Adhyaya 24

Verse 1

श्रीसूत उवाच । चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा शिवतीर्थं ततो व्रजेत् । यत्र हि स्नानमात्रेण महापातककोटयः

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ତାପରେ ଶିବତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ମହାପାତକର କୋଟି କୋଟି ରାଶି ନଶିଯାଏ।

Verse 2

तत्संसर्गाश्च नश्यंति तत्क्षणादेव तापसाः । अत्र स्नात्वा ब्रह्महत्यां मुमुचे कालभैरवः

ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ, ସେହି ପାପମାନଙ୍କର ସଂସର୍ଗଦୋଷ ମଧ୍ୟ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ନଶିଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି କାଳଭୈରବ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कालभैरवरुद्रस्य ब्रह्महत्या महामुने । किमर्थमभवत्सूत तन्नो वक्तुमिहार्हसि

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ, କାଳଭୈରବ-ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ କାହିଁକି ଲାଗିଲା? ହେ ସୂତ, ଏଠାରେ ଆମକୁ ତାହା କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 4

श्रीसूत उवाच । वक्ष्यामि मुनयः सर्वे पुरावृत्तं विमुक्तिदम् । यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ହେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ, ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଏକ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ କହିବି; ଯାହାର କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 5

प्रजापतेश्च विष्णोश्च बभूव कलहः पुरा । किंचित्कारणमुद्दिश्य समस्तजनसन्निधौ

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କିଛି କାରଣକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ କଳହ ହେଲା।

Verse 6

अहमेव जगत्कर्ता नान्यः कर्तास्ति कश्चन । अहं सर्वप्रपंचानां निग्रहानुग्रहप्रदः

‘ମୁଁ ହିଁ ଜଗତର କର୍ତ୍ତା; ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଉଥିବା ଦାତା।’

Verse 7

मत्तो नास्त्यधिकः कश्चिन्मत्समो वा सुरेष्वपि । एवं स मनुते ब्रह्मा देवानां सन्निधौ पुरा

‘ମୋଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କେହି ନାହିଁ; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।’ ଏଭଳି ପୁରାତନ କାଳରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବିଲେ।

Verse 8

तदा नारायणः प्राह प्रहसन्द्विजपुंगवाः । किमर्थमेवं ब्रूषे त्वमहंकारेण सांप्रतम्

ତେବେ ନାରାୟଣ ହସି କହିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ—‘ଏବେ ଅହଂକାରବଶେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏଭଳି କହୁଛ?’

Verse 9

वाक्यमेवंविधं भूयो वक्तुं नार्हसि वै विधे । अहमेव जगत्कर्ता यज्ञो नारायणो विभुः

‘ହେ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା), ଏପରି କଥା ପୁଣି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ହିଁ ଜଗତର କର୍ତ୍ତା—ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନାରାୟଣ ବିଭୁ।’

Verse 10

मां विनास्य प्रपञ्चस्य जीवनं दुर्लभं भवेत् । मत्प्रसादाज्जगत्सृष्टं त्वया स्थावरजंगमम्

ମୋ ବିନା ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର ଜୀବନ ଧାରଣ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ। ମୋର ପ୍ରସାଦରେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାବର‑ଜଙ୍ଗମ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି।

Verse 11

विवादं कुर्वतोरेवं ब्रह्मविष्ण्वोर्जयैषिणोः । देवानां पुरतस्तत्र वेदाश्चत्वार आगताः । प्रोचुर्वाक्यमिदं तथ्यं परमार्थप्रकाशकम्

ଏଭଳି ଜୟଲାଭର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ବିବାଦ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଗରେ, ଚାରି ବେଦ ସେଠାକୁ ଆସି ପରମାର୍ଥ ପ୍ରକାଶକ ସତ୍ୟବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 12

वेदा ऊचुः । त्वं विष्णो न जगत्कर्ता न त्वं ब्रह्मन्प्रजापते

ବେଦମାନେ କହିଲେ— ହେ ବିଷ୍ଣୋ, ତୁମେ ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ; ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଜାପତେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନୁହଁ।

Verse 13

किं त्वीश्वरो जगत्कर्ता परात्परतरो विभुः । तन्मायाशक्तिसंक्लृप्तमिदं स्थावरजंगमम्

କିନ୍ତୁ ପରାତ୍ପର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଈଶ୍ୱର ହିଁ ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା। ତାଙ୍କର ମାୟାଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାବର‑ଜଙ୍ଗମ ଜଗତ ଗଢ଼ାଯାଇଛି।

