Adhyaya 46

Verse 1

स्कंद उवाच । गतेथ योगिनीवृंदे देवदेवो घटोद्भव । काशीप्रवृत्तिं जिज्ञासुः प्राहिणोदंशुमालिनम्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଯୋଗିନୀବୃନ୍ଦ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲା ପରେ, ଦେବଦେବ ଘଟୋଦ୍ଭବ କାଶୀର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଅଂଶୁମାଲିନକୁ ପଠାଇଲେ।

Verse 2

देवदेव उवाच । सप्ताश्व त्वरितो याहि पुरीं वाराणसीं शुभाम् । यत्रास्ति स दिवोदासो धर्ममूर्तिर्महीपतिः

ଦେବଦେବ କହିଲେ—ହେ ସପ୍ତାଶ୍ୱ! ଶୀଘ୍ର ଶୁଭ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ଯାଅ; ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି ମହୀପତି ଦିବୋଦାସ ଅଛନ୍ତି।

Verse 3

तस्य धर्मविरोधेन यथातत्क्षेत्रमुद्वसेत् । तथा कुरुष्व भो क्षिप्रं मावमंस्थाश्च तं नृपम्

ହେ ଭାନୁ! ତାହାର ଧର୍ମବିରୋଧ ହେତୁ ସେ ରାଜା ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କାଶୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ—ଏପରି ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କର; ଏବଂ ସେ ନୃପତିଙ୍କୁ ଅବମାନ କରନି।

Verse 4

धर्ममार्ग प्रवृत्तस्य क्रियते यावमानना । सा भवेदात्मनो नूनं महदेनश्च जायते

ଯେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ତାହାକୁ ଯେ ଅବମାନନା କରାଯାଏ, ସେଇ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚୟ ଅପମାନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଦୋଷ ହୁଏ ଏବଂ ମହାପାପ ଜନ୍ମେ।

Verse 5

तवबुद्धिविकासेन च्यवते चेत्स धर्मतः । तदा सा नगरी भानो त्वयोद्वास्याऽसहैः करैः

ଯଦି ତୁମ ବୁଦ୍ଧିବିକାଶରେ ସେ ରାଜା ଧର୍ମବିରୋଧରୁ ଖସି ଧର୍ମରେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେବେ ହେ ଭାନୁ, ଅସହ୍ୟ କରଭାର ଦ୍ୱାରା ସେ ନଗରୀକୁ ତୁମେ ଉଦ୍ବାସିତ କରନି।

Verse 6

कामक्रोधौ लोभमोहौ मत्सराहंकृती अपि । ते तत्र न भवेतां यत्तत्कालोपि न तं जयेत्

ସେଠାରେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ, ମତ୍ସର ଓ ଅହଂକାର ଉଦୟ ନ ହେଉ—ଯେପରି ସମୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କାଳ ତାକୁ ଜୟ କରିନ ପାରୁ।

Verse 7

यावद्धर्मे स्थिराबुद्धिर्यावद्धर्मेस्थिरं मनः । तावद्विघ्नोदयः क्वास्ति विपद्यपि रवे नृषु

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼—ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରବି, ବିଘ୍ନର ଉଦୟ କେଉଁଠି?

Verse 8

सर्वेषामिह जंतूनां त्वं वेत्सि ब्रध्नचेष्टितम् । अतएव जगच्चक्षुर्व्रज त्वं कार्यसिद्धये

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ତୁମେ ଜାଣ; ବ୍ରଧ୍ନ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବିଦିତ। ତେଣୁ, ହେ ଜଗଚ୍ଚକ୍ଷୁ, କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର।

Verse 9

रविरादाय देवाज्ञां मूर्तिमन्यां प्रकल्प्य च । नभोध्वगामहोरात्रं काशीमभिमुखोऽभवत्

ରବି ଦେବମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଦିନରାତି ଆକାଶପଥେ ଗମନ କରି କାଶୀ ଦିଗକୁ ଅଭିମୁଖ ହେଲେ।

