Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଶ୍ଲୋକରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷକାମୀ ଋଷିମାନେ—ନିୟମଶୀଳ, ଅପରିଗ୍ରହୀ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ—ବିଶାଳ ସଭାରେ ପାପନାଶକ କଥା ଏବଂ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ-ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ନେଇ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ପୁରାଣବକ୍ତା ସୂତ ଆସି, ଶୌନକାଦି ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର-ତୀର୍ଥ, ସଂସାରରୁ ମୋକ୍ଷ, ହରି-ହର ଭକ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ଓ ତ୍ରିବିଧ କର୍ମର ଫଳପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାମସେତୁରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେତୁର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସଂସାରବନ୍ଧନ ଶିଥିଳ ହୁଏ; ସ୍ନାନ ଓ ସ୍ମରଣକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମହାପାପନାଶ, ଦଣ୍ଡନୀୟ ପରଲୋକ ଅବସ୍ଥାରୁ ରକ୍ଷା, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ରତ-ଦାନ-ତପସ୍ୟା ସମତୁଲ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନୀତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ସଙ୍କଳ୍ପଶୁଦ୍ଧି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ସହାୟତା ନେବାର ଯୁକ୍ତି, ଦାନଗ୍ରହଣର ସୀମା, ଏବଂ ସେତୁଯାତ୍ରା ଧନରେ କପଟ କରିବାର କଠୋର ନିନ୍ଦା। ଶେଷରେ କୃତଯୁଗେ ଜ୍ଞାନ, ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଯଜ୍ଞ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗମାନେ ଦାନ ପ୍ରଶସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେତୁସାଧନା ସର୍ବଯୁଗେ ସର୍ବହିତକର ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ।
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀରାମ ଗଭୀର ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ କିପରି ସେତୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ଏବଂ ସେତୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସୂତ ସଂକ୍ଷେପରେ ରାମକଥା କହନ୍ତି—ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚବଟୀରେ ବାସ, ମାରୀଚର ବେଶ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ସୀତାହରଣ, ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ, ଅଗ୍ନିସାକ୍ଷୀରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା, ବାଳିବଧ, ସୀତାଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ବାନରସେନାର ଉଦ୍ୟୋଗ, ହନୁମାନଙ୍କ ଲଙ୍କା-ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ଚୂଡାମଣି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରିକୁ ଯାତ୍ରା ଓ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ନିବାସ, ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଆଗମନ, ପରୀକ୍ଷା ଓ ଅଭିଷେକ। ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବା ପାଇଁ ନୌକା, ଭାସୁଥିବା ସାଧନ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା ଭଳି ଉପାୟ ଆଲୋଚିତ ହୁଏ। ଶ୍ରୀରାମ କୁଶଶୟ୍ୟାରେ ତିନି ରାତି ନିୟମରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସମୁଦ୍ରଦେବ ପ୍ରକଟ ନ ହେଲେ ସେ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଶୋଷିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ସମୁଦ୍ରଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଭକ୍ତିସ୍ତୋତ୍ରରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସ୍ୱଭାବଧର୍ମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା କହନ୍ତି, ଏବଂ ଉପାୟ ଦିଅନ୍ତି—ବାନରଶିଳ୍ପୀ ନଳ ଫେଙ୍କାଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭାସାଇ ସେତୁ ଗଢ଼ିବ। ରାମ ନଳକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ବାନରମାନେ ପର୍ବତ, ଶିଳା, ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା ଆଣି ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି; ତାହାର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରମାଣବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପରେ ସେତୁସ୍ନାନର ମହାପାବନ ଫଳ କୁହାଯାଇ ସେତୁର ପ୍ରମୁଖ ଚବିଶ ତୀର୍ଥର ତାଲିକା ଦିଆଯାଏ—ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ବେତାଳବରଦ, ସୀତାସରସ, ମଙ୍ଗଳତୀର୍ଥ, ଅମୃତବାପିକା, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ହନୂମତ୍କୁଣ୍ଡ, ଅଗସ୍ତ୍ୟତୀର୍ଥ, ରାମତୀର୍ଥ, ଲକ୍ଷ୍ମଣତୀର୍ଥ, ଜଟାତୀର୍ଥ, ଲକ୍ଷ୍ମୀତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ଶିବତୀର୍ଥ, ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ, ଯମୁନାତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥ, ଗୟାତୀର୍ଥ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ମାନସତୀର୍ଥ, ଧନୁଷ୍କୋଟି ଇତ୍ୟାଦି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କଲେ ବିଜୟ ମିଳେ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମଜନିତ କ୍ଲେଶ ଶମିତ ହୁଏ।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଚବିଶଟି ସେତୁତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପ୍ରଥମ ମାନ୍ୟ ‘ଚକ୍ରତୀର୍ଥ’ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହାର ପବିତ୍ରକରଣ ଶକ୍ତି ଅଦ୍ୱିତୀୟ; କେବଳ ସ୍ମରଣ, ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଗର୍ଭବାସ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ଭୟ ଦୂର ହୁଏ। ତାପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା। ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଗାଲବ ମୁନି ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଧର୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ନିକଟେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ଆଶ୍ରମବାସର ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ନିଜ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା। ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ଧର୍ମଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ତପ କରି ଶିବବାହନ ବୃଷଭ ହେବାର ବର ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟୀ ସ୍ନାନତୀର୍ଥ ‘ଧର୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ’ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଗାଲବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ; ଗାଲବ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି। ତେବେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଆସି ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରି, ସେହି ସରୋବର ପାଖରେ ନିତ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ। ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ସ୍ଥାନଟି ‘ଚକ୍ରତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ବଂଶଜ ଓ ପୂର୍ବଜ ଉଭୟଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବା ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ଇହଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପରଲୋକରେ ଶୁଭଗତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଆଗେଇଯାଏ। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ମୁନି ଗାଲବଙ୍କୁ ଯେ ରାକ୍ଷସ ପୀଡ଼ା ଦେଇଥିଲା, ସେ କିଏ? ସୂତ ହାଲାସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର କଥା କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରମୁଖ ଅନେକ ଶିବଭକ୍ତ ଋଷି ପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁର୍ଦମ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅନେକ ନାରୀ ସହ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ମଗ୍ନ ଥାଇ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜାରେ ଦେହ ଢାକିଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାକୁ ରାକ୍ଷସ ହେବାର ଶାପ ଦେଲେ। ନାରୀମାନେ କ୍ଷମା ମାଗିବାରୁ ଶାପକୁ ଷୋଳ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ କରି, ପରେ ପୂର୍ବରୂପ ଫେରିବ ବୋଲି କହିଲେ। ଦୁର୍ଦମ ଭ୍ରମଣ କରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଥିବାବେଳେ ଧର୍ମତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି ଗାଲବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ଗାଲବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି ଶରଣ ନେଲେ; ସେତେବେଳେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସର ଶିର ଛେଦ କଲା। ଦୁର୍ଦମ ପୁଣି ଗନ୍ଧର୍ବରୂପ ପାଇ ଚକ୍ରଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲା। ଗାଲବ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ନିବାସ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ପାପନାଶକ, ଭୟହର (ଭୂତ-ପିଶାଚ ଭୟ ମଧ୍ୟ ନିବାରକ) ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥ ‘ଭାଗ ହୋଇଥିବା’ ପରି ଦେଖାଯିବାର କାରଣ କୁହାଯାଏ—ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପକ୍ଷୀୟ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ କାଟିଥିଲେ; କିଛି ଖଣ୍ଡ ପଡ଼ି ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ବଦଳାଇ ତୀର୍ଥର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଅଂଶତଃ ପୂରଣ କରିଦେଲା, ତେଣୁ ଏହା ବିଭକ୍ତ ପରି ଲାଗେ।
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
ସୂତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଅଦ୍ଭୁତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ପାପବିନାଶକ ତୀର୍ଥ। ବ୍ରହ୍ମସଭାରେ ପବନରେ ଅଲମ୍ବୁସାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ହଲିଲା; ସେତେବେଳେ ବିଧୂମ ବସୁଙ୍କ ମନରେ ଉଠିଥିବା କାମଭାବ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମର ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ ଅଲମ୍ବୁସାକୁ ତାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ବିଧୂମଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶାପନିବୃତ୍ତିର ସୀମା ଧାର୍ଯ୍ୟ କଲେ—ରାଜା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ କରିବ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇବ, ପୁତ୍ରକୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବ, ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଫୁଲ୍ଲଗ୍ରାମ ନିକଟ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ପତ୍ନୀ ସହ ସ୍ନାନ କଲେ ଶାପ ଶେଷ ହେବ। ପରେ କଥା ସୋମବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀ ରାଜା ଶତାନୀକ ଓ ରାଣୀ ବିଷ୍ଣୁମତୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସହସ୍ରାନୀକ (ବିଧୂମଙ୍କ ରୂପ) ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜସହଚର ଭାବେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି। ଅଲମ୍ବୁସା କୃତବର୍ମା ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ମୃଗାବତୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ; ସେଠାରେ ଉଦୟନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ପରିଚୟଚିହ୍ନ ଓ ଋଷିଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ପୁନର୍ମିଳନ ହୁଏ। ଉଦୟନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସହସ୍ରାନୀକ ମୃଗାବତୀ ସହ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟଭାବ ନଶିଯାଏ, ଦିବ୍ୟରୂପ ଫେରେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦେଇ ତୀର୍ଥର ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବୀପୁର/ଦେବୀପଟ୍ଟନର ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ସୀମା କେତେ, ବିଶେଷକରି ସେତୁମୂଳ ନିକଟରେ ଯେଉଁଠାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କଥା ଶ୍ରୋତା-ପାଠକଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ; ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଥରରେ ସେତୁବନ୍ଧନର ଆରମ୍ଭ ସ୍ମରଣ କରାଇ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପରିସରରେ ଦେବୀପୁରର ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୋକାକୁଳ ଦିତି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଋଷି ବର ଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତ ପୁତ୍ର ମହିଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ମହିଷମୁଖ, କିନ୍ତୁ ମାନବଦେହଧାରୀ, ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେବ। ମହିଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଅସୁର ନେତାମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ କରେ; ଦେବମାନେ ପଦଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ତେଜ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟୀ ଦୁର୍ଗା ଦେବୀ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଦେବଶକ୍ତିର ବିନ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଦେଇ ସଜାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନରେ ବିଶ୍ୱ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ଗା ଓ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ମହିଷର ବିଶାଳ ସେନା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଦେବମାନଙ୍କର ସାହସ ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଏଭଳି ତୀର୍ଥଭୂମିର ନାମ-ଭୂଗୋଳ ସହ ଦୈବଶକ୍ତି, ଲୋକକ୍ରମ ଓ ପୁରାଣଶ୍ରବଣର ପବିତ୍ର ଫଳ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଟି ଧାରା ଏକତ୍ର ହୋଇଛି—ଦେବୀଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମାର୍ଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ପ୍ରଥମେ ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଅମ୍ବିକା/ଚଣ୍ଡିକା/ଦୁର୍ଗା/ଭଦ୍ରକାଳୀ ଦେବୀ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବୀରମାନଙ୍କୁ (ଚଣ୍ଡକୋପ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, କରାଳ ଆଦି) ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ରଣନୀତି ଓ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରେ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ମହିଷାସୁର ଛଳରେ ରୂପ ବଦଳାଏ—ମହିଷ, ସିଂହସଦୃଶ ଭେଷ, ଖଡ୍ଗଧାରୀ ପୁରୁଷ, ଗଜ ଏବଂ ପୁନଃ ମହିଷ; ଦେବୀଙ୍କ ବାହନ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ସହଯୋଗ କରେ। ତାପରେ ‘ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ’ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ—ଧର୍ମପୁଷ୍କରିଣୀର ଜଳରେ ଲୁଚିଥିବା ମହିଷାସୁରକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ। ସିଂହ ଜଳ ପିଇ ସରୋବରକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ, ଅସୁର ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଦେବୀ ତାହାର ମସ୍ତକରେ ପାଦ ରଖି କଣ୍ଠରେ ଶୂଳ ଲଗାଇ ଶିରଚ୍ଛେଦ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବସ୍ତୁତି, ଧର୍ମର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ଲୋକଶାନ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଯାତ୍ରାକ୍ରମ—ଦେବୀ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ନଗର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥମାନେ ନାମ ଓ ବର ପାଆନ୍ତି, ଅମୃତ-ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ନବପାଷାଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ନାନ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍କଳ୍ପସହ ସେତୁବନ୍ଧ ଦିଗକୁ ଗମନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ନଳ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସେତୁନିର୍ମାଣ, ତାହାର ପବିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରମାଣ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତିରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଆହୁରି ପୁଣ୍ୟକଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି, ବିଶେଷତଃ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବେତାଳବରଦା ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କୈଳାସରେ ଶମ୍ଭୁ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ଗୁହ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଲୋକହିତକର ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। କଥାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗାଲବ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା କାନ୍ତିମତୀ—ପିତୃସେବା, ସଂଯମ ଓ ଶୀଳରେ ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଆଦର୍ଶ—ରହିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜକୁମାର ସୁଦର୍ଶନ ଓ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ସହଚର ସୁକର୍ଣ କାମବଶ ହୁଅନ୍ତି; ସୁଦର୍ଶନ ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଧରେ। କାନ୍ତିମତୀଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ କ୍ରନ୍ଦନରେ ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ ଗାଲବ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସୁଦର୍ଶନ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମରେ ପତିତ ହୋଇ ଲୋକନିନ୍ଦା ଭୋଗି ଶେଷରେ ବେତାଳ ହେବ; ସୁକର୍ଣ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ହେବ, କିନ୍ତୁ କମ୍ ଦୋଷରୁ ବେତାଳତ୍ୱ ଟଳିବ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏକ ବିଦ୍ୟାଧରାଧିପତିଙ୍କ ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ଶର୍ତ୍ତ ରହିବ। ଶାପଫଳରେ ସେମାନେ ଯମୁନାତଟରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋବିନ୍ଦସ୍ୱାମିନଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷକାଳରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର (ବିଜୟଦତ୍ତ—ଅର୍ଥାତ୍ ସୁଦର୍ଶନ) ସହ ବିଚ୍ଛେଦ ସୂଚାଏ। ଏକ ରାତିରେ ଶୂନ୍ୟ ଦେଉଳରେ ତାଙ୍କୁ ଶୀତଜ୍ୱର ହୋଇ ଅଗ୍ନି ଚାହାଁନ୍ତି; ପିତା ଶ୍ମଶାନକୁ ଅଗ୍ନି ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ପଛୁଆଏ, ଚିତାଗ୍ନି ପାଖରେ କପାଳକୁ ଆଘାତ କରି ରକ୍ତ-ମେଦ ଆସ୍ୱାଦନ କରି କ୍ଷଣେ ଭୟଙ୍କର ବେତାଳ ହୋଇଯାଏ। ଦିବ୍ୟବାଣୀ ପିତୃହିଂସା ରୋକେ; ସେ ଅନ୍ୟ ବେତାଳମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଦେଇ ‘କପାଳସ୍ଫୋଟ’ ନାମ ପାଏ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ ପରେ ବେତାଳମାନଙ୍କ ନାୟକ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅଧର୍ମକାମନାରୁ ପତନ ଘଟେ ଓ ସେହି ସ୍ମୃତି ତୀର୍ଥନାମରେ ଭୂମିରେ ଅଙ୍କିତ—ଏହା ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଭାବ।
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀତିଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ତୀର୍ଥ-ପ୍ରକାଶନ ଏକାଧାରେ ଗଠିତ। ଶୋକାକୁଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋବିନ୍ଦସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୟାଳୁ ବଣିକ ସମୁଦ୍ରଦତ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଶୋକଦତ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର—ଦୁହିଁରେ ଅସାଧାରଣ ପାରଦର୍ଶୀ ହୁଏ। କାଶୀର ରାଜା ପ୍ରତାପମୁକୁଟ ଦକ୍ଷିଣର ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ମଲ୍ଲ-ରାଜଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବାକୁ ଅଶୋକଦତ୍ତଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ବିଜୟରେ ତାଙ୍କର ଲୋକପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ରାଜାନୁଗ୍ରହ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ପରେ ରାଜା ଓ ଅଶୋକଦତ୍ତ ଶୂଳରେ ଗାଢ଼ାଯାଇ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ଶୁଣନ୍ତି; ରାଜା ଜଳଦାନର ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ରାଜଧର୍ମରେ କରୁଣାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ଭୂତ-ବେତାଳ-ପିଶାଚରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ମଶାନରେ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜକୁ ସେହି ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପ୍ରେୟସୀ କହି ଅଶୋକଦତ୍ତଙ୍କ କାନ୍ଧ ମାଗେ; ଅଶୋକଦତ୍ତ ତାଙ୍କ ଘାତକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି ରତ୍ନନୂପୁର ଧରି ରାଜାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହନ୍ତି। ରାଜା ସମ୍ମାନ ଦେଇ ମଦନଲେଖା ସହ ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧ କରାନ୍ତି। ପରେ ରାଜା ସେହିପରି ନୂପୁର ଚାହିଲେ, ଅଶୋକଦତ୍ତ ଯୁକ୍ତିରେ ପୁଣି ଶ୍ମଶାନକୁ ଯାଇ ‘ମହାମାଂସ’ ଆମିଷ ଦେଇ ରାକ୍ଷସୀକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ନୂପୁର, ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭା ଓ ଦିବ୍ୟ ସରୋବରସଂଯୁକ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ପାଆନ୍ତି। ବେତାଳରାଜ କପାଳବିସ୍ଫୋଟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସରୋବର ପାଖରେ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟାଧର ନାୟକ ବିଜ୍ଞପ୍ତିକୌତୁକ ଆସି ଶାପରହସ୍ୟ କହନ୍ତି—ସୁକର୍ଣ୍ଣ ଭାଇ ଅନୁଚିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ବେତାଳ ହୋଇଥିଲେ, ଅଶୋକଦତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶାପସଂଯୋଗରେ ବନ୍ଧା। ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ନିକଟର ପରମ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶାଯାଏ। ସେଠାରେ ପବନେ ଆସିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ସୁକର୍ଣ୍ଣ ବେତାଳଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଅଶୋକଦତ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ଦିବ୍ୟରୂପ ପାଆନ୍ତି। ସ୍ଥାନଟି ‘ବେତାଳବରଦା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଫଳଦାୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ ଆଦି ବିଧି ଓ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ସୂତ ଯାତ୍ରାବିଧି କହନ୍ତି—ବେତାଳବରଦା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯାତ୍ରୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ଦିଗକୁ ଯିବ। ଗନ୍ଧମାଦନ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ‘ସେତୁ-ରୂପ’ରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦିବ୍ୟ ପଥ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ସରୋବର, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ବନ, ଆଶ୍ରମ ଓ ବେଦୀୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଘନ ଭାବେ ରହିଛି; ବସିଷ୍ଠାଦି ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, କିନ୍ନର ଓ ଦେବତାମାନେ ଦିନରାତି ବସନ୍ତି। ଗନ୍ଧମାଦନର ପବନ ମହାପାପସଞ୍ଚୟ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ଯାତ୍ରୀ ସେତୁଧାରକ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାହାର ଉପରେ ପାଦ ଦେବା ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗି, ଶିଖରରେ ବିରାଜିତ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ମୃଦୁ ପଦକ୍ଷେପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବ। ଗନ୍ଧମାଦନରେ ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ଓ ସରିଷା ଦାଣା ପରି ଅତି ଅଳ୍ପ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଋଷିମାନେ ‘ପାପବିନାଶନ’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ହିମବତ୍ ସମୀପର ଏକ ଆଶ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମନିଷ୍ଠ ବେଦାଚାରୀମାନେ ବସନ୍ତି। ଦୃଢମତି ନାମକ ଶୂଦ୍ର ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶିକ୍ଷା ଚାହିଲେ କୁଳପତି ସାମାଜିକ-ଆଚାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଖାଇ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଦୃଢମତି ଅଲଗା କୁଟୀର କରି ଭକ୍ତିରେ ଅତିଥିସତ୍କାର କରେ। ସୁମତି ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ନେହବଶତଃ ତାକୁ ଗୁପ୍ତ ବେଦୀୟ କର୍ମ (ହବ୍ୟକବ୍ୟ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ମହାଳୟ ଇତ୍ୟାଦି) ଶିଖାଇଦିଏ; ଫଳରେ ସୁମତିଙ୍କ ଘୋର କର୍ମପତନ, ନରକଭୋଗ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଦୋଷ ହୁଏ। ପୀଡ଼ିତ ପୁତ୍ରକୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଲେ ସେ କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହନ୍ତି—ସେତୁପ୍ରଦେଶରେ ଗନ୍ଧମାଦନର ଉପରେ ଥିବା ପାପବିନାଶନ ତୀର୍ଥରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ। ଏହାରେ ଦୋଷ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ଆରୋଗ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧି ଫେରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଳେ। ଶେଷରେ ପାପବିନାଶନକୁ ସର୍ବପାପହର, ସ୍ୱର୍ଗ-ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଓ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ମହେଶଙ୍କ ପୂଜିତ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପୁନଃ ଘୋଷଣା କରାଯାଇ, ଅନଧିକାରୀଙ୍କୁ କର୍ମଜ୍ଞାନ ଦେବାରେ ସାବଧାନତା ଓ ବିଧିସମ୍ମତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଶୁଦ୍ଧିମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ଜିଜ୍ଞାସୁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସୀତାସର/ସୀତାକୁଣ୍ଡର ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶରୂପେ କହିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ପାପନାଶ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ ସହ ସୀତାସରକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏଠାରେ ମହାତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଏକତ୍ର ରହିଥିବାରୁ ସୀତାସରକୁ ପବିତ୍ରତାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର (ପୁରନ୍ଦର)ଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ କିପରି ଲାଗିଲା ଓ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା—ସେ କଥା ଆସେ। ବରଦାନରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ କପାଳାଭରଣ ଅମରାବତୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ; ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବଧ କରନ୍ତି। “ରାକ୍ଷସବଧରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା କାହିଁକି?”—ଉତ୍ତର ହେଲା, କପାଳାଭରଣର ଜନ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବୀଜସମ୍ବନ୍ଧୀ: ଋଷି ଶୁଚିଙ୍କର ସୁଶୀଳା (ରାକ୍ଷସ ତ୍ରିବକ୍ରର ପତ୍ନୀ) ସହ ଅପରାଧଜନିତ ସମ୍ପର୍କରୁ ସେ ଜନ୍ମିଥିଲା; ତେଣୁ ତାହାର ବଧରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଛୁଆଇଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତର ସୀତାକୁଣ୍ଡରେ ସଦାଶିବ ପୂଜା ଓ କୁଣ୍ଡସ୍ନାନର ବିଧି ଦେଲେ; ତାହାରେ ଦୋଷ ନାଶ ପାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଲୋକକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ଶେଷରେ ସୀତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ତୀର୍ଥନାମ-ମହିମାର କାରଣ କହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, କ୍ରିୟାକର୍ମ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ଦେଉଛି; କଥା ଶ୍ରବଣ/ପାଠ ମଧ୍ୟ ଇହପର ମଙ୍ଗଳକର।
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମଙ୍ଗଳତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଏ। ସୀତାକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଭକ୍ତ ମଙ୍ଗଳତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ କମଳା-ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଦେବଗଣଙ୍କ ସମାଗମ ଓ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନିବାରଣର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ ସୋମବଂଶୀୟ ରାଜା ମନୋଜବଙ୍କ ଇତିହାସ ଆସେ। ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ପିତୃତର୍ପଣପର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନଶୀଳ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରୁ ଲୋଭ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ହିଂସା ଓ ଈର୍ଷ୍ୟା ବଢ଼ିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି, ଦେବଦ୍ରବ୍ୟ ଅପହରଣ କରି, ଭୂମି ଦଖଲ କରିବାର ଫଳରେ ଶତ୍ରୁ ଗୋଲଭ ହାତରେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ପତ୍ନୀ ସୁମିତ୍ରା ଓ ପୁତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ସହ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ଶିଶୁର ଭୁଖ ରାଜାଙ୍କ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ। ଦାନ, ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଉପବାସ, ନାମକୀର୍ତ୍ତନ, ତିଳକଧାରଣ, ଜପ ଏବଂ ବୃକ୍ଷରୋପଣ-ଜଳସ୍ରୋତ ନିର୍ମାଣ ପରି ଲୋକହିତ କର୍ମ ଅବହେଳା—ଏହି ସବୁକୁ ସେ ଦୁଃଖର କାରଣ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଋଷି ପରାଶର ଆସି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଭକ୍ତି ଓ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୂର୍ଛିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଗନ୍ଧମାଦନରେ ରାମସେତୁ ସମୀପ ମଙ୍ଗଳତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା—ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ନିୟମ—ର ପରିହାର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ମନୋଜବ ଚାଳିଶ ଦିନ ଏକାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଜପ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବ ଓ ଋଷିକୃପାରେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପରାଶର ଅଭିଷେକ କରି ଅସ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରାଜା ଫେରି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରରେ ଗୋଲଭକୁ ଜିତି ଅହଂକାରହୀନ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନଃ ମଙ୍ଗଳତୀର୍ଥରେ ଶିବଧ୍ୟାନସହିତ ତପ କରି ଦେହାନ୍ତେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଅନୁଗାମିନୀ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ତୀର୍ଥ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଓ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଫଳ ଦେଏ, ଶୁଷ୍କ ଘାସକୁ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଦହେ ସେପରି ପାପ ଦହନ କରେ।
