Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ବସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରମ ସମାପ୍ତ କରି, ଯେତେବେଳେ ଭୃକୁଟି ଓ ପାକା କେଶରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରମ (ବାନପ୍ରସ୍ଥ)ରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

ସନ୍ତାନ ଓ ପୌତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥିର ଦେଖି ଏବଂ ଗ୍ରାମ୍ୟ (ସାଂସାରିକ) ଆହାର ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ହସ୍ତେ ଅର୍ପଣ କରିବ; କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

ଚର୍ମ ଓ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ରକ୍ଷା କରି, ବନ୍ୟ ଆହାରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବ; ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରତାନୁସାରେ ଦାଢ଼ି, କେଶ, ନଖ ଓ ଦେହରୋମ କାଟିବ ନାହିଁ।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞକୁ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ଜଳ, ମୂଳ, ଫଳର ଭିକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରିବ।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

ସେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନ କରି, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଦାତା ହେବ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନଶୀଳ ହୋଇ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ତତ୍ପର ରହିବ; ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ବୈତାନିକ କର୍ମରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ନିୟମମତେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବ।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

ସେ ନିଜେ ଆଣିଥିବା ବନ୍ୟ ଅନ୍ନରେ ପୁରୋଡାଶ (ଯଜ୍ଞ-ପିଣ୍ଡ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁ; ଏବଂ ନିଜେ କରା ଲୁଣ, ଘୃତାଦି ସ୍ନେହ ଓ ଫଳରସ ସହ ଭୋଜନ କରୁ।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

ସେ ଛେଲୁ ଓ ଶିଗ୍ରୁ, ଏବଂ କବକ (ଛତୁ), ମାଂସ ଓ ମଧୁକୁ ବର୍ଜନ କରୁ; ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ବନ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

ସେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଫଳମୂଳ ଓ ହଳଚାଷରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ନକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ; ଉଖଳି-ମୁସଳରେ କୁଟି କିମ୍ବା ପଥରରେ ପିସି ଜୀବନ ଚାଲାଉ।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

ସେ ସେହି ଦିନେ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେହି ଦିନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ହେଉ, କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ପାଇଁ ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା; ଅଥବା ତିନି, ଛଅ, ବାରୋ ମାସ ପାଇଁ ଅନ୍ନ, ଫଳ, ମୂଳ ଆଦି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ହେଉ।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

ସେ ନକ୍ତାଶୀ (ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନକାରୀ) ହେଉ, କିମ୍ବା ଅନ୍ତରାଳରେ ଭୋଜନକାରୀ, କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଷଷ୍ଠ କାଳରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନକାରୀ; ଅଥବା ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତଧାରୀ, ପକ୍ଷକୁ ଏକଥର କିମ୍ବା ମାସକୁ ଏକଥର ଭୋଜନକାରୀ ହେଉ।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

ବୈଖାନସ ବ୍ରତରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଫଳ-ମୂଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟାରେ ଦେହକୁ ସଂଯମ କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କରିବ।

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

ଆତ୍ମାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ବିନା ସେ ବିଚରଣ କରିବ; ଏବଂ କେବଳ ପ୍ରାଣଧାରଣ ପାଇଁ ବନବାସୀ ତାପସମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ଯାଚିବ।

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

ବନରେ ବସି, ଗ୍ରାମରୁ ଆହାର ଆଣି କେବଳ ଆଠ ଗ୍ରାସ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବ। ଏପରି ବନାଶ୍ରମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

ଆୟୁଷର ତୃତୀୟ ଭାଗ ବନରେ କାଟି, ପରେ ଆୟୁଷର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ପରିବ୍ରାଜକ ହୋଇ ବିଚରଣ କରିବ।

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ତ୍ରିବିଧ ଋଣ ଶୋଧ ନ କରି—ନ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରି, ନ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ କରି—ଯେ ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଞ୍ଜନସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ ଓ ବୃତ୍ତାକାର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଈଶଦେବତାଧିଷ୍ଠିତ ‘ୟଂ’ ବୀଜକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଜୟ ହୁଏ।

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

ସେ ସଦା ଏକାକୀ ଚରଣ କରୁ, ବାହ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନ ରଖୁ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ନ କରୁ। ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିର୍ସହାୟ ରହି, କେବଳ ଅନ୍ନ ପାଇଁ ଗ୍ରାମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ।