Verse 10

मनसातीवलोलोऽभूत्काशीदर्शनलालसः । सहस्रचरणोप्यैच्छत्तदा खे नैकपादताम्

କାଶୀ ଦର୍ଶନର ଲାଲସାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଉଠିଲା। ସହସ୍ର ଚରଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ଗମନ ପାଇଁ ସେ ତେବେ ଆକାଶରେ ଏକପାଦତ୍ୱ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 11

हंसत्वं तस्य सूर्यस्य तदा सफलतामगात् । सदा नभोध्वनीनस्य काशीं प्रति यियासतः

ତେବେ କାଶୀ ପ୍ରତି ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ, ସଦା ଆକାଶପଥରେ ଗମନଶୀଳ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହଂସରୂପ ଧାରଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଫଳବତୀ ହେଲା।

Verse 12

अथ काशीं समासाद्य रविरंतर्बहिश्चरन् । मनागपि न तद्भूपे धर्मध्वस्तिमवेक्षत

ତାପରେ କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚି ରବି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଚରଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମର ଧ୍ୱଂସ ସେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।

Verse 13

विभावसुर्वसन्काश्यां नानारूपेण वत्सरम् । क्वचिन्नावसरं प्राप तत्र राज्ञि सुधर्मिणि

ବିଭାବସୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) କାଶୀରେ ଏକ ବର୍ଷ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରି ବସିଲେ; ତଥାପି ଧର୍ମେ ଦୃଢ଼ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସେଠାରେ ଏକଟି ଅବସର ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 14

कदाचिदतिथिर्भूतो दुर्लभं प्रार्थयन्रविः । न तस्य राज्ञो विषये दुर्लभं किंचिदैक्षत

କେତେବେଳେ ରବି ଅତିଥି ହୋଇ ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ମାଗିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ‘ଅପ୍ରାପ୍ୟ’ ବୋଲି କିଛି ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।

Verse 15

कदाचिद्याचको जातो बहुदोपि कदाप्यभूत् । कदाचिद्दीनतां प्राप्तः कदाचिद्गणकोप्यभूत्

କେତେବେଳେ ସେ ଯାଚକ ହେଲେ; କେତେବେଳେ ବହୁଧନୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। କେତେବେଳେ ଦୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଆଉ କେତେବେଳେ ଗଣକ (ହିସାବରକ୍ଷକ) ମଧ୍ୟ ହେଲେ—ଏଭଳି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଭୂମିକା ବଦଳାଇଲେ।

Verse 16

वेदबाह्यां क्रियां चापि कदाचित्प्रत्यपादयत् । कदाचित्स्थापयामास दृष्टप्रत्ययमैहिकम्

କେତେବେଳେ ସେ ବେଦବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚାର କଲେ; ଆଉ କେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ଲୌକିକ ମତକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 17

कदाचिज्जटिलो जातः कदाचिच्च दिगंबरः । स कदाचिज्जांगुलिको विषविद्याविशारदः

କେତେବେଳେ ସେ ଜଟାଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ହେଲେ, କେତେବେଳେ ଦିଗମ୍ବର ବୈରାଗୀ। ଆଉ କେତେବେଳେ ସେ ଜାଙ୍ଗୁଳିକ (ସର୍ପମନ୍ତ୍ରବିଦ୍) ହୋଇ ବିଷବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 18

सर्वपाषंडधर्मज्ञः कदाचिद्ब्रह्मवाद्यभूत् । ऐंद्रजालिक आसीच्च कदाचिद्भ्रामयञ्जनान्

ସେ କେବେ କେବେ ସମସ୍ତ ପାଷଣ୍ଡମତର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ହୋଇଯାଉଥିଲା, କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ପ୍ରବକ୍ତା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଆଉ କେବେ କେବେ ଐନ୍ଦ୍ରଜାଳିକ ହୋଇ ମାୟାକ୍ରିୟାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିଲା॥

Verse 19

नानाव्रतोपदेशैश्च कदाचित्स पतिव्रताः । क्षोभयामास बहुशः सदृष्टांत कथानकैः

ସେ କେବେ କେବେ ନାନା ପ୍ରକାର ବ୍ରତର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଯୁକ୍ତ କଥାକୁ ପ୍ରଲୋଭନର ଟୋପ କରି, ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଅଶାନ୍ତ କରୁଥିଲା॥