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀସୂତ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ମଙ୍ଗଳାଖ୍ୟ ମହାତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯାତ୍ରୀ ଏକାନ୍ତରାମନାଥ-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଏ; ସେଠାରେ ଜଗନ୍ନାଥ-ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀରାମ ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହନୁମାନ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା କ୍ଷେତ୍ରର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପବିତ୍ରତା ଓ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତାପରେ ‘ଅମୃତବାପିକା’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟସରୋବରର ମହିମା କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ ଜରା-ମରଣଭୟ ନାଶ କରେ, ପାପ ଶୋଧନ କରେ ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ କୃପାରେ ‘ଅମୃତତ୍ୱ’ ଦିଏ। ନାମକାରଣ ପ୍ରଶ୍ନରେ କଥା ଆସେ—ହିମବତ ନିକଟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅନୁଜ ସନ୍ଧ୍ୟା, ଜପ, ଅତିଥିପୂଜା, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ କଠୋର ତପ କରେ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେତୁ/ଗନ୍ଧମାଦନ ସମୀପର ମଙ୍ଗଳାଖ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନକୁ ଶୀଘ୍ର ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ କହନ୍ତି; ସେ ତପସ୍ବୀ ତିନି ବର୍ଷ ନିୟମରେ ସ୍ନାନ କରି ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଷରେ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୋଗମାର୍ଗେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ଦୁଃଖାତୀତ ହୁଏ। ଏହିପରି ସରୋବର ‘ଅମୃତବାପିକା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ତିନି ବର୍ଷର ସ୍ନାନବ୍ରତ ଅମୃତତ୍ୱଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏକାନ୍ତରାମନାଥ ନାମୋତ୍ପତ୍ତି—ସେତୁ ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ହେତୁ ଶ୍ରୀରାମ ରାବଣବଧ ବିଷୟରେ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଏକାନ୍ତରେ ପରାମର୍ଶ କରିଥିଲେ; ସେଇ ଏକାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାସ୍ଥଳ ହିଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର। ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ବିବେକ କିମ୍ବା ବିଧିକୌଶଳ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ‘ଅମୃତ’ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିବରଣୀ ମିଳେ। ପ୍ରଥମେ ସୂତ ସେତୁ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପବିତ୍ର ଭୂମିମାନଚିତ୍ରରେ ଗନ୍ଧମାଦନସ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ନାନ ସର୍ବପାପନାଶକ ଏବଂ ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡୋଦ୍ଭବ ଭସ୍ମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ତାହାକୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭାବେ କିମ୍ବା କପାଳରେ ଏକ କଣା ମାତ୍ର ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ କରେ; ତାହାକୁ ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ଅସ୍ୱୀକାର ଘୋର ଧର୍ମଭ୍ରଷ୍ଟତା ଓ ପରଲୋକେ ଅଶୁଭ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂତ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅହଂକାରବିବାଦ ଓ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ମିଥ୍ୟା ଦାବି କରନ୍ତି; ତେବେ ଶିବ ନିୟମାତ୍ମକ ନ୍ୟାୟ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାକୁ ସୀମିତ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବେଦିକ/ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ପୂଜାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଗନ୍ଧମାଦନରେ ମହାଯାଗ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେଇ ଯାଗସ୍ଥଳ ‘ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ମୋକ୍ଷର ‘ଦ୍ୱାରକୁଣ୍ଡି’ ଭାଙ୍ଗିବାର ପ୍ରତୀକ ହୁଏ; ସେଠାର ଭସ୍ମ ମହାପାପ ଓ ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତିକୁ ଶମନ କରେ। ଶେଷରେ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଅବିରତ ରଖିବାର ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ନିୟମଶୀଳ ଯାତ୍ରୀ ହନୂମତ୍-କୁଣ୍ଡକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହା ମାରୁତାତ୍ମଜ ହନୁମାନ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ପରମ ତୀର୍ଥ; ଏହାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଶିବଲୋକାଦି ଶୁଭଗତି ମିଳେ ଏବଂ ନରକଫଳ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ପାଏ। ତାପରେ ରାଜା ଧର୍ମସଖଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ। କେକୟବଂଶୀ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବିଜୟୀ ରାଜା ଅନେକ ରାଣୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରହୀନତାରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ (ଅଶ୍ୱମେଧ), ଅନ୍ନଦାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଇତ୍ୟାଦି ବହୁ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ଏକ ପୁତ୍ର ସୁଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ବିଛା ଡ଼ଙ୍କରେ ବଂଶ ଅସ୍ଥିର ହେବାର ଭୟ ଜାଗିଲା। ସେ ଋତ୍ୱିକ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟ ପଚାରିଲେ; ସେମାନେ ଗନ୍ଧମାଦନ/ସେତୁ-ପ୍ରଦେଶର ହନୂମତ୍-କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ତଟରେ ପୁତ୍ରୀୟେଷ୍ଟି କରିବାକୁ କହିଲେ। ରାଜା ପରିବାର ଓ ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ ସହ ଯାଇ ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନ ଓ ଯାଗ କଲେ, ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା-ଦାନ ଦେଇ ଫେରିଲେ। ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା—ଶତାଧିକ ସନ୍ତାନ। ସେ ରାଜ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରି ପୁଣି ସେତୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ହନୂମତ୍-କୁଣ୍ଡ ପାଖେ ତପ କରି ଶାନ୍ତିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ପୁତ୍ରମାନେ ବିବାଦ ବିନା ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏକାଗ୍ରତାରେ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ଇହ-ପର ସୁଖ ଓ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ।
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
ସୂତ ହନୁମାନଙ୍କ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟତୀର୍ଥର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା କୁମ୍ଭଯୋନି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପୁରାତନ ମେରୁ–ବିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ବିସ୍ତାର ଜଗତ୍ସମତୁଳନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶିବୋପଦେଶରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ପରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ଅଞ୍ଚଳରେ ସେ ନିଜ ନାମରେ ଅତିପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଜଳପାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମବନ୍ଧନ ନାଶ ପାଏ, ଲୋକିକ ସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷୋପଯୋଗୀ ଫଳ ମିଳେ—ଏପରି ଦୃଢ଼ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି; ତିନି କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଉପାଖ୍ୟାନ: ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କ ପୁତ୍ର କକ୍ଷୀବାନ୍ ଉଦଙ୍କଙ୍କ ନିକଟରେ ବିସ୍ତୃତ ବେଦଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟତୀର୍ଥରେ ତିନି ବର୍ଷ ନିୟମବଦ୍ଧ ବାସ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ପାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବ୍ରତାଚରଣରେ ଚାରିଦନ୍ତ ହାତୀ ଯାନରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଳେ। ସ୍ୱନୟ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଏପରି ହାତୀରେ ଆସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମାତ୍ର ବିବାହ କରିବି ବୋଲି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ; କକ୍ଷୀବାନଙ୍କ ନିୟମପାଳନରେ ଶର୍ତ୍ତ ପୂରଣ ହୋଇ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିବାହ ସଂପନ୍ନ ହୁଏ। ସୁଦର୍ଶନ ଦୂତ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କ ଔପଚାରିକ ସମ୍ମତି ନିଆଯାଏ; ସେ ଅନୁମୋଦନ କରି ତୀର୍ଥକୁ ଆସନ୍ତି, ଯାହା ବିବାହାନୁମତି, ବ୍ରତପାଳନ ଓ ତୀର୍ଥନିୟମର ନୀତିଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସେତୁଖଣ୍ଡ ପରିସରର ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ତୀର୍ଥରେ କକ୍ଷୀବାନଙ୍କ ବିବାହ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବିବାହ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ଖୋଜି କକ୍ଷୀବାନ ତୀର୍ଥକୁ ଆସିଲେ। ନଦୀତଟରେ ପୁତ୍ରସହ ଦୀର୍ଘତମସ ଋଷି ଥିବା କଥା ଜାଣି ସ୍ୱନୟ ରାଜା ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଉଡ଼ଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ରାମସେତୁ/ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଆସି ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଅତିଥି-ସତ୍କାରର ବିଧି—ଅଭିବାଦନ, ଆଶୀର୍ବାଦ, ଅର୍ଘ୍ୟ—ଯଥାବିଧି ହେଲା; ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ବିବାହ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା ଏବଂ ରାଜମହଳରୁ କନ୍ୟାକୁ ଆଣିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା। ପରେ ମଙ୍ଗଳାଚାର ସହ ବରଯାତ୍ରା, ନୀରାଜନ, ବରମାଳା, ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନ, ଲାଜା-ହୋମ ଆଦି ଏବଂ ଉଡ଼ଙ୍କଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପାଣିଗ୍ରହଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମହାଭୋଜନ କରାଇ ଦାନ ଦେଲେ ଓ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଚୁର ସ୍ତ୍ରୀଧନ ଏବଂ ଉପହାର ଦାନ କଲେ। ଋଷିମାନେ ବେଦାରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ରାଜା ନିଜ ନଗରକୁ ଗଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ପ୍ରାଚୀନ, ବେଦାଧାରିତ କଥା ଶୁଣିଲେ/ପଢ଼ିଲେ କଲ୍ୟାଣ ବଢ଼େ ଓ କଷ୍ଟ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଶମିତ ହୁଏ।
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମରେ ହୁଏ—କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ରାମକୁଣ୍ଡକୁ ଗମନ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନରେ ପାପନାଶ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ରଘୁନାଥ-ସରଃର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ପାପହରଣ ତୀର୍ଥ; ବେଦଜ୍ଞଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ଫଳ ଦେଏ, ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଜପ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ। ସୂତ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟଶିଷ୍ୟ ଓ ରାମପାଦଭକ୍ତ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ରାମଚନ୍ଦ୍ର-ସରସର ତଟରେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି, ନିରନ୍ତର ଷଡକ୍ଷର ରାମମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ରାମଙ୍କ ନାମ-ଉପାଧି ଓ ଲୀଳାକର୍ମକୁ ନମସ୍କାର-ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ସାଧନା ଓ ତୀର୍ଥସେବାରେ ଭକ୍ତି ସ୍ଥିର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅଦ୍ୱୈତବୋଧ ଓ ଯୋଗସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଗୌଣ ଫଳ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ତୀର୍ଥର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ବିସ୍ତାରିତ—ପ୍ରାଣୀହିତାର୍ଥେ ରାମ ତଟରେ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସ୍ନାନ ଓ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଅସତ୍ୟଜନିତ ଦୋଷରୁ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂତ ଦ୍ରୋଣବଧ, ‘ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯୁକ୍ତିବଚନ ଓ ତାହାର ନୈତିକ ଭାର ବର୍ଣ୍ଣନ୍ତି। ପରେ ଅଶରୀରବାଣୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିନା ରାଜ୍ୟ ନ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରେ; ବ୍ୟାସ ଆସି ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରର ରାମସେତୁ-ଆଶ୍ରିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରବଣ/ପାଠ କୈଲାସଗତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମମୁକ୍ତି ଦେଏ।