Verse 14

सर्वदेवाभिवंद्यो हि सांबः सत्यादिलक्षणः । स्रष्टा च पालको हर्ता स एव जगतां प्रभुः

ନିଶ୍ଚୟ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିବନ୍ଦିତ, ସତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ସାମ୍ବ (ଶିବ) ନିଜେ ସ୍ରଷ୍ଟା, ପାଳକ ଓ ହର୍ତ୍ତା; ସେଇ ଜଗତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।

Verse 15

एवं समीरितं वेदैः श्रुत्वा वाक्यं शुभाक्षरम् । ब्रह्मा विष्णुस्तदा तत्र प्रोचतुर्द्विजपुंगवाः

ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଶୁଭାକ୍ଷରମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତେବେ କହିଲେ।

Verse 16

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः । पार्वत्यालिंगितः शंभुर्मूर्तिमान्प्रमथाधिपः । कथं भवेत्परं ब्रह्म सर्वसंगविवर्जितम्

ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ଶମ୍ଭୁ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଓ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଅଧିପତି। ତେବେ ସର୍ବସଙ୍ଗବିବର୍ଜିତ ପରବ୍ରହ୍ମ ସେ କିପରି ହେବେ?”

Verse 17

ताभ्यामितीरिते तत्र प्रणवः प्राह तौ तदा । अरूपो रूपमादाय महता ध्वनिना द्विजाः

ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେଠାରେ ପ୍ରଣବ ତାଙ୍କୁ ତେବେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ—ଅରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାଧ୍ୱନି ସହ।

Verse 18

प्रणव उवाच । असौ शंभुर्महादेवः पार्वत्या स्वातिरिक्तया । संक्रीडते कदाचिन्नो किं तु स्वात्मस्वरूपया

ପ୍ରଣବ କହିଲେ—“ସେଇ ଶମ୍ଭୁ ମହାଦେବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନିଜଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବି କେବେ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମସ୍ୱରୂପା ଭାବେ ହିଁ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି।”

Verse 19

असौ शंभुरनीशानः स्वप्रकाशो निरंजनः । विश्वाधिको महादेवो विश्वाधिक इति श्रुतः

ସେଇ ଶମ୍ଭୁ କାହାର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ସ୍ୱପ୍ରକାଶ, ନିରଞ୍ଜନ। ମହାଦେବ ବିଶ୍ୱାତୀତ; ଶ୍ରୁତିରେ ସେ ‘ବିଶ୍ୱାଧିକ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 20

सर्वात्मा सर्वकर्तासौ स्वतन्त्रः सर्वभावनः । ब्रह्मन्नयं सृष्टिकाले त्वां नियुंक्ते रजोगुणैः

ସେ ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବର ପ୍ରେରକ। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ରଜୋଗୁଣର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେଇ ତୁମକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 21

सत्त्वेन रक्षणे शंभुस्त्वां प्रेषयति केशव । तमसा कालरुद्राख्यं संप्रेरयति संहृतौ

ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ହେ କେଶବ, ଶମ୍ଭୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ପ୍ରେଷଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସଂହାରକାଳେ ତମୋଗୁଣରେ ‘କାଳରୁଦ୍ର’ ନାମକଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି।

Verse 22

अतः स्वतन्त्रता विष्णो युवयोर्न कदाचन । नापि प्रजापतेरस्ति किं तु शंभोः स्वतन्त्रता

ଏହେତୁ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମ ଦୁହଙ୍କର କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସ୍ୱାଧୀନତା କେବଳ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର।

Verse 23

ब्रह्मन्विष्णो युवाभ्यां तु किमर्थं न महेश्वरः । ज्ञायते सर्वलोकानां कर्ता विश्वाधिकस्तथा

ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତେବେ ତୁମେ ଦୁହେଁ କାହିଁକି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏପରି ଜାଣୁନାହ—ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଜଣେ?

Verse 24

सापि शक्तिरुमा देवी न पृथक्छंकरात्सदा । शंभोरानंदभूता सा देवी नागंतुकी स्मृता

ସେଇ ଶକ୍ତି ଉମାଦେବୀ; ସେ ସଦା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଠାରୁ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପା ସେ ଦେବୀ ‘ନାଗନ୍ତୁକୀ’—ଅର୍ଥାତ୍ ବାହ୍ୟ/ଆକସ୍ମିକ ନୁହେଁ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 25

अतो विश्वाधिको रुद्रः स्वतंत्रो निर्विकल्पकः । सर्वदेवैरयं वन्द्यो युवाभ्यामपि शंकरः