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

ଯତି କେବେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ—କୌଣସିଟିକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭୃତ୍ୟ ଯେପରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ସେ କାଳକୁ ମାତ୍ର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁ।

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

ଯେ ସର୍ବତ୍ର ମମତାଶୂନ୍ୟ, ସର୍ବତ୍ର ସମତାଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ବୃକ୍ଷମୂଳକୁ ନିବାସ କରେ—ଏମିତି ମୁମୁକ୍ଷୁ ଏଠାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ଧ୍ୟାନ, ଶୌଚ, ଭିକ୍ଷା ଓ ନିତ୍ୟ ଏକାନ୍ତଶୀଳତା—ଏହି ଚାରିଟି ଯତିଙ୍କ କର୍ମ; ପଞ୍ଚମ କର୍ମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପପଦ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

ବର୍ଷାକାଳର ଚାରି ମାସରେ ଯତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ସମୟରେ ବୀଜାଙ୍କୁର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବମାନଙ୍କର ହିଂସା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

ସେ ଚାଲିବାବେଳେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପରିହାର କରି ସାବଧାନରେ ଚାଲୁ; ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣା ପାଣି ପିଉ; କାହାକୁ ଉଦ୍ବେଗ ନ ହେବ ଏମିତି ବାଣୀ କହୁ; ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାହା ଉପରେ କ୍ରୋଧ ନ କରୁ।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ସହାୟ କରି ଚରଣ କରୁ—ନିରପେକ୍ଷ ଓ ପରାଶ୍ରୟହୀନ; ସଦା ଅଧ୍ୟାତ୍ମଚର୍ଚ୍ଚାରେ ନିରତ ରୁହୁ; କେଶ ଓ ନଖ ଛୋଟ ରଖୁ; ଏବଂ ସଂଯମୀ ହେଉ।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

ସେ କୁସୁମ୍ଭ-ରଞ୍ଜିତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁ, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିକୁ ବର୍ଜନ କରୁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲାବୁ, କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ବେଣୁର ପାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ଅନୁମୋଦିତ ନୁହେଁ।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

ଭିକ୍ଷୁକ କେବେ ମଧ୍ୟ ଧାତୁର ପାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଦିନେଦିନେ ଏଠି-ସେଠିରୁ ବରାଟକ (କୌଡ଼ି) ସଂଗ୍ରହ କରୁ।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

ଏହା ସନାତନ ଶ୍ରୁତିର ଉପଦେଶ—ହୃଦୟରେ ସ୍ନେହ-ରଞ୍ଜିତ (କାମମିଶ୍ର) ଭାବ ଧରି ଯଦି କେହି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ସେ ପାପ ସହସ୍ର ଗୋବଧ ସମାନ।

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

ଦୁଇ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମକଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦିନକୁ ଏକଥର ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷା କରିବ, ତାହାରେ ବିସ୍ତାର/ଆଡମ୍ବର କରିବ ନାହିଁ।

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

ଚୁଲି ଧୂଆଁ-ରହିତ ହେଲେ, ମୁସଳ ଥମ୍ବିଗଲେ, ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଲୋକେ ଭୋଜନ ସରାଇଲେ ଏବଂ ପାତ୍ରର ଝଙ୍କାର ଥମିଗଲେ—ସେତେବେଳେ ଯତି ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

ଯେ ଅଳ୍ପାହାରୀ, ନିର୍ଜନବାସୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଅଲୋଲୁପ, ଏବଂ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ—ସେହି ଭିକ୍ଷୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ଯତି ଏକ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ସେ କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

ଗୃହସ୍ଥ ଯେ ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିବା ପାପ, ଏକରାତ୍ରି ମାତ୍ର ରହିଥିବା ଯତି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

ଜରାର ଅଧିନତାରେ ପଡ଼ି ରୋଗପୀଡିତ ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖି; ଦେହତ୍ୟାଗ, ପୁନଃ ଗର୍ଭପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଗର୍ଭଭିତରର ଦାରୁଣ କ୍ଲେଶକୁ ଦେଖି—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

ନାନା ଯୋନିରେ ବାସ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହ ବିୟୋଗ, ଅପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ, ଏବଂ ଅଧର୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଃଖ—

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

ପୁନଃ ନରକବାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ନରକର ନାନା ଯାତନା—ଏସବୁ କର୍ମଦୋଷରୁ ଉଦ୍ଭବ; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଗତି ଅନେକ ପ୍ରକାର।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