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମଣ-ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ପାପହର, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ-ନିବାରକ ଏବଂ ଆୟୁ, ବିଦ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ଆଦିରେ ଶୁଭଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତଟରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲେ ଶାସ୍ତ୍ର-ପ୍ରାବୀଣ୍ୟ ମିଳେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର’ ମହାଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଳ-ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗ-ପୂଜାର ସଂଯୁକ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ହୁଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ କିପରି ଲାଗିଲା ଏବଂ ତାହାର ଶୋଧନ କିପରି ହେଲା। ସୂତ କହନ୍ତି, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ତଟସ୍ଥ ରହି ବଳଭଦ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିମିତ୍ତରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରି ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚାସନରେ ବସିଥିବା ସୂତ ଉଠି ନମସ୍କାର ନ କରିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବଳଭଦ୍ର କୁଶର ଧାରରେ ତାକୁ ବଧ କଲେ; ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଘୋର ବ୍ରହ୍ମବଧ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଯଜ୍ଞକୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା ବଲ୍ୱଲ ଦାନବକୁ ବଧ କରିବାକୁ କହିଲେ; ବଳଭଦ୍ର ତାକୁ ସଂହାର କରି ଏକ ବର୍ଷ ତୀର୍ଥବ୍ରତ କଲେ, ତଥାପି କଳା ଛାୟା-ରୂପ ଅଶୁଦ୍ଧି ପଛେ ପଛେ ଲାଗିରହିଲା ଏବଂ ‘ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ’ ବୋଲି ବାଣୀ ଶୁଣାଗଲା। ଶେଷରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ରାମସେତୁ ନିକଟ ଗନ୍ଧମାଦନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଦେହଧାରୀ ବାଣୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ କଲା। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏକାଗ୍ରତାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ଅପୁନର୍ଭବ-ଲକ୍ଷଣ ମୋକ୍ଷପଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଜଟାତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ରୂପେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅଜ୍ଞାନ-ନାଶର ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ। ସୂତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମହାତୀର୍ଥରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଟାତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। କେବଳ ବେଦାନ୍ତର ଶବ୍ଦ-ଚର୍ଚ୍ଚା, ବାଦ-ବିବାଦ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟର ଜଟିଳତା ଯଦି ବିବାଦପ୍ରଧାନ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହାକୁ ଆଲୋଚନା କରି ‘ଲଘୁ ଉପାୟ’ ଭାବେ ଜଟାତୀର୍ଥ-ସ୍ନାନକୁ ଅନ୍ତଃକରଣଶୁଦ୍ଧି, ଅଜ୍ଞାନନାଶ, ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ—ଅଖଣ୍ଡ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି—ର ସାକ୍ଷାତ୍ ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ଶମ୍ଭୁ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଏହା ସ୍ଥାପନ କଲେ; ରାବଣବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଏଠାର ଜଳରେ ନିଜ ଜଟା ଧୋଇଥିବାରୁ ‘ଜଟାତୀର୍ଥ’ ନାମ ପଡ଼ିଲା। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ନାନଚକ୍ର ସହ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଏକଥର ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଶୁକ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି-ଜ୍ଞାନ-ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି; ବ୍ୟାସ ଜଟାତୀର୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଭୃଗୁଙ୍କୁ ବରୁଣ ଉପଦେଶ, ଦୁର୍ବାସା ଓ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ-ଜପ-ଉପବାସ ଛଡ଼ା କେବଳ ସ୍ନାନରେ ବୁଦ୍ଧିଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ଗତି/ପଦ ମିଳେ।
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ତୀର୍ଥମାଳାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବିଶେଷତଃ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଜଟା-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନକୁ ପାପନାଶକ କୁହାଯାଇଛି; ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କଥା ହୋଇଛି। ପରେ ମହାଭାରତୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆସେ। ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିର (ଧର୍ମପୁତ୍ର) ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ଧର୍ମରେ ମହାରାଜ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ? କୃଷ୍ଣ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳର ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖାଇ ଏହାକୁ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷ କାରଣ କୁହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ଶତ୍ରୁକ୍ଷୟ, କ୍ଷାତ୍ରବଳ ଦୃଢତା, ପାପନାଶ ଓ ରୋଗଶମନ ହୁଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ମାସ ନିୟମରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମହାଦାନ ଦେଇ ରାଜସୂୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ପୁନର୍ବାର କହନ୍ତି—ରାଜସୂୟ ପୂର୍ବରୁ ଦିଗ୍ବିଜୟ ଓ କର/ଉପହାର ସଂଗ୍ରହ ଆବଶ୍ୟକ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦିଗ୍ବିଜୟ କରି ଅପାର ଧନ ସହ ଫେରନ୍ତି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଶାଳ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା ସହ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ତୀର୍ଥ ମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ହେବା କୁହାଯାଇ, ଏହାର ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱପ୍ନ ନାଶ କରେ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଏ, ଇହଲୋକରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତେ ଭୋଗାନନ୍ତର ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀସୂତ ଲକ୍ଷ୍ମୀତୀର୍ଥରୁ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥକୁ ନେଇ ଏହାକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଗମନ କଲେ ମହାପାପନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ରାମକଥାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ରାବଣବଧ ପରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାରେ ରାଜ୍ୟସ୍ଥାପନ କରି ଶ୍ରୀରାମ ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ସେତୁମାର୍ଗରେ ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀତୀର୍ଥରେ ଅନେକ ସାକ୍ଷୀ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ରାମ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ଅଗ୍ନିଦେବ ଜଳରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସୀତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ସୀତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସହଧର୍ମିଣୀ, ସମସ୍ତ ଅବତାରରେ ସହଚରୀ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ତୀର୍ଥାଚରଣ ନୀତି କୁହାଯାଏ—ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସତ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର-ଧନ-ଭୂମିଦାନ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ କନ୍ୟାଦାନ; ଏହାର ଫଳ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ବୋଲି କଥିତ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବଣିକପୁତ୍ର ଦୁଷ୍ପଣ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଶିଶୁହତ୍ୟା କରି ନିର୍ବାସିତ ହୁଏ, ଋଷିଶାପରେ ଜଳମରଣ ପାଏ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ପିଶାଚତ୍ୱ ଭୋଗେ; କରୁଣା ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମୟ ସାଧନାରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥସେବା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାରର ଉପାୟ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ‘ସର୍ବପାତକନାଶନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରୀ ଚକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଏ। ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ମିଳେ; ଏହାକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୁରାତନ ଘଟଣାରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି। ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଋଷି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ତପୋବିଘ୍ନ ପାଇଁ ଉପଦ୍ରବ କରନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ସୁଦର୍ଶନ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି—ଏହିପରି ‘ଚକ୍ରତୀର୍ଥ’ ନାମ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସାଦି ବାଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ କଥାରେ ସବିତୃ/ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ‘ଛିନ୍ନପାଣି’ ଉପାଧିର କାରଣ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଦୈତ୍ୟପୀଡିତ ଦେବମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଗନ୍ଧମାଦନରେ ସୁଦର୍ଶନ-ରକ୍ଷାସହିତ ମାହେଶ୍ୱର ମହାଯଜ୍ଞ ବିଧାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଆଦି ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ ଭୂମିକା ବିସ୍ତାରେ କୁହନ୍ତି। ପ୍ରାଶିତ୍ର ଭାଗ ବଣ୍ଟନ ସମୟରେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ସବିତୃଙ୍କ ହାତ କଟିଯାଏ; ସଙ୍କଟରେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ତୀର୍ଥ (ପୂର୍ବର ମୁନିତୀର୍ଥ, ଏବେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ)ରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସ୍ନାନ ପରେ ସବିତୃ ସୁବର୍ଣ୍ଣହସ୍ତ ପୁନଃ ପାଆନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷକାମୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଶିବତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଅବଗାହନ କଲେ ମହାପାପର ସଞ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାଳଭୈରବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ କାହିଁକି ଲାଗିଲା—ଏହା ପଚାରିଲେ, ସୂତ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଗତ୍କର୍ତୃତ୍ୱ ବିଷୟରେ ହୋଇଥିବା ପୁରାତନ ବିବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବେଦ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ଉଭୟଙ୍କୁ ଅତୀତ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ, ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଶିବଙ୍କ ପରତ୍ୱ ଓ ଗୁଣବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହେ—ରଜସରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି, ସତ୍ତ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ପାଳନ, ତମସରେ ରୁଦ୍ର ସଂହାର କରନ୍ତି। ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ଅଗ୍ନିମୟ ପଞ୍ଚମ ଶିର ପ୍ରକଟ କରିଲେ, ଶିବାଜ୍ଞାରେ କାଳଭୈରବ ସେହି ଶିର ଛେଦନ କରନ୍ତି; ତାହାର ଫଳରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଅଶୁଚିତା ବ୍ୟକ୍ତରୂପେ ଭୈରବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶିବ ମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି—କପାଳପାତ୍ର ଧାରି ଭିକ୍ଷୁଭାବେ ଭ୍ରମଣ, ବାରାଣସୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୋଷ କ୍ଷୟ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ସମୀପ ଶିବତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୋଷ ନାଶ। ସ୍ନାନ ପରେ ଶିବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ଘୋଷଣା କରି କାଶୀରେ କପାଳ ସ୍ଥାପନର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ତାହାରୁ କପାଳତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟର ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଦୁଃଖନିବାରକ ଓ ମହାଦୋଷହର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
ସୂତ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଭୟଙ୍କର ପାପମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି କୃତଘ୍ନତା—ମାତା, ପିତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପରାଧ, ଉପକାରଭଙ୍ଗ ଓ ଅକୃତଜ୍ଞତା—ଜନିତ ଦୋଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଇତିହାସ ଆସେ। ବତ୍ସନାଭ ଋଷି ଦୀର୍ଘକାଳ ଦେହ ଅଚଳ ରଖି ତପ କରି କରି ଶେଷରେ ବଲ୍ମୀକରେ ଢାକିଯାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାତ ଦିନ ଧରି ନିରନ୍ତର ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼-ବର୍ଷା ହୁଏ। ଧର୍ମଦେବ ତାଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି କରୁଣାବଶେ ମହିଷ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସାତ ଦିନ ବର୍ଷାରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଡ଼କୁ ରଖି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବର୍ଷା ଥମିଲା ପରେ ବତ୍ସନାଭ ମହିଷକୁ ଦେଖି ତାହାର ଧର୍ମସଦୃଶ ଆଚରଣ ଭାବନ୍ତି, ପୁଣି ତପରେ ଲାଗନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେବାକୁ ସେ କୃତଘ୍ନତା ଭାବି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଆତ୍ମନାଶ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ଧର୍ମ ସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାହା ରୋକନ୍ତି ଏବଂ ଅହିଂସକ ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି—ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ। ସ୍ନାନରେ ବତ୍ସନାଭ ମନଃଶୁଦ୍ଧି ପାଇ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ଓ ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ପରେ ଯମୁନା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୟା—ଏହି ତିନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ଏମାନେ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଘ୍ନନାଶକ ଓ ଦୁଃଖଶମକ; ବିଶେଷତଃ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ କରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଏହି ତିନି ତୀର୍ଥ କିପରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା ଏବଂ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଜାନଶ୍ରୁତି କିପରି ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ। ସୂତ ରୈକ୍ୱ (ସାୟୁଗ୍ୱାଙ୍ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ) ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଚରିତ କହନ୍ତି। ସେ ଜନ୍ମତଃ ଶାରୀରିକ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାତପସ୍ବୀ; ଯାତ୍ରା କରିପାରିବା ନଥିବାରୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥତ୍ରୟକୁ ଆବାହନ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ତେବେ ପାତାଳରୁ ଯମୁନା, ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୟା ମାନବରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ପାଇ ସମ୍ମତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଯମୁନାତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥ ଓ ଗୟାତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହୋଇ ଜ୍ଞାନୋଦୟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଦାନଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଜାନଶ୍ରୁତିଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ହଂସରୂପେ ସଂବାଦ କରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ରୈକ୍ୱଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ରାଜାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସୂଚନା ଦେନ୍ତି। ବିଚଳିତ ରାଜା ରୈକ୍ୱଙ୍କୁ ଖୋଜି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଅର୍ପଣ କରି ଉପଦେଶ ମାଗନ୍ତି; ରୈକ୍ୱ ଦ୍ରବ୍ୟମୂଲ୍ୟାୟନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ନିଷ୍କର୍ଷ—ସଂସାର ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଉଭୟ ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ଅଦ୍ୱୈତଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବସାଧନ; ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ନାଶ କରି ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପଥେ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ଓ ମାର୍ଗଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଯମୁନା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୟାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ସର୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶ୍ରୀଦାୟକ, ଶୁଦ୍ଧିକର, ପାପନାଶକ; ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମହାବିଘ୍ନ ନିବାରକ ବୋଲି ସ୍ତୁତିତ। ନାମକାରଣ କଥା—ରାବଣବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ମୋଚନ ପାଇଁ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ‘ରାମନାଥ’ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଜଳ ନ ମିଳିବାରୁ ଧନୁଷର ‘କୋଟି’ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେଠା କୋଟିତୀର୍ଥ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାର ସ୍ନାନ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଗଳାଇ ଦେଏ; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କେବେ କେବେ ଗଭୀର ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ନାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ—ଏଭଳି ଭାବେ ଏହାକୁ ଶେଷ ଶୁଦ୍ଧିକର ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—କୋଟିତୀର୍ଥ ଯଦି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କାହିଁକି? ସୂତ କହନ୍ତି—ମାର୍ଗରେ ମିଳୁଥିବା ତୀର୍ଥ/ମନ୍ଦିରକୁ ଅବହେଳା କରି ଦେଇ ଯିବା ‘ତୀର୍ଥାତିକ୍ରମ-ଦୋଷ’; ତେଣୁ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାନ ଆବଶ୍ୟକ, ଶେଷରେ କୋଟିତୀର୍ଥ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୋଷ ହରେ। ଉଦାହରଣରେ ଶ୍ରୀରାମ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ନାରଦ ଉପଦେଶରେ ଲୋକଶିକ୍ଷାର୍ଥ, କଂସବଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ଦୋଷ ଶମନ ପାଇଁ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ମଥୁରାକୁ ଫେରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପମୋଚନ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ପ୍ରଥମେ କୋଟିତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାତୀର୍ଥ ‘ସାଧ୍ୟାମୃତ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହାର ଜଳସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଦେହଗତ ପାପ କ୍ଷଣେ ନଶ୍ୟତି—ଏମିତି ଫଳବାକ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଭାବେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଭାରୀ କର୍ମବନ୍ଧିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ରାଜା ପୁରୂରବା ଓ ଅପ୍ସରା ଉର୍ବଶୀଙ୍କ କଥା ଆସେ। କିଛି ନିୟମରେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ—ନଗ୍ନଦର୍ଶନ ନୁହେଁ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ ନୁହେଁ, ଦୁଇଟି ମେଷଶିଶୁର ରକ୍ଷା। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଛଳରେ ମେଷଶିଶୁ ହରିନେଲେ ପୁରୂରବା ରକ୍ଷାକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି; ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଲୋକରେ ସେ ନଗ୍ନ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଉର୍ବଶୀ ବିୟୋଗ କରି ଚାଲିଯାନ୍ତି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରସଭାରେ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ଉଭୟ ହସିଲେ; ତୁମ୍ବୁରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିୟୋଗର ଶାପ ଦେଲେ। ପୁରୂରବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ସାଧ୍ୟାମୃତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ—ଦେବ-ସିଦ୍ଧ-ଯୋଗୀମୁନିସେବିତ, ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଓ ଶାପନାଶକ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉର୍ବଶୀ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ କରି ଅମରାବତୀକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶେଷରେ—କାମ୍ୟସ୍ନାନରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ, ନିଷ୍କାମ ସ୍ନାନରେ ମୋକ୍ଷ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ବୈକୁଣ୍ଠଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ନିୟମଶୀଳ ଯାତ୍ରୀ ପ୍ରଥମେ ଏକ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ‘ସର୍ବତୀର୍ଥ’ ନାମକ ପରମ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଯାଉ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସ୍ନାନକାରୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାପ ଯେନେ କମ୍ପିଥାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଦୀର୍ଘ ବେଦପାଠ, ମହାଯଜ୍ଞ, ଦେବପୂଜା, ପବିତ୍ର ତିଥିର ଉପବାସ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପର ଫଳ ଏଠାରେ ଏକ ନିମଜ୍ଜନରେ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ସର୍ବତୀର୍ଥ’ ନାମ କିପରି ପାଇଲା? ସୂତ ଭୃଗୁବଂଶୀ ତପସ୍ବୀ ସୁଚରିତାଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ସେ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବଦେଶ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ। ତେଣୁ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ସମୀପ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଶିବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଘୋର ତପ କଲେ—ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା, ଅତିଥିସତ୍କାର, ଋତୁତପ, ଭସ୍ମଧାରଣ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧାରଣ ଓ ଦୀର୍ଘ ସଂଯମ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଓ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ସୁଚରିତା ଯାତ୍ରା ବିନା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ମାଗିଲେ। ଶିବ କହିଲେ—ରାମସେତୁଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବି; ତେଣୁ ଏହା ‘ସର୍ବତୀର୍ଥ’ ଓ ‘ମାନସତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେବ। ସୁଚରିତା ସ୍ନାନ କରିମାତ୍ରେ ଯୌବନ ପାଇଲେ; ସେଠାରେ ରହି ଶିବସ୍ମରଣ ସହିତ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦୂର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳିଲା। ଶେଷରେ ସେ ଶିବପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏହି କଥା ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବାରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍କୋଟି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ନିୟମପୂର୍ବକ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ଏବଂ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ, କଥନ/ଶ୍ରବଣ, ସ୍ତୁତି କରିବା ମଧ୍ୟ ମହାପାପକୁ ଶୋଧନ କରେ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ପରେ ଅଠାଇଶି ନରକର ଗଣନା ଦେଇ କୁହାଯାଏ ଯେ ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ସେହି ଦଣ୍ଡସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଚୋରି, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ହିଂସା, ବେଦବିରୋଧୀ ଆଚରଣ, କାମଦୋଷ, ଅଧିକାରର ଦୁରୁପଯୋଗ, ଯଜ୍ଞବିଧି ଭଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ପାପକର୍ମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନରକଗୁଡ଼ିକ ଉଦାହରଣ ସହ କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ଧନୁଷ୍କୋଟି-ସ୍ନାନ ଏହି ପତନକୁ ରୋକେ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ଅବଗାହନକୁ ମହାଦାନ ଓ ମହାଯଜ୍ଞ, ଅଶ୍ୱମେଧାଦି ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହାଯାଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଚତୁର୍ବିଧ ମୁକ୍ତିଭାବ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ନାମକରଣ କଥା—ରାବଣବଧ ପରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସ୍ଥାପନା ହେଲାପରେ ସେ ସେତୁ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧନୁଷ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିହ୍ନ/କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନଟି ପବିତ୍ର ହୋଇ ‘ଧନୁଷ୍କୋଟି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେତୁକ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ସହ ଏହାର ମହିମା ସ୍ଥାପନ କରି, ସର୍ବପାପହର ଓ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାୟକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କରେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କିପରି ସୁପ୍ତମାରଣ (ଶୋଇଥିବାମାନଙ୍କ ବଧ) କଲା ଏବଂ ସେହି ପାପରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲା; ଧନୁଷର ଟିପ୍ ପରିମାଣର ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିର ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପତନ ପରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, କୃପ ଓ କୃତବର୍ମା ଜଳସମୀପ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଛୁଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏକ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ ଶୋଇଥିବା କାଉମାନଙ୍କୁ ମାରୁଥିବା ଦେଖି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଏହାକୁ ରାତ୍ରି ଆକ୍ରମଣର ଉପାୟ ଭାବେ ଧରେ। କୃପଙ୍କ ନୀତିଗତ ଆପତ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜି ଶୁଦ୍ଧ ଖଡ୍ଗ ପାଏ ଏବଂ ଶୋଇଥିବା ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦିଙ୍କୁ ବଧ କରେ; ଦ୍ୱାରରେ କୃପ ଓ କୃତବର୍ମା ପହରା ଦେଇଥାନ୍ତି। ପରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାକୁ ଘୋର ଦୋଷର ଅପରାଧୀ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ସେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ସୁପ୍ତମାରଣ-ଦୋଷଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକ ମାସ ଧରି ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନବ୍ରତ ବିଧାନ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
ସୂତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍କୋଟି ତୀର୍ଥର ବୈଭବ କଥା କହନ୍ତି। ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ନନ୍ଦ ରାଜ୍ୟ ପୁତ୍ର ଧର୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇ ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଧର୍ମଗୁପ୍ତ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାନ୍ତି, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା ରହେ। ଏକଦା ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରି ରାତି ହୋଇଯାଏ। ରାଜା ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି କରି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରନ୍ତି। ସେଇ ଗଛରେ ସିଂହରୁ ପଳାଉଥିବା ଏକ ଭାଲୁ (ଋକ୍ଷ) ଚଢ଼ି ଆସି ରାତିଭରି ପରସ୍ପର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଧର୍ମସନ୍ଧି ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଏ। ଭାଲୁ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ ସିଂହ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତକୁ ଉକ୍ତାନ୍ତ କରେ; ଭାଲୁ ଜାଗି କହେ—‘ବିଶ୍ୱାସଘାତ’ ସର୍ବାଧିକ ଭାରୀ ପାପ। ପରେ ସିଂହର କଥାରେ ପଡ଼ି ରାଜା ଶୋଇଥିବା ଭାଲୁକୁ ତଳେ ପକାଇଦିଅନ୍ତି; ସେ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ବଞ୍ଚିଯାଏ ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଋଷି ଧ୍ୟାନକାଷ୍ଠ ଭାଲୁରୂପେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରି, ନିର୍ଦୋଷ ଶୟିତକୁ ହାନି କରିଥିବାରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଉନ୍ମାଦ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଯକ୍ଷ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ—କୁବେରଙ୍କ ସଚିବ ଭଦ୍ରନାମ, ଗୌତମ ଶାପରୁ ସିଂହ ହୋଇଥିଲା; ଧ୍ୟାନକାଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ସଂବାଦରେ ସେ ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯକ୍ଷରୂପ ପାଏ। ଉନ୍ମତ୍ତ ଧର୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ନନ୍ଦ ଜୈମିନି ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ଜୈମିନି ସେତୁ ନିକଟ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟର ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ସ୍ନାନ ଓ ରାମନାଥ (ଶିବ) ପୂଜାକୁ ପରମ ପାବନ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏହା ମହାଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଶୋଧନ କରେ। ନନ୍ଦ ନିୟମରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କରାଇବା ସହିତ ଧର୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କ ଉନ୍ମାଦ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସେ ଦାନ ଓ ଭୂମିଦାନ କରି ପୁନଃ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ପାବନ; ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ “ଧନୁଷ୍କୋଟି” ତିନିଥର କହିଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରେରିତ ସୂତ ସେତୁ-ପ୍ରଦେଶସ୍ଥ ଧନୁଷ୍କୋଟି ତୀର୍ଥର ଗୁପ୍ତ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ବୈଭବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶ୍ରୌତକର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟବାନ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅର୍ୱାବସୁ ଓ ପରାବସୁ ରାଜା ବୃହଦ୍ଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସତ୍ତ୍ର-ଯଜ୍ଞରେ ନିର୍ଦୋଷ ବିଧିରେ ସହାୟତା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପରାବସୁ ରାତିରେ ବନପଥେ ଫେରୁଥିବାବେଳେ ହରିଣ ଭ୍ରମରେ ପିତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସଦୃଶ ମହାପାତକ ଦୋଷରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଦୁଇଭାଇ ଦାୟିତ୍ୱ ବାଣ୍ଟନ୍ତି—ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟ ଅବିରତ ରହିବାକୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପରାବସୁ ଯଜ୍ଞରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ଅର୍ୱାବସୁ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଦୀର୍ଘ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତଥାପି ସମାଜ ଓ ରାଜସଭାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ନିର୍ଦୋଷ ଅର୍ୱାବସୁ ବହିଷ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଘୋର ତପ କରି ଦେବଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି। ଦେବମାନେ କହନ୍ତି—ସେତୁ-ପ୍ରଦେଶର ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ସ୍ନାନ ହେଉଛି ବିଶେଷ ପରିହାର; ଏହା ପଞ୍ଚମହାପାତକ ସହିତ ମହାଦୋଷ ନାଶ କରେ ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ-ମୋକ୍ଷଫଳ ଦିଏ। ପରାବସୁ ନିୟତ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଆକାଶବାଣୀରେ ଦୋଷକ୍ଷୟ ଘୋଷଣା ଶୁଣନ୍ତି; ପରେ ସମାଧାନ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଓ ଧନୁଷ୍କୋଟି-ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଘୋର ଦୁଃଖ-ଦୋଷ ଶମନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ‘ଇତିହାସ’ ରୂପେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀରାମ-ଧନୁଷ୍କୋଟି ତୀର୍ଥର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶ୍ମଶାନଭୂମିରେ ଜାତିସ୍ମର ଦୁଇ ପ୍ରାଣୀ—ଶୃଗାଳ ଓ ବାନର—ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମାନବ ସହଚର ଥିଲେ। ବାନର ଶୃଗାଳର ହୀନ ଆହାର ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର କାରଣ ପଚାରିଲେ, ଶୃଗାଳ କହେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ବେଦଶର୍ମା ନାମକ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଦାନ ନ ଦେଇ ‘ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ୟ-ଅପ୍ରଦାନ’ ଦୋଷରେ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୃଗାଳଯୋନି ପାଇଲା—ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭଙ୍ଗର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପଦେଶିତ। ପରେ ଶୃଗାଳ ବାନରର କାରଣ ପଚାରେ। ବାନର ସ୍ୱୀକାର କରେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ବେଦନାଥ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରୁ ଶାକ-ସବ୍ଜି ଚୋରି କରିଥିଲା। ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱ-ହରଣ’କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ପାପ କହି, ନରକଭୋଗ ପରେ ପଶୁଯୋନି ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖାଏ। ମୋକ୍ଷ ଆଶାରେ ଉଭୟ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରୀ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧାରୀ ସିଦ୍ଧ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି। ମୁନି ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବପରିଚୟ ସ୍ଥିର କରି ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରରେ ଶ୍ରୀରାମ-ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ସ୍ନାନକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ କହନ୍ତି। ତୀର୍ଥମହିମା ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ସେ ଯଜ୍ଞଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁମତିର କଥା କହନ୍ତି—କୁସଙ୍ଗରେ ପଡ଼ି ଚୋରି, ମଦ୍ୟପାନ ଆଦି କରି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ରୂପିଣୀ ଶକ୍ତି ତାକୁ ଧାଉଥାଏ। ଶେଷରେ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି କହନ୍ତି—ଶ୍ରୀରାମ-ଧନୁଷ୍କୋଟି ସ୍ନାନରେ ମହାପାପରୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳନ, ଅଚୌର୍ୟ, ଋଷିବାକ୍ୟର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଗଠନ କରେ।
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥାଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଲୋଚନା ବହୁ-ସ୍ୱର ସମ୍ବାଦରେ ହୋଇଛି। ଯଜ୍ଞଦେବ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦୁର୍ବିନୀତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋହ ଓ କାମବଶେ ମାତୃସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ମହାପାପ କଲା; ସେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା? ଦୁର୍ବାସା ତାହାର ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି—ପାଣ୍ଡ୍ୟଦେଶୀୟ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣକୁ ଯାଇ ପତିତ ହେଲା, ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲା; କେହି ତାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ କୃପାକରି ଉପାୟ ଦେଲେ। ବ୍ୟାସ ଦେଶ-କାଳନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ—ମାତା ସହିତ ରାମସେତୁ/ଧନୁଷ୍କୋଟିକୁ ଯାଇ, ମାଘମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରସ୍ଥ ଥିବାବେଳେ ସଂଯମ ଧରିବା, ଅହିଂସା ଓ ବୈରତ୍ୟାଗ କରିବା, ଏକ ମାସ ଧରି ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନ ସହ ଉପବାସ କରିବା। ଏହାରେ ପୁତ୍ର ଓ ମାତା ଉଭୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ପରେ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ନୀତିଶିକ୍ଷା—ଅହିଂସା, ସନ୍ଧ୍ୟା-ନିତ୍ୟକର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଅତିଥି-ଗୁରୁ-ବୃଦ୍ଧ ସମ୍ମାନ, ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ, ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଦାନ ଓ ଶୌଚାଚାର। ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ କହେ—ଯଜ୍ଞଦେବ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପମୋଚନ ପାଇଁ ଧନୁଷ୍କୋଟିକୁ ଆଣିଲେ; ସେଠାରେ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ମୁକ୍ତିକୁ ସ୍ଥିର କଲା। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପାଠ କରିବା ମାତ୍ରେ ଧନୁଷ୍କୋଟିସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଯୋଗୀସମୂହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ମୋକ୍ଷସଦୃଶ ପଦ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ‘ଦୁରାଚାର’ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ସଙ୍ଗ-ଧର୍ମ’ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ମହାପାତକୀଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସଙ୍ଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ପାଏ; ସହବାସ, ସହଭୋଜନ, ସହଶୟନ ଆଦିରୁ ପାପସାମ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ ଧନୁଷ୍କୋଟି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ମହାପାତକ-ନାଶିନୀ କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପମୋଚନ ହୁଏ ଏବଂ ବେତାଳର ବାଧ୍ୟକାରୀ ଆବେଶ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ—ଏହା କଥାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପରେ ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ମହାଳୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧର କାଳବିଧାନ, ତିଥି-ବିଶେଷ ଫଳ, ଅବହେଳାର ଦୋଷ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯଥାଶକ୍ତି ବେଦଜ୍ଞ ଓ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧନୁଷ୍କୋଟି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ/ଜ୍ଞାନ ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷସହାୟକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୭ରେ ସମବେତ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ କ୍ଷୀରକୁଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା କ’ଣ। ସୂତ କହନ୍ତି, ଏହି ତୀର୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟର ଫୁଲ୍ଲଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ; ରାମଙ୍କ ସେତୁ-କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିବାରୁ ପବିତ୍ର। ଏହାର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୁତିପାଠରେ ପାପନାଶ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ତାପରେ ମୁଦ୍ଗଳ ଋଷିଙ୍କ କଥା। ସେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବେଦବିହିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ହବି ଗ୍ରହଣ କରି ବର ଦିଅନ୍ତି। ମୁଦ୍ଗଳ ପ୍ରଥମେ ନିଷ୍କପଟ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି; ଏବଂ ସାଧନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଦୁଇଥର ପୟୋହୋମ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ମାଗନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି ସୁନ୍ଦର ସରୋବର ନିର୍ମାଣ କରାନ୍ତି ଓ ସୁରଭୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଧରେ ଭରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ତୀର୍ଥ ‘କ୍ଷୀରସରସ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପାପ ନଶିବ ଓ ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କୁ ଜୀବନାନ୍ତେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ବୋଲି ଘୋଷଣା ହୁଏ। ଶେଷରେ କଦ୍ରୂ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରଣକଥା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ କ୍ଷୀରକୁଣ୍ଡସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କଦ୍ରୂ କିପରି କ୍ଷୀର-କୁଣ୍ଡରେ ନିମଜ୍ଜନ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ବିନତା କେଉଁ ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପଣରେ ଦାସୀ ହେଲେ। ସୂତ କୃତଯୁଗର କଥା କହନ୍ତି—କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ କଦ୍ରୂ ଓ ବିନତା; ବିନତାରୁ ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ ଜନ୍ମିଲେ, କଦ୍ରୂରୁ ବାସୁକି ପ୍ରମୁଖ ଅନେକ ନାଗ ହେଲେ। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖି ପୁଛର ରଙ୍ଗ ନେଇ ପଣ ହେଲା; କଦ୍ରୂ ନାଗପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୁଛ କଳା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ ଛଳ କଲେ, ସେମାନେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ଶାପ ଦେଲେ—ଯାହା ପରେ ରାଜ ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ ସେମାନଙ୍କ ବିନାଶର ସୂଚନା। ବିନତା ହାରି ଦାସୀ ହେଲେ; ଗରୁଡ କାରଣ ଜାଣି ମାତୃମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଖୋଜିଲେ। ନାଗମାନେ ଦେବାମୃତ ଚାହିଲେ। ବିନତା ଗରୁଡଙ୍କୁ ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା କହିଲେ—ଅମୃତ ନିଜେ ପାନ ନ କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହାନି ନ କରିବା। ଗରୁଡ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେଇ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହାତୀ ଓ କଚ୍ଛପକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ବଳ ପାଇଲେ; ବାଳଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ନ ହେବାକୁ ଶାଖା ଅନ୍ୟତ୍ର ରଖିଲେ। ପରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ଅମୃତ ଆଣିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଵର ଦେଇ ଗରୁଡଙ୍କୁ ନିଜ ବାହନ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଅମୃତ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଶେଷରେ ବିନତା ଦାସ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଅନ୍ତେ କ୍ଷୀର-କୁଣ୍ଡ ବ୍ରତ (ତିନି ଦିନ ଉପବାସ ଓ ସ୍ନାନ)ର ପ୍ରଶଂସା ଓ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ମହାଦାନସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଗଠିତ। ପ୍ରଥମେ ସୂତ କପିତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର କ୍ରିୟାଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାବଣାଦି ବଳ ପରାଜିତ ହେବା ପରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ବାନରମାନେ ସର୍ବଲୋକହିତାର୍ଥେ ଏହି ତୀର୍ଥ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବର ପାଇଲେ। ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ବିଶେଷ ବର ଦେଲେ—କପିତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ପ୍ରୟାଗସ୍ନାନ ସମ ଫଳଦାୟକ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସମଗ୍ର ପୁଣ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦି ସୋମଯାଗ, ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ମହାମନ୍ତ୍ରଜପ, ଗୋଦାନାଦି ମହାଦାନ, ବେଦପାରାୟଣ ଓ ଦେବପୂଜାର ଫଳ ସମାନ। ଦେବ-ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ତୀର୍ଥର ଅପୂର୍ବ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ପାଆନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ରମ୍ଭାଙ୍କ ଶାପ ଓ ମୋଚନ କଥା। କୁଶିକବଂଶୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବେ ରାଜା ଥିଲେ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଘୋର ତପ କଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଦେବମାନେ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାକୁ ପଠାଇଲେ; ଯୁକ୍ତି ବୁଝି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶିଳାରୂପ ହେବାର ଶାପ ଦେଲେ ଓ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି। ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶ୍ୱେତ ଏକ ରାକ୍ଷସୀରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ; ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ସେଇ ଶିଳା କପିତୀର୍ଥରେ ପଡ଼ିଲା। ତୀର୍ଥସ୍ପର୍ଶରେ ରମ୍ଭା ସ୍ୱରୂପ ପୁନଃ ପାଇ ଦେବମାନଙ୍କ ସତ୍କାର ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ; କପିତୀର୍ଥକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କରି ରାମନାଥ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବାରେ କପିତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ସୂତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ‑ପରମ୍ପରାର ଶ୍ରବଣ‑କୀର୍ତ୍ତନ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଏବଂ ପାପନାଶକ। ଯେ ଆନନ୍ଦରେ ଗାୟତ୍ରୀ‑ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଗର୍ଭବାସର ଦୁଃଖକୁ ପୁନର୍ବାର ଭୋଗେ ନାହିଁ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ମୁନିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ କାହିଁକି ସନ୍ନିଧାନ କରିଛନ୍ତି? ସୂତ କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ କନ୍ୟା ବାକ୍ ପ୍ରତି ମୋହିତ ହେଲେ; ବାକ୍ ହରିଣୀରୂପ ଧରି ପଳାଇଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଦେବମାନେ ଏହି ନିଷିଦ୍ଧ ଆଚରଣକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ। ତେବେ ଶିବ ବ୍ୟାଧରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ସେ ଦେହରୁ ମହାଜ୍ୟୋତି ଉଦ୍ଭବି ମୃଗଶୀର୍ଷ ନକ୍ଷତ୍ର ହେଲା, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗମନ ଖଗୋଳୀୟ ପ୍ରତୀକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତନରେ ବ୍ୟଥିତ ଗାୟତ୍ରୀ‑ସରସ୍ୱତୀ ପତି‑ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଘୋର ତପ କଲେ—ଉପବାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ଶିବଧ୍ୟାନ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଜପ। ସ୍ନାନାର୍ଥେ ନିଜ ନାମରେ ଦୁଇଟି କୁଣ୍ଡ/ତୀର୍ଥ ନିର୍ମାଣ କରି ତ୍ରିସବନ ସ୍ନାନ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ପାର୍ବତୀ ଓ ଦେବଗଣ ସହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶିରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୋଜନ କରି ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଚତୁର୍ମୁଖ ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଅପରାଧ ସ୍ୱୀକାର କରି ଭବିଷ୍ୟତରେ ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନ ହେବାକୁ ରକ୍ଷା ଚାହିଲେ; ଶିବ ପ୍ରମାଦ ତ୍ୟାଗର ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଶେଷରେ ଶିବ ଦ୍ୱିକୁଣ୍ଡର ନିତ୍ୟ ତାରକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷଣା କଲେ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି, ମହାପାତକନାଶ, ଶାନ୍ତି ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ବେଦାଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ନିତ୍ୟକର୍ମ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସମଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ କିମ୍ବା ପଢ଼ିଲେ, ଦୁଇ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ଗାୟତ୍ରୀ–ସରସ୍ୱତୀ ଯୁଗଳ ତୀର୍ଥକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଏକ ପାବନ ଇତିହାସ କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଘଟଣା ଆସେ—ଶିକାର ସମୟରେ ଧ୍ୟାନରତ ଋଷିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ମୃତ ସର୍ପ ରଖିଦେଲେ; ଋଷିପୁତ୍ର ଶୃଙ୍ଗୀ କ୍ରୋଧେ ଶାପ ଦେଲେ ଯେ ସାତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ତକ୍ଷକର ଦଂଶରେ ରାଜା ମରିବେ। ରାଜା ରକ୍ଷା-ଉପାୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ମନ୍ତ୍ରିକ କଶ୍ୟପ ବିଷନିବାରଣ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପଥରେ ତକ୍ଷକ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ବଟବୃକ୍ଷ ଦହନ କରି ନିଜ ଘାତକ ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ; କଶ୍ୟପ ମନ୍ତ୍ରବଳେ ବୃକ୍ଷ ଓ ତାହାରେ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରନ୍ତି। ତକ୍ଷକ ଧନ ଦେଇ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଫଳ ଭିତରେ କୀଟରୂପ ଧରି ରାଜାଙ୍କୁ ଦଂଶି ହତ୍ୟା କରେ। ତାପରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ନୀତିଗତ ସଙ୍କଟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଲୋଭରେ ବିଷପୀଡିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ନ କରିଥିବାରୁ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ; ସେ ଶାକଲ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ପାଖରେ ପରାମର୍ଶ ନେନ୍ତି। ଶାକଲ୍ୟ କଠୋର ଧର୍ମନୀତି କହନ୍ତି—ଜାଣିଶୁଣି ଲୋଭବଶ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ସାହାଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ମହାପାପ ସଦୃଶ, ଏବଂ ସାମାଜିକ-ବୈଦିକ ପରିଣାମ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରର ସେତୁ ପ୍ରଦେଶରେ, ଘଣ୍ଡମାଦନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ–ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥରେ ନିୟମ ସହ ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କଶ୍ୟପ ସ୍ନାନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତୀର୍ଥନିବାସିନୀ ରୂପ ପରିଚୟ ଦେଇ ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ବିଦ୍ୟା-ବେଦମାତୃ ରୂପେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନ ଓ ମହିମାଶ୍ରବଣରେ ମହାପାବନ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେତୁ-ପ୍ରଦେଶସ୍ଥ ବହୁ ତୀର୍ଥର ବୈଭବ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ‘ଋଣମୋଚନ’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଋଷି-ଋଣ, ଦେବ-ଋଣ ଓ ପିତୃ-ଋଣ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଋଣ ମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ କରିବା, ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଅବହେଳା ଓ ସନ୍ତାନ/ପିତୃପରମ୍ପରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନ ରଖିବାରୁ ଏହି ଋଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଋଣମୋଚନର ସ୍ନାନକୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପାଣ୍ଡବ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ମହାତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ସ୍ମରଣକୁ ମଧ୍ୟ ମହାତୀର୍ଥସ୍ନାନଫଳ ସମାନ ବୋଲି, ତର୍ପଣ, ଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକର କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଦେବତୀର୍ଥ/ଦେବକୁଣ୍ଡ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭପ୍ରାପ୍ୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ମହାବୈଦିକ କ୍ରିୟା ସମଫଳଦାୟକ, ପାପନାଶକ ଓ ଉଚ୍ଚଲୋକପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦୁଇରୁ ଛଅ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିବାସ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନକୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାଧନା ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବତୀର୍ଥ—ସ୍ନାନ, ସ୍ମରଣ, ଉପବାସ, ଅଭିଷେକ ଓ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକପ୍ରାପ୍ତି, ଘୋର ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ମହାକର୍ମଫଳ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନଲତୀର୍ଥ ଓ ନୀଲତୀର୍ଥ ଶୁଦ୍ଧିକର ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞସମ ଫଳଦାୟକ; ନୀଲକୁ ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର ଓ ସ୍ଥାପକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ବାନରମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ଅନେକ ତୀର୍ଥର ଜାଲ ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ ଶେଷରେ ବିଭୀଷଣ-ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁସ୍ୱପ୍ନ ଓ ନରକକ୍ଲେଶ ନାଶ କରି ବୈକୁଣ୍ଠସଦୃଶ ଅନାବୃତ୍ତି ପଦ ଦେଇଥାଏ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଉପସଂହାରରେ ସେତୁ/ଗନ୍ଧମାଦନ ପ୍ରଦେଶ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବ-ପିତୃ-ଋଷି ଆଦିଙ୍କ ନିତ୍ୟନିବାସସ୍ଥାନ ବୋଲି ଏବଂ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତି ଓ କୈବଲ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀସୂତ ରାମନାଥ/ରାମେଶ୍ୱର ମହାଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସୁସଂଗତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି—ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ରାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗର ଏକବାର ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟରୂପ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯୁଗଗଣନା ଦ୍ୱାରା କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତିସ୍ପର୍ଶର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ଓ ବହୁଗୁଣ ହୁଏ ବୋଲି ମହିମା ବଢ଼ାଯାଇଛି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଅଛି ବୋଲି କଥା ଆସେ। ସ୍ମରଣ, ସ୍ତୁତି, ପୂଜା ଓ ନାମୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରକୁ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଏବଂ ପରଲୋକ ଦଣ୍ଡରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଧର୍ମୋପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତନରେ ମହାପାତକ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ବିସ୍ତୃତ ଫଳଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ମହାଲିଙ୍ଗକେନ୍ଦ୍ରିକ ଅଷ୍ଟବିଧ ଭକ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ—ଭକ୍ତସେବା, ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ ପୂଜା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପାସନା, ଦେବତା ପାଇଁ ଦେହଶ୍ରମ, ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶ୍ରବଣ, ଭକ୍ତିଜନ୍ୟ ଦେହଭାବ, ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗପରାୟଣ ଜୀବିକା—ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ ଓ ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ରସ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଆଦିରେ ଅଭିଷେକ, ବେଦପାଠ ସହିତ, ଏବଂ ତାହାର ଲୋକ/ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି—ନିରନ୍ତର ସେବାରେ ଐହିକ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପରମ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବହୁଖଣ୍ଡ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱମୟ ରାମକଥା କହନ୍ତି। ରାମ ସମୁଦ୍ରସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରି ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ନାଗାସ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧିତ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗରୁଡ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ପରେ ମାତଲି ଓ ଐନ୍ଦ୍ର ରଥର ଦିବ୍ୟ ସହାୟତାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଓ ରାବଣ ବଧ ହୁଏ। ତାପରେ କଥା ରିତି-ତନ୍ତ୍ର ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ବିଭୀଷଣ କୁବେର ପଠାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳ ଦେଖାନ୍ତି। ସେଇ ଜଳକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଲଗାଇଲେ ଅନ୍ତର୍ହିତ (ଲୁଚିଥିବା) ସତ୍ତାମାନେ ଦିଶନ୍ତି ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ପଷ୍ଟତା ମିଳେ। ବିଜୟ ପରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟପ୍ରମୁଖ ମୁନିମାନେ ଆସି ବିସ୍ତୃତ ରାମସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି; ତାହାର ଫଳଶ୍ରୁତି ରକ୍ଷା ଓ ପାବନତା ଦେବାକୁ କହେ। ଶେଷରେ ରାବଣବଧଜନିତ ଶେଷ ପାପ ବିଷୟରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁନିମାନେ ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହାର୍ଥେ ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଧାନ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ କୈଲାସରୁ ଲିଙ୍ଗ ଆଣି “ରାମେଶ୍ୱର” ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନା-ପୂଜା ହୁଏ; ତାହାର ଦର୍ଶନ-ସେବାର ମହାପୁଣ୍ୟ ଗାୟିତ।
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସେତୁରେ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମୟରେ ଘଟୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ-ନୀତିମୟ ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ହନୁମାନ ତପସ୍ୟା କରି କୈଲାସରୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପାଇ ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ରାମ ଋଷି ଓ ଦେବସାକ୍ଷୀରେ ସୀତା ତିଆରି କରିଥିବା ବାଳୁକା-ଲିଙ୍ଗ (ସୈକତ-ଲିଙ୍ଗ)କୁ ପୂଜା କରି ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ନିଜ ସେବାର ଅବମାନ ଭାବି ହନୁମାନ ଶୋକ, ଆତ୍ମନିନ୍ଦା ଓ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆତ୍ମା କର୍ମଜନ୍ୟ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରବାହରୁ ଭିନ୍ନ; ତିନି ଶରୀରରୁ ଅତୀତ ନିର୍ଗୁଣ ଅଦ୍ୱୈତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଅହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ପରଦୋଷ ଖୋଜିବା ଛାଡ଼ିବା, ନିତ୍ୟ ଦେବପୂଜା ଇତ୍ୟାଦି ନୀତିଧର୍ମ ଦେଇ, ଶରୀରସୁଖର ମୋହକୁ ଅଶୁଚିତା ଓ ଅନିତ୍ୟତାର ଭାବନାରେ ଭାଙ୍ଗି ବୈରାଗ୍ୟ ଜଗାନ୍ତି। ପରେ ସମୟସୀମା କାରଣରୁ ସୀତାଙ୍କ ବାଳୁକା-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରାମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ହନୁମାନ ଆଣିଥିବା କୈଲାସ-ଲିଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ହନୂମଦୀଶ୍ୱର-ରାଘବେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ତୀର୍ଥଫଳ ବିଧି କୁହାଯାଏ; ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ ଶିବଙ୍କ “ଏକାଦଶରୂପ” ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ବାଳୁକା-ଲିଙ୍ଗ ଉଖାଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ବିଫଳ ହୋଇ ଅତିଶ୍ରମରେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ସହ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ତେବେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ବାନରମାନେ କରୁଣାରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି।