Verse 20

कापालिक व्रतधरः कदाचिच्चाभवद्द्विजः । कदाचिदपि विज्ञानी धातुवादी कदाचन

ସେ କେବେ କେବେ କାପାଳିକ ବ୍ରତଧାରୀ ହେଉଥିଲା, କେବେ କେବେ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧରୁଥିଲା। କେବେ କେବେ ବିଦ୍ୱାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆଉ କେବେ କେବେ ଧାତୁବାଦୀ (ରସବିଦ୍ୟାର ବକ୍ତା) ହୋଇଯାଉଥିଲା॥

Verse 21

क्वचिद्विप्रः क्वचिद्राजपुत्रो वैश्योंत्यजः क्वचित । ब्रह्मचारी क्वचिदभूद्गृही वनचरः क्वचित्

ସେ କେବେ ବିପ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେବେ ରାଜପୁତ୍ର, କେବେ ବୈଶ୍ୟ, ଆଉ କେବେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହୋଇଯାଉଥିଲା। କେବେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, କେବେ ଗୃହସ୍ଥ, ଆଉ କେବେ ବନଚର ମଧ୍ୟ ହେଉଥିଲା॥

Verse 22

यतिः कदाचिदिति सरूपैरभ्रामयज्जनान् । सर्वविद्यासु कुशलः सर्वज्ञश्चाभवत्क्वचित्

ଏଭଳି ସେ କେବେ କେବେ ଯତିର ରୂପ ଧରି ନାନା ରୂପରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିଲା। କେବେ କେବେ ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ କୁଶଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆଉ କେବେ କେବେ ସର୍ବଜ୍ଞ ପରି ମନେ ହେଉଥିଲା॥

Verse 23

इति नानाविधै रूपैश्चरन्काश्यां ग्रहेश्वरः । न कदापि जने क्वापि च्छिद्रं प्राप कदाचन

ଏହିପରି ନାନାବିଧ ରୂପ ଧାରି ଗ୍ରହେଶ୍ୱର କାଶୀରେ ବିଚରଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି, କାହାରେ ମଧ୍ୟ, ସେ କଦାପି ଏକଟି ଦୋଷ ସୁଦ୍ଧା ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 24

ततो निनिंद चात्मानं चिंतार्तः कश्यपात्मजः । धिक्परप्रेष्यतां यस्यां यशो लभ्येत न क्वचित्

ତାପରେ ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡିତ କଶ୍ୟପପୁତ୍ର ନିଜକୁ ନିଜେ ନିନ୍ଦା କଲା—“ଧିକ୍ ସେଇ ପରପ୍ରେଷ୍ୟତାକୁ; ଯେଉଁଥିରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଯଶ ମିଳେ ନାହିଁ!”

Verse 25

मार्तंड उवाच । मंदरं यदि याम्यद्य सद्यस्तत्क्रुद्ध्यतीश्वरः । अनिष्पादितकार्यार्थे मयि सामान्यभृत्यवत्

ମାର୍ତଣ୍ଡ କହିଲେ—“ଆଜି ଯଦି ମୁଁ ମନ୍ଦରକୁ ଯାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ପନ୍ନ ଥିବାରୁ ଈଶ୍ୱର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେବେ ଏବଂ ମୋତେ ସାଧାରଣ ଭୃତ୍ୟ ପରି ମାନିବେ।”

Verse 26

कोपमप्युररीकृत्य यदि यायां कथंचन । कथं तिष्ठे पुरस्तस्य तर्हि वै मूढभृत्यवत्

ତାଙ୍କ କୋପକୁ ମଧ୍ୟ ସହି କିଛିପରି ଯଦି ମୁଁ ଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିପରି ଦାଁଡ଼ିବି—ମୂଢ ଭୃତ୍ୟ ପରି?

Verse 27

अथोंकृत्यावहेलं वा यामि चेच्च कथंचन । क्रोधान्निरीक्षेत्त्र्यक्षो मां विषं पेयं तदा मया

କିମ୍ବା ଅବହେଳାରେ କେବଳ ‘ହୁଁ’ କହି କିଛିପରି ମୁଁ ଯାଏ, ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ପ୍ରଭୁ ଯଦି ମୋତେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି—ସେଥିପେକ୍ଷା ମୋ ପାଇଁ ବିଷ ପିଇବା ହିଁ ଭଲ।

Verse 28

हरकोपानले नूनं यदि यातः पतंगताम् । पितामहोपि मां त्रातुं तदा शक्ष्यति नस्फुटम्

ଯଦି ମୁଁ ହରଙ୍କ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ପତଙ୍ଗ ପରି ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ସେତେବେଳେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କଷ୍ଟେ ସମର୍ଥ ହେବେ।

Verse 29

स्थास्याम्यत्रैव तन्नित्यं न त्यक्ष्यामि कदाचन । क्षेत्रसंन्यासविधिना वाराणस्यां कृताश्रमः

ମୁଁ ଏଠିଏ ନିତ୍ୟ ରହିବି; କେବେ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ। ‘କ୍ଷେତ୍ର-ସନ୍ନ୍ୟାସ’ ବିଧିରେ ମୁଁ ବାରାଣସୀରେ ବ୍ରତବଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଛି।

Verse 30

पुरः पुरारेः कायार्थमनिवेद्येह तिष्ठतः । यत्पापं भावि मे तस्य काशीपापस्यनिष्कृतिः

ଏଠି ରହି ପୁରାରି (ଶିବ)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟବିଷୟ ନିବେଦନ ନ କଲେ, ତାହାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଯେ ପାପ ହେବ—ସେହି ପାପର ନିଷ୍କୃତି କାଶୀ ନିଜେ ହେବ।

Verse 31

अन्यान्यपि च पापानि महांत्यल्पानि यानि च । क्षयंति तानि सर्वाणि काशीं प्रविशतां सताम्

ଅନ୍ୟ ଯେ କୌଣସି ପାପ ଥାଉ—ବଡ଼ ହେଉ କି ଛୋଟ—କାଶୀରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସତ୍ଜନଙ୍କର ସେ ସବୁ ପାପ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 32

बुद्धिपूर्वं मया चैतन्न पापं समुपार्जितम् । पुरारिणैव हि पुराऽशासि धर्मो हि रक्ष्यताम्

ଏହି ପାପ ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ କରିନାହିଁ। କାରଣ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂ ପୁରାରି (ଶିବ) ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ—‘ଧର୍ମ ରକ୍ଷିତ ହେଉ।’

Verse 33

धर्मो हि रक्षितो येन देहे सत्वरगत्वरे । त्रैलोक्यरक्षितं तेन किं कामार्थैः सुरक्षितैः

ଯେ ଏହି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱର, ଦ୍ରୁତଗତି ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ତେବେ ତାହାକୁ ସାବଧାନେ ରକ୍ଷିତ କାମ ଓ ଅର୍ଥର କି ଆବଶ୍ୟକ?

Verse 34

रक्षणीयो यदि भवेत्कामः कामारिणा कथम् । क्षणादनंगतां नीतो बहूनां सुखकार्यपि

ଯଦି କାମ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ରକ୍ଷଣୀୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ‘କାମାରି’ (ଶିବ) କିପରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତାକୁ ଅନଙ୍ଗ କରିଦେଲେ—ଯେତେବେଳେ କାମ ଅନେକଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ?

Verse 35

अर्थश्चेत्सर्वथारक्ष्य इति कैश्चिदुदाहृतम् । तत्कथं न हरिश्चंद्रोऽरक्षत्कुशिकनंदने

କେହି କେହି କହନ୍ତି ଯେ ଅର୍ଥ (ଧନ) ସର୍ବଥା ରକ୍ଷଣୀୟ। ତେବେ କୁଶିକନନ୍ଦନ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ସମ୍ମୁଖରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାକୁ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ?

Verse 36

धर्मस्तु रक्षितः सर्वैरपिदेहव्ययेन च । शिबिप्रभृतिभूपालैर्दधीचिप्रमुखैर्द्विजैः

କିନ୍ତୁ ଧର୍ମକୁ ସମସ୍ତେ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି—ଦେହବ୍ୟୟ କରି ମଧ୍ୟ—ଶିବି ଆଦି ରାଜାମାନେ ଓ ଦଧୀଚି ଆଦି ଦ୍ୱିଜମାନେ।

Verse 37

अयमेव हि वै धर्मः काशीसेवनसंभवः । रुषितादपि रुद्रान्मां रक्षिष्यति न संशयः

କାଶୀସେବାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହିଏ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ। ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 38

अवाप्य काशीं दुष्प्रापां को जहाति सचेतनः । रत्नं करस्थमुत्सृज्य कः काचं संजिघृक्षति

ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ କାଶୀକୁ ପାଇଲା ପରେ କେଉଁ ସଚେତନ ଲୋକ ତାକୁ ଛାଡ଼ିବ? ହାତରେ ଥିବା ରତ୍ନ ତ୍ୟାଗି କିଏ କାଚ ଉଠାଇବାକୁ ଚାହିବ?

Verse 39

वाराणसीं समुत्सृज्य यस्त्वन्यत्र यियासति । हत्वा निधानं पादेन सोर्थमिच्छति भिक्षया

ଯେ ଲୋକ ବାରାଣସୀକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ପାଦରେ ପୋତା ଧନନିଧିକୁ ଠେଲି ଦେଇ ପରେ ଭିକ୍ଷାରେ ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପରି।

Verse 40

पुत्रमित्रकलत्राणि क्षेत्राणि च धनानि च । प्रतिजन्मेह लभ्यंते काश्येका नैव लभ्यते

ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର, ପତ୍ନୀ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧନ—ଏସବୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ପୁଣି ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ କାଶୀ ଏକା, ସେ ସହଜରେ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 41

येन लब्धा पुरी काशी त्रैलोक्योद्धरणक्षमा । त्रैलोक्यैश्वर्यदुष्प्रापं तेन लब्धं महासुखम्

ଯେ ଲୋକ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ସମର୍ଥ କାଶୀପୁରୀକୁ ପାଇଛି, ସେ ତ୍ରିଲୋକ ଐଶ୍ୱର୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ମହାସୁଖ ପାଇଛି।

Verse 42

कुपितोपि हि मे रुद्रस्तेजोहानिं विधास्यति । काश्यां च लप्स्ये तत्तेजो यद्वै स्वात्मावबोधजम्

ରୁଦ୍ର ମୋପରେ କୁପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ବାହ୍ୟ ତେଜର ହାନି କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାଶୀରେ ମୁଁ ଆତ୍ମାବବୋଧରୁ ଜନ୍ମିତ ସେଇ ସତ୍ୟ ତେଜ ପାଇବି।

Verse 43

इतराणीह तेजांसि भासंते तावदेव हि । खद्योताभानि यावन्नो जृंभते काशिजं महः

ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତେଜ ତତ୍କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ; କାଶୀଜନ୍ୟ ମହିମା ପ୍ରକଟ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଜୁଣାପୋକର ଆଲୋକ ପରି ଲାଗନ୍ତି।

Verse 44

इति काशीप्रभावज्ञो जगच्चक्षुस्तमोनुदः । कृत्वा द्वादशधात्मानं काशीपुर्यां व्यवस्थितः

ଏହିପରି କାଶୀର ପ୍ରଭାବଜ୍ଞ, ଜଗତର ଚକ୍ଷୁ ଓ ତମୋନାଶକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କରି କାଶୀପୁରୀରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 45

लोलार्क उत्तरार्कश्च सांबादित्यस्तथैव च । चतुर्थो द्रुपदादित्यो मयूखादित्य एव च

ସେମାନେ—ଲୋଲାର୍କ, ଉତ୍ତରାର୍କ, ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ; ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ରୁପଦାଦିତ୍ୟ, ଏବଂ ମୟୂଖାଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 46

खखोल्कश्चारुणादित्यो वृद्धकेशवसंज्ञकौ । दशमो विमलादित्यो गंगादित्यस्तथैव च

ଖଖୋଲ୍କ, ଅରୁଣାଦିତ୍ୟ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧକେଶବ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଦଶମ ବିମଳାଦିତ୍ୟ, ତଥା ଗଙ୍ଗାଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 47

