାରେ ଲଭ୍ୟ। କାଶୀରେ କାମ ସମସ୍ତ ସୁଖର ଏକମାତ୍ର ଭୂମି; କାଶୀରେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ମଧ୍ୟ—ତେବେ ଏଠାରେ ନଥିବା ଉତ୍କର୍ଷ କ’ଣ?

Verse 98

विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी

ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ଅମୃତସମ ମୋକ୍ଷଦାନ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ। ସେ ହିଁ ସ୍ୱରୂପରୂପ, ବିଶ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ତ୍ରିଲୋକରେ କାଶୀ ସଦୃଶ ନଗରୀ ନାହିଁ।

Verse 99

इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्

ଏପରି କହୁଥିବା ଦେବଗଣ ମୁନିଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟୀକୁ ଦେଖିଲେ—ହୋମଧୂମର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଅନେକ ବଟୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା।

Verse 100

श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्

ଭିକ୍ଷାର୍ଥେ ଶ୍ୟାମା ଧାନ୍ୟର ଅଞ୍ଜଳି ନେଇ ଆସିଥିବା ଋଷିକନ୍ୟାମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ମୁହଁରେ ଉପଗ୍ରହରୂପ ଦର୍ଭା-କୁଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୃଗଶାବକମାନେ ତାହାକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଥିଲେ।

Verse 107

विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्

ଜାଣି-ଅଜାଣି କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଝାଡ଼ିଦେଇ, ହଂସବର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବପୁରକୁ ଗମନ କରେ।