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତିନିଟି ଗଢ଼ିଆଁସା ଘଟଣା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ଛିତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ଲଙ୍କା-ଦୂତ୍ୟର ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ, ମୈନାକ ଓ ସୁରସା ସହ ସାକ୍ଷାତ, ଛାୟା ଧରୁଥିବା ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ନିଗ୍ରହ, ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ସୀତାନ୍ୱେଷଣ, ଚୂଡାମଣି ଗ୍ରହଣ, ଅଶୋକବନ ବିଧ୍ୱଂସ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ପୁନରାଗମନ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତିକୁ ବିପଦ ସାମ୍ନା କରୁଥିବା ଦେହଧାରୀ ନିଷ୍ଠା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ; ଭକ୍ତ ବିନା ରାଜ୍ୟ, ସମ୍ପର୍କ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନିରର୍ଥକ ବୋଲି ରାମ ଧର୍ମବାକ୍ୟ କହନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ହନୁମାନ ଚେତନା ପାଇ ରାମଙ୍କୁ ହରି-ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଓ ନୃସିଂହ, ବରାହ, ବାମନ ଆଦି ଅନେକ ଅବତାରରୂପେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ/ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପ୍ରକୃତି, ବିଦ୍ୟା ଓ କରୁଣାମୟୀ ମାତୃଶକ୍ତି ଭାବେ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ପାଠକଙ୍କୁ ଲୋକିକ ସିଦ୍ଧି ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳ କଥା ଅଛି। ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ: ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କୃତ ଅତିକ୍ରମକୁ ମହାଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିବାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ରାମ କହି, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ ପଡ଼ିଥିଲେ ସେଠାରେ “ହନୁମତ୍କୁଣ୍ଡ” ନାମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ମହାନଦୀ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ତଟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତିଲୋଦକ ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ବିଧି ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ସେତୁ ସମୀପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକର୍ମ ଓ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାବଣ ତ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତେବେ ତାହାକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ରାଘବ ରାମଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ଦୋଷ କିପରି ଲାଗିଲା? ସୂତ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶକଥା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଜାତ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ରବା; ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ସହ ସୁମାଳୀ ରାକ୍ଷସର କନ୍ୟା କୈକସୀଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ରାବଣ (ଦଶଗ୍ରୀବ), କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବିଭୀଷଣ ଓ ଶୂର୍ପଣଖା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଆସିଥିବା କୈକସୀଙ୍କୁ ବିଶ୍ରବା କହିଲେ—ପୁତ୍ରମାନେ ଉଗ୍ର ରାକ୍ଷସ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷଜନ ବିଭୀଷଣ ଧାର୍ମିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ହେବ। ତାପରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ବିଶ୍ରବା–ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ରାବଣ ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ବଂଶସମ୍ପର୍କ ଅଛି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବଧରେ ରାମଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ସଦୃଶ ମଲିନତା ହୁଏ। ଏହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ରାମ ବେଦବିଧିରେ ରାମେଶ୍ୱର (ରାମନାଥ) ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ବିମୋଚନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଦିତ୍ୟ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, କୁବେର ଆଦି ଦେବତା ଓ ବିନାୟକ, କୁମାର, ବୀରଭଦ୍ର, ଶିବଗଣଙ୍କ ଦିଗନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରବଳ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୁ ଭୂଗର୍ଭ ଗର୍ତ୍ତରେ ବନ୍ଦୀ କରି ଉପରକୁ ନ ଉଠିବା ପାଇଁ ଭୈରବଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଗ୍ରାମ, ଧନ, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦାନ ଦେଇ ନିତ୍ୟପୂଜା ଚାଲୁ ରଖନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ହରିସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଏକ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଧର୍ମକଥା କହନ୍ତି। ବେଦଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟାନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡ୍ୟରାଜ ଶଙ୍କର ଶିକାର ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶାନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ମୁନିଙ୍କୁ ପଶୁ ଭାବି ହତ୍ୟା କରେ; ପରେ ମୁନିଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟା ଭଳି ମହାପାପ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଗଭୀର ନୀତିସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜାଙ୍ଗଳ (ଶାକଲ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର) ଶୋକ କରିବାବେଳେ, ସମବେତ ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ନିୟତି, କର୍ମକାରଣଭାବ ଓ ଉପନିଷଦ୍ପ୍ରତିପାଦିତ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ବ୍ୟବହାରିକ କର୍ମବିଧି ମଧ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି: ଅସ୍ଥି ସଂଗ୍ରହ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କ୍ରିୟା କରିବା, ଏବଂ ରାମସେତୁ ସନ୍ନିକଟ ରାମନାଥ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବଶେଷ ସ୍ଥାପନ କରି ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବା। ଜାଙ୍ଗଳ ଏହି କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନରେ ପିତାମାତା ବିଷ୍ଣୁସଦୃଶ ଦିବ୍ୟରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ସୂଚାନ୍ତି। ପରେ ଋଷିମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ଆତ୍ମଦାହ ଆଦେଶ କରନ୍ତି। ରାଜା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ଏକ ନିୟମିତ ବିକଳ୍ପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଉଛି: ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଦିନକୁ ତିନିବେଳେ ରାମସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ରାମନାଥ’ଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ସେବା—ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ଘିଅ-କ୍ଷୀର-ମଧୁ ଅଭିଷେକ, ନୈବେଦ୍ୟ/ପାୟସ ଅର୍ପଣ, ତିଳତେଲ ଦୀପପୂଜା। ଏହି ସେବା ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ରାମନାଥପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ରାଜା ଏହି ନିୟମ ପାଳନ କରି ରାଜ୍ୟସ୍ଥିରତା ଫେରାଇ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶାସନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
ସୂତ ଏକ ‘ମହାପୁଣ୍ୟ’ ସ୍ତୋତ୍ରାଧ୍ୟାୟର ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି—ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗରେ ରାମନାଥ (ରାମେଶ୍ୱର) ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ, ପରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ କ୍ରମେ ସ୍ତୋତ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଶିବଙ୍କୁ ଶୂଳିନ, ଗଙ୍ଗାଧର, ଉମାପତି, ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ ପରି ଭକ୍ତିମୟ ଉପାଧି ଏବଂ ସାକ୍ଷୀ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ, ନିର୍ଲେପ, ଅଦ୍ୱୟ ପରି ତତ୍ତ୍ୱବାଚକ ବିଶେଷଣରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି, ବୈଦିକ ଆଚାରରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ‘ଅସତ୍-ମାର୍ଗ’ ପରିତ୍ୟାଗ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସୀତା ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ ଓ ବାନରମାନେ ସଂସାରକୁ ଭୟ-ରୋଗ-କ୍ରୋଧ-ଲୋଭ-ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର/ବନ ପରି ଦେଖାଇ ଉଦ୍ଧାର ମାଗନ୍ତି; ଦେବ-ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଭକ୍ତି ବିନା କର୍ମକାଣ୍ଡ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ତପ ନିଷ୍ଫଳ, କିନ୍ତୁ ଏକଥର ଦର୍ଶନ/ସ୍ପର୍ଶ/ନମସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ। ଶିବ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣରେ ପୂଜାଫଳ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଯାହା ଅଦ୍ଭୁତ ତୀର୍ଥସେବା ଓ ରାମସେତୁ-ବାସ ସମାନ। ନିରନ୍ତର କୀର୍ତ୍ତନରେ ଜରା-ମରଣ ବନ୍ଧନ ଛୁଟେ ଏବଂ ଶେଷରେ ରାମନାଥଙ୍କ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ-ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
ସୂତ କହିଲେ—ମଥୁରାର ସୋମବଂଶୀୟ ରାଜା ପୁଣ୍ୟନିଧି (ଗୁଣନିଧି) ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ରାମସେତୁକୁ ଗଲେ। ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ସ୍ନାନ କରି ରାମନାଥଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ବିଧିମତେ ବ୍ରତ-କର୍ମ ଓ ଦାନ କଲେ; ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଆଠ ବର୍ଷର ଏକ ଅନାଥ କନ୍ୟା କଠୋର ସର୍ତ୍ତ ସହ ଦତ୍ତକ ଓ ରକ୍ଷା ମାଗିଲା; ରାଜା ଓ ରାଣୀ ବିନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ତାକୁ କନ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ରୀଡା-ବିବାଦର ନିମିତ୍ତରେ ରାଜଭକ୍ତିର ପରୀକ୍ଷା କରାଇଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀର ବେଶରେ ଆସିଲେ। ବେଶଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ କନ୍ୟାର ହାତ ବଳପୂର୍ବକ ଧରି ନେବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ କାନ୍ଦିଲା; ରାଜା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରି ସେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’କୁ ବାନ୍ଧି ରାମନାଥ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଅଟକାଇଲେ। ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ହେଲା—ବନ୍ଦୀ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମ-ମାଳାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ, କନ୍ୟା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ। ପ୍ରଭାତେ ରାଜା ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପୂଜା କରି ବନ୍ଧନ ଅପରାଧ ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳନ ଓ ଭକ୍ତି ସିଦ୍ଧ ହେବାରୁ ଏହା ମୋତେ ପ୍ରୀତିକର; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥିର ରାଜ୍ୟ, ପାଦପଦ୍ମରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ଏବଂ ପୁନରାବୃତ୍ତିହୀନ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କଲେ। ଶେଷରେ ଭଗବାନ ସେତୁରେ ‘ସେତୁମାଧବ’ ରୂପେ ରହିବେ, ସେତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶଙ୍କର/ରାମନାଥଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପଠନେ ବୈକୁଣ୍ଠଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସେତୁ-ଯାତ୍ରାର ଧର୍ମମୟ ଓ ବିଧିସମ୍ମତ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ, ଆଚମନ, ନିତ୍ୟବିଧି ଓ ଶୌଚାଚାର ସମ୍ପନ୍ନ କରି ରାମନାଥ/ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିସଙ୍କଳ୍ପ କରିବା, ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ଭୋଜନଦାନ କରିବାକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଯାତ୍ରୀ ଭସ୍ମ-ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କିମ୍ବା ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରି ତପ, ବାକ୍-ସଂଯମ ପାଳନ କରିବ; ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ନିୟମିତ ଜପ କରି ଭୋଗବିଲାସ ଓ ବିକ୍ଷେପ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ପଥରେ ସେତୁ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ରାମାୟଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପୁରାଣ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ, ଦାନ, ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ଅବିରତ ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବିଶେଷ ବିଧି—ପାଷାଣଦାନ (ଏକ କିମ୍ବା ସାତ ପଥର ଅର୍ପଣ) ପରେ ଆବାହନ, ନମସ୍କାର, ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସ୍ନାନାନୁମତି ପ୍ରାର୍ଥନା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ସ୍ନାନ କରି ଋଷି, ଦେବତା, ବାନର-ସହାୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ନାମ ନେଇ ତର୍ପଣ କରାଯାଏ। ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରମ—ଯଥାଶକ୍ତି ସରଳ କିମ୍ବା ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ଗୋ, ଭୂମି, ତିଳ, ହିରଣ୍ୟ ଆଦି ଦାନ ସହ। ଅନନ୍ତରେ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମା—ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, କପିତୀର୍ଥ, ସୀତାକୁଣ୍ଡ, ଋଣମୋଚନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣତୀର୍ଥ, ରାମତୀର୍ଥ, ହନୁମତ୍କୁଣ୍ଡ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ନାଗକୁଣ୍ଡ, ଅଗସ୍ତ୍ୟକୁଣ୍ଡ, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ—କରି ରାମେଶ୍ୱର ଓ ସେତୁମାଧବଙ୍କ ପୂଜା-ଦାନ କରି, ସଂଯମରେ ଘରକୁ ଫେରି ସମୂହଭୋଜନ/ଅନ୍ନଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ସେତୁ-ଯାତ୍ରାକ୍ରମ ଓ ସେତୁ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ/ପାଠମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତି ହୁଏ; ଯାତ୍ରା କରିପାରୁନଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍କୋଟି (ରାମସେତୁ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଏଠାରେ ଜପ, ହୋମ, ତପ, ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥରେ ଦୀର୍ଘ ନିବାସ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଏଠାରେ ସହଜରେ ମିଳେ ବୋଲି ତୁଳନାତ୍ମକ ଫଳକଥା ଦିଆଯାଇଛି। ମାଘମାସ ସ୍ନାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣକାଳ, ଏବଂ ଅର୍ଧୋଦୟ–ମହୋଦୟ ଯୋଗରେ ସ୍ନାନ-ଦାନାଦିର ପୁଣ୍ୟ ବିଶେଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ପାପକ୍ଷୟ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଓ ବୈଷ୍ଣବ/ଶୈବ ଗତି—ସାଲୋକ୍ୟ, ସାମୀପ୍ୟ, ସାରୂପ୍ୟ, ସାୟୁଜ୍ୟ—ର ଫଳଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଦାନବିଧିରେ ନୀତିନିୟମ ଦୃଢ଼—ଦାନ ସତ୍ପାତ୍ରକୁ ହିଁ ଦେବା ଉଚିତ; ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳରେ କୁପାତ୍ରକୁ ଦିଆ ଦାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହାନିକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବସିଷ୍ଠ–ଦିଲୀପ ସମ୍ବାଦରେ ସତ୍ପାତ୍ର ଲକ୍ଷଣ—ବେଦାଚାର, ନିତ୍ୟକର୍ମର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୀଳ-ଶୁଦ୍ଧି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ନ ମିଳିଲେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଜଳାର୍ପଣ ରୂପେ ପ୍ରତୀକଦାନ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସେତୁ ଦିବ୍ୟରକ୍ଷିତ—ବିଷ୍ଣୁ ‘ସେତୁମାଧବ’ ରୂପେ, ଦେବ-ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ—ଏବଂ ମଠ/ମନ୍ଦିର/ପୁଣ୍ୟତଟରେ ସେତୁସ୍ମରଣ, ପାଠ, ଶ୍ରବଣ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.