द्वादशश्च यमादित्यः काशिपुर्यां घटोद्भव । तमोऽधिकेभ्यो दुष्टेभ्यः क्षेत्रं रक्षंत्यमी सदा

ଦ୍ୱାଦଶମ ହେଲେ ଯମାଦିତ୍ୟ। ହେ ଘଟୋଦ୍ଭବ, ଏମାନେ ସଦା କାଶୀପୁରୀର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତମସରେ ଲୀନ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କଠାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 48

तस्यार्कस्य मनोलोलं यदासीत्काशिदर्शने । अतो लोलार्क इत्याख्या काश्यां जाता विवस्वतः

କାଶୀ ଦର୍ଶନେ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ (ବିବସ୍ୱାନ୍)ଙ୍କ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ କାଶୀରେ ସେ ‘ଲୋଲାର୍କ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 49

लोलार्कस्त्वसिसंभेदे दक्षिणस्यां दिशिस्थितः । योगक्षेमं सदा कुर्यात्काशीवासि जनस्य च

ଲୋଲାର୍କ ଅସିସମ୍ଭେଦରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ କାଶୀବାସୀମାନଙ୍କର ଯୋଗ-କ୍ଷେମ ସଦା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।

Verse 50

मार्गशीर्षस्य सप्तम्यां षष्ठ्यां वा रविवासरे । विधाय वार्षिकीं यात्रां नरः पापै प्रमुच्यते

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ସପ୍ତମୀ—କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ—ତିଥି ଯଦି ରବିବାର ହୁଏ, ତେବେ ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 51

कृतानि यानि पापानि नरैः संवत्सरावधि । नश्यंति क्षणतस्तानि षष्ठ्यर्के लोलदर्शनात्

ବର୍ଷଭରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ କରିଥିବା ଯେକୌଣସି ପାପ, ଷଷ୍ଠୀ-ଅର୍କ ଦିନେ ଲୋଲାର୍କଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ କ୍ଷଣକେ ନଶିଯାଏ।

Verse 52

नरः स्नात्वासिसंभेदे संतर्प्य पितृदेवताः । श्राद्धं विधाय विधिना पित्रानृण्यमवाप्नुयात्

ଅସିସମ୍ଭେଦରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 53

लोलार्कसंगमे स्नात्वा दानं होमं सुरार्चनम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म तदानंत्याय कल्पते

ଲୋଲାର୍କ-ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ, ହୋମ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ ଆଦି ଯେ କିଛି କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 54

सूर्योपरागे लोलार्के स्नानदानादिकाः क्रियाः । कुरुक्षेत्राद्दशगुणा भवंतीह न संशयः

ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଲୋଲାର୍କରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ ଆଦି କ୍ରିୟା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଫଳଦାୟକ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 55

लोलार्के रथसप्तम्यां स्नात्वा गंगासिसंगमे । सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

ରଥସପ୍ତମୀ ଦିନ ଗଙ୍ଗା–ଅସି ସଙ୍ଗମରେ ଲୋଲାର୍କରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସାତ ଜନ୍ମର ପାପରୁ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 56

प्रत्यर्कवारं लोलार्कं यः पश्यति शुचिव्रतः । न तस्य दुःखं लोकेस्मिन्कदाचित्संभविष्यति

ଶୁଚିବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ରବିବାର ଲୋଲାର୍କଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକରେ କେବେ ଦୁଃଖ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 57

न तस्य दुःखं नो पामा न दद्रुर्न विचर्चिका । लोलार्कमर्के यः पश्येत्तत्पादोदकसेवकः

ଯେ ରବିବାର ଲୋଲାର୍କଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ତାଙ୍କ ପାଦୋଦକ ସେବନ କରେ, ତାହାର ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ପାମା, ଦଦ୍ରୁ ଓ ବିଚର୍ଚ୍ଚିକା ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 58

वाराणस्यामुषित्वापि यो लोलार्कं न सेवते । सेवंते तं नरं नूनं क्लेशाः क्षुद्व्याधिसंभवाः

ବାରାଣସୀରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଲୋଲାର୍କଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କରେନାହିଁ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭୁଖ ଓ ରୋଗଜନିତ କ୍ଲେଶ ଘେରି ଧରେ।