ଦେହମାନଙ୍କ ଅନିତ୍ୟତା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନିତ୍ୟତାକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମରେ ରତ ହେଉ, ସେଠାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

ଯେମାନେ ‘କରପାତ୍ରୀ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଭିକ୍ଷାପାତ୍ରବିହୀନ—ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଦିନେଦିନେ ଶତଗୁଣ ବଢ଼େ।

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

ଏଭଳି କ୍ରମେ ଚାରି ଆଶ୍ରମକୁ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଓ ସଙ୍ଗତ୍ୟାଗୀ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

କୁବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସଂଯତ ଆତ୍ମା ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଆତ୍ମା ଧୀମାନମାନେ ସଂଯମ କଲେ ନିର୍ମଳ, ନିରାମୟ ପଦ ଦେଏ।

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ; ବିଦ୍ୟା ଓ ଉପନିଷଦ; ଶ୍ଲୋକ, ମନ୍ତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଏବଂ ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଯେ କିଛି ବାଙ୍ମୟ ଅଛି—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

ବେଦାନୁବଚନର ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ ଓ ଦମ; ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଉପବାସ ଏବଂ ଆତ୍ମସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ—ଏହିମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ହେତୁ।

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

ସେଇ ଆତ୍ମା ହିଁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ତାହାକୁ ଶ୍ରବଣ କରି, ପରେ ମନନ କରି, ଶେଷେ ଯତ୍ନସହ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ବିନା ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଯୋଗ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମାତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

କେବଳ ଅରଣ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ଯୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ନାନା ଗ୍ରନ୍ଥ ଚିନ୍ତନ କଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦାନ, ବ୍ରତ, ତପ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଯୋଗ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

କେବଳ ପଦ୍ମାସନ କଲେ ଯୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ନାସାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶୌଚକ୍ରିୟାରେ ନୁହେଁ, ମୌନରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ମନ୍ତ୍ରାରାଧନାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

ନିବିଡ଼ ପ୍ରୟାସ, ସଦା ଅଭ୍ୟାସ, ସେଥିରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ନିରୁତ୍ସାହ ନ ହୋଇ ଅଟୁଟ ଅଧ୍ୟବସାୟ—ଏହିପରି ଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

ଯେ ସଦା ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ରମଣ କରେ, ଆତ୍ମା ସହିତ ହିଁ ସଙ୍ଗ ରଖେ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ—ତାହା ପାଇଁ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଦୂର ନୁହେଁ।

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

ଏଠାରେ ଯେ ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ, ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ରମେ—ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପାଏ।

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଯୋଗକୁ ଆତ୍ମା ଓ ମନର ସଂଯୋଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଆଉ କେହି କେହି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ସମ୍ୟକ୍ ସଂଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଯୋଗ’ କହନ୍ତି।

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

ଅପଣ୍ଡିତମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଯୋଗ’ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବିଷୟାସକ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦୂରେ ରହେ।

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ନିବାର ମନୋବୃତ୍ତି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗ ବିଷୟରେ କିଏ କ’ଣ କହିବ? ତେବେ ଯୋଗ କିପରି ନିକଟ ହେବ?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

ମନକୁ ବୃତ୍ତିହୀନ କରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପରମାତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର କଲେ ମୁକ୍ତି ଲଭେ; ସେଇ ‘ଯୋଗଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରକୁ ବହିର୍ମୁଖତାରୁ ଫେରାଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କର; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ମନରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଯୋଗ କର।

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

ସମସ୍ତ ଭାବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ନ୍ୟସ କର; ଏହିଏ ଧ୍ୟାନ, ଏହିଏ ଯୋଗ—ଅନ୍ୟ ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥବିସ୍ତାର ମାତ୍ର।

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ‘ଅଛି’ ବୋଲି କହିବା ବିରୋଧ; ତଥାପି କହାଗଲେ ସେ ଅନ୍ୟର ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱସଂବେଦ୍ୟ—ଯେପରି କୁମାରୀ ନିଜ ଭିତରେ ସ୍ତ୍ରୀସୁଖ ଜାଣେ; ଅଯୋଗୀ ତାହା ଜାଣେନାହିଁ, ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଦୀପକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ।

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

ଯେ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତାହା ପାଇଁ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ ସନାତନ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କିମ୍ବା ପରିଭାଷା କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

ଯେପରି ଜଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ, ସେପରି ବାସନାର ବାତାସରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଚିତ୍ତ ଡୋଳେ। ତେଣୁ ଚିତ୍ତ ଉପରେ ଯଥାତଥା ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

ଏହେତୁ ଚିତ୍ତର ସ୍ଥୈର୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ମରୁତ୍-ନିୟନ୍ତ୍ରଣାର୍ଥେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଯୋଗକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

ଆସନ, ପ୍ରାଣସଂରୋଧ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଛଟି ଯୋଗାଙ୍ଗ ଅଟେ।

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

ଏଠାରେ ଆସନ ଜୀବମାନଙ୍କର ଗତି-ପ୍ରକାର ଯେତେ, ସେତେ ଅନେକ। ତଥାପି ଏହି ‘ସିଦ୍ଧାସନ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ଯାହା ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଶରୀରର ଦୃଢତା ଓ ବଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

ଡାହାଣ ପାଦକୁ ବାମ ଜଂଘା ଉପରେ ରଖି, ପରେ ବାମ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ଜଂଘା ଉପରେ ରଖିବା—ଏହାକୁ ଯୋଗବିଦ୍ମାନେ ପଦ୍ମାସନ କହନ୍ତି।

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

ତାପରେ ଦୃଢ ବନ୍ଧ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଇ ହାତରେ ଦୁଇ ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ଦୃଢଭାବେ ଧରିବ; ଏହି ପଦ୍ମାସନ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶରୀର ସୁଦୃଢ ହୁଏ।

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଆସନରେ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ସୁଖ ଉପଜେ—ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଆଦିରେ—ସେଥିରେ ବସି ଯୋଗବିଦ୍ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଶୋକ ନାହିଁ—ହେ କଳଶୋଦ୍ଭବ ଅଗସ୍ତ୍ୟ—ସେହି ଲାଭ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ଯୋଗରେ ମିଳେ।

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

କେଶ, ଭସ୍ମ, ତୁଷ, ଅଙ୍ଗାର, ଅସ୍ଥି ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଜନଗହଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

ସମସ୍ତ ବାଧାବିଘ୍ନ ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ, ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ଏବଂ ମାଳା ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ ସ୍ଥାନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଜନ କରିଥିବା, କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ, ମଳମୂତ୍ର ବେଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯାତ୍ରାଜନିତ କ୍ଳାନ୍ତ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯୋଗୀ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ନିକଟରେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୋଶାଳାରେ, ମଶା ଓ କୀଟପତଙ୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ, ଚୈତ୍ୟ କିମ୍ବା ଛକ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

ଆଖି ବନ୍ଦ କରି, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ସ୍ଥିର ରହି, ଦାନ୍ତରେ ଦାନ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରି, ଜିଭକୁ ତାଳୁରେ ଲଗାଇ, ମୁଖ ବନ୍ଦ ରଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚଳ ରହିବା ଉଚିତ୍।

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ଭଲଭାବେ ସଂୟମ କରି, ନ ଅତି ନିମ୍ନ ନ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସି, ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ପରେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଆରମ୍ଭ କରୁ।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଳିଲେ ସବୁ କିଛି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ତାହା ନିଶ୍ଚଳ କଲେ ସବୁ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ତେଣୁ ବାୟୁ-ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଅଚଳ ସ୍ଥୈର୍ୟ ପାଏ।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

ଦେହରେ ପ୍ରାଣ ଯେତେଦିନ ରହେ, ସେତେଦିନ ତାହାକୁ ‘ଜୀବନ’ କୁହାଯାଏ; ତାହା ବାହାରିଗଲେ ମୃତ୍ୟୁ। ତେଣୁ ପ୍ରାଣକୁ ଶାସନ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହରେ ବାୟୁ ବନ୍ଧିତ ରହେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିତ୍ତ ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ବିନା ସ୍ଥିର ରହେ, ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହେ—ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ) ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

କାଳର ଭୟରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରାଣାୟାମ ଆଚରଣ କରିଥିଲେ। ଯୋଗୀମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରାଣ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

ମନ୍ଦ (ଆରମ୍ଭିକ) ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରାର; ‘ମାତ୍ରା’ ଲଘୁ ଅକ୍ଷରର ସମୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ମଧ୍ୟମ ପୂର୍ବର ଦ୍ୱିଗୁଣ, ଉତ୍ତମ ତଦନନ୍ତର ତ୍ରିଗୁଣ।