Verse 59

सर्वेषां काशितीर्थानां लोलार्कः प्रथमं शिरः । ततोंऽगान्यन्यतीर्थानि तज्जलप्लावितानिहि

କାଶୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୋଲାର୍କ ପ୍ରଥମ—‘ଶିର’; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ‘ଅଙ୍ଗ’ ସଦୃଶ, କାରଣ ସେମାନେ ତାହାର ଜଳପ୍ଲାବନରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 60

तीर्थांतराणि सर्वाणि भूमीवलयगान्यपि । असिसंभेदतीर्थस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ—ପୃଥିବୀର ସମଗ୍ର ମଣ୍ଡଳରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଅସି-ସମ୍ଭେଦ ତୀର୍ଥର ମହିମାର ଷୋଡଶାଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 61

सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानाद्यल्लभ्यते फलम् । तत्फलं सम्यगाप्येत नरैर्गंगासिसंगमे

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଆଦି କର୍ମରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଗଙ୍ଗା–ଅସି ସଙ୍ଗମରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 62

नार्थवादोयमुदितः स्तुतिवादो न वै मुने । सत्यं यथार्थवादोयं श्रद्धेयः सद्भिरादरात्

ହେ ମୁନି, ଏହା ଅର୍ଥବାଦ (ଅତିଶୟୋକ୍ତି) ନୁହେଁ, ନା ମାତ୍ର ସ୍ତୁତି; ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ଯଥାର୍ଥ କଥନ—ସଦ୍ଜନମାନେ ଆଦରସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्र स्वर्गतरंगिणी । मिथ्या तत्रानुमन्यंते तार्किकाश्चानुसूयकाः

ଯେଉଁଠି ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର (ଶିବ) ବିରାଜିତ ଓ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱର୍ଗତରଙ୍ଗିଣୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ତାର୍କିକମାନେ ସବୁକୁ ‘ମିଥ୍ୟା’ ବୋଲି ମାନନ୍ତି।

Verse 64

उदाहरंति ये मूढाः कुतर्कबलदर्पिताः । काश्यां सर्वेर्थवादोयं ते विट्कीटा युगेयुगे

କୁତର୍କବଳର ଦର୍ପରେ ଫୁଲି କାଶୀ ବିଷୟରେ ଏହାକୁ ‘କେବଳ ଅର୍ଥବାଦ’ ବୋଲି ଉଦାହରଣ ଦେଉଥିବା ମୂଢମାନେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବିଷ୍ଠା-କୀଟ ସମାନ।

Verse 65

कस्यचित्काशितीर्थस्य महिम्नो महतस्तुलाम् । नाधिरोहेन्मुने नूनमपि त्रैलोक्यमंडपः

ହେ ମୁନେ! କାଶୀର କୌଣସି ଏକ ତୀର୍ଥର ମହାନ୍ ମହିମାର ତୁଳାକୁ ସମ କରିବାକୁ, ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ରିଲୋକର ସମଗ୍ର ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ଚଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 66

नास्तिका वेदबाह्याश्च शिश्नोदरपरायणाः । अंत्यजाताश्च ये तेषां पुरः काशी न वर्ण्यताम्

ନାସ୍ତିକ, ବେଦବାହ୍ୟ, କାମ ଓ ଉଦରରେ ଆସକ୍ତ, ଏବଂ ଅଧମଚିତ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟଜମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କାଶୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 67

लोलार्ककरनिष्टप्ता असिधार विखंडिताः । काश्यां दक्षिणदिग्भागे न विशेयुर्महामलाः

ଲୋଲାର୍କର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଖଡ୍ଗଧାରାରେ ଖଣ୍ଡିତ—ଏମିତି ମହାମଲିନମାନେ କାଶୀର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ୍ଭାଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 68

महिमानमिमं श्रुत्वा लोलार्कस्य नरोत्तमः । न दुःखी जायते क्वापि संसारे दुःखसागरे

ଲୋଲାର୍କଙ୍କ ଏହି ମହିମା ଶୁଣିଲେ ନରୋତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖସାଗର ସଦୃଶ ଏହି ସଂସାରରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।