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କ୍ରମେ ଘାମ, କମ୍ପନ ଓ ବିଷାଦ ଜନ୍ମାଏ। ପ୍ରଥମ ସ୍ତରେ ଘାମ ଜୟ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ କମ୍ପନ ଦମିତ ହୁଏ।

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

ତୃତୀୟ ସ୍ତରେ ସେ ବିଷାଦକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରେ; ତାପରେ ଯୋଗୀଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। କ୍ରମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରୋଧିତ ଓ ବଶୀଭୂତ ପ୍ରାଣ, ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ, ଯୋଗୀକୁ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ସେଉଁଠି ନେଇଯାଏ।

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

ପ୍ରାଣକୁ ହଠାତ୍ ବଳପୂର୍ବକ ନିରୋଧ କଲେ, ସେ ରୋମକୂପ ମାର୍ଗରେ ଫୁଟି ବାହାରିପାରେ। ଏହା ଦେହକୁ ବିଦାରିତ କରେ ଏବଂ କୁଷ୍ଠାଦି ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମାଇପାରେ।

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

ଏହେତୁ ତାହାକୁ କ୍ରମେ ବଶ କରିବା ଉଚିତ—ଅରଣ୍ୟର ବନ୍ୟ ହାତୀ ପରି। ବନ୍ୟ ଗଜ ହେଉ କି ଗଜଶତ୍ରୁ, ସେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ମୃଦୁତା ପାଏ।

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

ଯେପରି ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ପାଳନ କରି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ହୃଦୟସ୍ଥ ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ଯୋଗୀ କ୍ରମଶଃ ସାଧନାଦ୍ୱାରା ବଶ କରେ। ଏଭଳି ସଂଯମିତ ଓ ନିରନ୍ତର ସେବିତ ପ୍ରାଣ ବିଶ୍ୱାସମୟ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ।

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

ହଂସରୂପ ପ୍ରାଣ ଛତ୍ତିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାହାରକୁ ଗମନ କରେ। ବାମ ଓ ଡାହାଣ ମାର୍ଗରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାରୁ ତାହାକୁ ‘ପ୍ରାଣ’—ଅଗ୍ରଗାମୀ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ନାଡୀଚକ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିରାକୁଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣନିରୋଧନରେ ପ୍ରକୃତରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

ଦୃଢ ଆସନରେ ଯଥାଶକ୍ତି ‘ଚନ୍ଦ୍ର’ ନାଡୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ପୂରଣ କରିବା; ପରେ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ନାଡୀଦ୍ୱାରା ରେଚନ କରିବା—ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

ଚନ୍ଦ୍ରତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବହୁଥିବା ଅମୃତଧାରାର ପ୍ରବାହକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସେହି କ୍ଷଣେ ସୁଖ ପାଏ।

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

ସୂର୍ଯ୍ୟନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ଆକର୍ଷି ଉଦର-ଗୁହାକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କୁମ୍ଭକ କରି, ଯୋଗୀ ଚନ୍ଦ୍ରନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ରେଚନ କରୁ।

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଉଷ୍ମତାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଏହି ‘ୟାମ୍ୟ’ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ଶାନ୍ତି ଓ କଲ୍ୟାଣର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

ଏଭଳି ତିନି ମାସ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଉଭୟ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ ସେବନ କଲେ, ଯାହାର ନାଡୀସମୂହ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି ସେ ଯୋଗୀ ‘ସିଦ୍ଧପ୍ରାଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

ନାଡୀ-ବିଶୋଧନରୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ବାୟୁଧାରଣ ଶକ୍ତି, ଅନ୍ତରଗ୍ନିର ପ୍ରଦୀପନ, ନାଦର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ଆରୋଗ୍ୟ—ଏସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଦେହଭିତରେ ଗତି କରୁଥିବା ବାୟୁ; ‘ଆୟାମ’ ହେଉଛି ତାହାର ନିୟମନ ଓ ନିବନ୍ଧନ। ଏକ ଶ୍ୱାସରେ ମାପାଯାଉଥିବା ମାତ୍ରାକୁ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

ପ୍ରାଣାୟାମର ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଘାମ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥାରେ କମ୍ପନ ହୁଏ। ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାରେ, ବଦ୍ଧ ପଦ୍ମାସନ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ୱୟଂ ଉଠେ।

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ପାପ ନଶେ। ଧାରଣାରେ ମନ ଧୈର୍ୟ-ସ୍ଥିରତା ପାଏ, ଧ୍ୟାନରେ ଈଶ୍ୱରଦର୍ଶନ ମିଳେ।

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

ସମାଧିରେ ଶୁଭାଶୁଭ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଆସନରେ ଦେହ ଦୃଢ଼ ହୁଏ—ଏହାକୁ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ସାଧନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

ବାରଟି ପ୍ରାଣାୟାମର ସମୁଚ୍ଚୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବାରଟି ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ଧାରଣା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୀର୍ତିତ।

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ଈଶ୍ୱରସଙ୍ଗତି ପାଇଁ ଧ୍ୟାନକୁ ବାରଟି ଧାରଣାର ସମୁଚ୍ଚୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବାରଟି ଧ୍ୟାନରେ ହିଁ ସମାଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

ସମାଧିର ପରେ ଅନନ୍ତ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଜ୍ୟୋତି ଅଛି। ତାହାର ଦର୍ଶନେ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଓ ଆବାଗମନ (ପୁନର୍ଜନ୍ମଚକ୍ର) ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅନ୍ତରାକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଘଣ୍ଟା ଆଦି ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ପରି ମହାନାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାରୁ ସିଦ୍ଧି ଦୂର ନୁହେଁ।

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାଣାୟାମ କଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଅଯଥା ଅଭ୍ୟାସ-ଯୋଗ କଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

ହିକ୍କା, ଶ୍ୱାସବିକାର, କାଶ ଏବଂ ଶିର-କର୍ଣ୍ଣ-ଚକ୍ଷୁ ବେଦନା—ପ୍ରାଣବାୟୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

ଶ୍ୱାସକୁ ଯଥାମାତ୍ରା ଛାଡ଼ିବ, ଯଥାମାତ୍ରା ପୂରିବ, ଯଥାମାତ୍ରା ରୋକିବ—ଏଭଳି କଲେ ଯୋଗବିଦ୍ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

ଯେ ଯୋଗୀଙ୍କ ଶରୀର ସଦା ସୋମକଳାର ଶୀତଳ ଅମୃତସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତକ୍ଷକ ଦଂଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିଷ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଅନୁସାରେ ‘ସଗୁଣ’ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ଏବଂ ‘ନିର୍ଗୁଣ’କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ମନାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ରସହିତ ହେଉଛି ସଗୁଣ; ମନ୍ତ୍ରବର୍ଜିତ ହେଉଛି ନିର୍ଗୁଣ।

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

ଆହାର-ବିହାରରେ ସଂଯମୀ, କର୍ମରେ ଯଥୋଚିତ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା-ଜାଗରଣରେ ସମତୁଳିତ—ଏମିତି ଯୋଗୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖେ।

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

ଚନ୍ଦ୍ରନାଡୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କରି ପୁନଃ ସୂର୍ୟନାଡୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଗଣନା ସମାନ ହେଉଅବଧି କରି, ତାପରେ ମୁଦ୍ରା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

କଣ୍ଠ ସଂକୋଚ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଜାଲନ୍ଧର ବନ୍ଧ କରାଗଲେ ପୀୟୂଷ ଜଠରାଗ୍ନିରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରାଣବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଧାଉ ନାହିଁ।

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

ଅର୍ଧନିମେଷରେ ଶତ ଯୋଜନ ଗମନର ଶକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଅଚିନ୍ତିତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କଣ୍ଠପାଠ ହୋଇ ପଠନୀୟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହିପରି ସିଦ୍ଧି କଥିତ।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

କାଶୀରେ ଜୀବମାନେ ସହଜରେ କୈବଲ୍ୟ (ମୋକ୍ଷ) ଲଭନ୍ତି—ଯୋଗଯୁକ୍ତି ଆଦି ଉପାୟରେ—ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏପରି ନୁହେଁ।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

ହେ ବିଶ୍ୱେଶ! ସ୍ନାନଜନ୍ୟ ସେଇ ‘ଜଳ’କୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିଖରେ ଧାରଣ କରିବା—ଏହାହିଁ ଜାଲନ୍ଧର ବନ୍ଧ; ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।