ଏହେତୁ ରୁଦ୍ର ବିଶ୍ୱାତୀତ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ। ସେଇ ଶଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ବନ୍ଦ୍ୟ, ଏବଂ ତୁମ ଦୁହେଁଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 26

कर्ता नास्यास्ति रुद्रस्य नाधिकोऽस्माच्च विद्यते । न तत्समोऽपि लोकेषु विद्यते शतशस्तथा

ରୁଦ୍ରଙ୍କର କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କେହି ନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ମଧ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ଶତଶଃ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 27

अतो मोहं न कुरुतं ब्रह्मविष्णो युवां वृथा । इत्युक्तं प्रणवेनाथ श्रुत्वा ब्रह्मा च केशवः

ଏହେତୁ ହେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ୟର୍ଥ ମୋହ କରନି। ପ୍ରଣବଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଓ କେଶବ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 28

मायया मोहितौ शंभोर्नैवाज्ञानममुंचताम् । एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा प्रददर्श महाद्भुतम्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ଦୁଇଜଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ସେହି ମଧ୍ୟବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ମହା ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିଲେ।

Verse 29

व्याप्नुवद्गगनं सर्वमनंतादित्य सन्निभम् । तेजोमण्डलमाकाशमध्यगं विश्वतोमुखम्

ତାହା ସମଗ୍ର ଗଗନକୁ ବ୍ୟାପିଲା, ଅନନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ। ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ତେଜୋମଣ୍ଡଳ ସର୍ବଦିଗମୁଖ ଥିଲା।

Verse 30

तन्निरूपयितुं ब्रह्मा ससर्जोर्ध्वगतं मुखम् । तपोबलविसृष्टेन पंचमेन मुखेन सः

ସେଇ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ତପୋବଳରେ ପ୍ରକଟିତ ନିଜ ପଞ୍ଚମ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 31

निरूपयामास विभुस्तत्तेजोमण्डलं मुहुः । तत्प्रजज्वाल कोपेन मुखं तेजोविलोकनात्

ବିଭୁ ସେଇ ତେଜୋମଣ୍ଡଳକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ; ତାହାର ଅଗ୍ନିତେଜ ଦେଖି ମୁଖ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।

Verse 32

अनंतादित्यसंकाशं ज्वलत्तत्पंचमं शिरः । दिधक्षुः प्रलये लोकान्वडवाग्निरिवाबभौ

ସେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପଞ୍ଚମ ଶିର ଅନନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା; ପ୍ରଳୟେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ବଡବାଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଗଲା।

Verse 33

व्यदृश्यत च तत्तेजः पुरुषो नीललोहितः । दृष्ट्वा स्रष्टा तदा ब्रह्मा बभाषे परमेश्वरम्

ତେବେ ସେଇ ତେଜ ପୁରୁଷରୂପେ ନୀଲଲୋହିତ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 34

वेदाहं त्वां महादेव ललाटान्मे पुरा भवान् । विनिर्गतोऽसि शंभो त्वं रुद्रनामा ममात्मजः

ମହାଦେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଣେ; ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋ ଲଲାଟରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲ। ହେ ଶମ୍ଭୋ, ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର—ରୁଦ୍ର ନାମଧାରୀ।

Verse 35

इति गर्वेण संयुक्तं वचः श्रुत्वा महेश्वरः । कालभैरवनामानं पुरुषं प्राहिणोत्तदा

ଗର୍ବଯୁକ୍ତ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ମହେଶ୍ୱର ତେବେ ‘କାଳଭୈରବ’ ନାମକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ।

Verse 36

अयुद्ध्यत चिरं कालं ब्रह्मणा कालभैरवः । महादेवांशसंभूतः शूलटंकगदाधरः

ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳଭୈରବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ—ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ, ଶୂଳ, ଟଙ୍କା ଓ ଗଦାଧାରୀ।

Verse 37

युद्ध्वा तु सुचिरं कालं ब्रह्मणा कालभैरवः । वदनं ब्रह्मणः शुभ्रं व्यलोकयत पंचमम्

ଅତି ଦୀର୍ଘ କାଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି କାଳଭୈରବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଞ୍ଚମ ମୁଖକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ।

Verse 38

विलोक्योर्ध्वगतं वक्त्रं पञ्चमं भारतीपतेः । गर्वेण महता युक्तं प्रजज्वालातिकोपितः

ଭାରତୀପତିଙ୍କ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ, ମହାଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଞ୍ଚମ ମୁଖକୁ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ।

Verse 39

ततस्तत्पंचमं वक्त्रं भैरवः प्राच्छिनद्रुषा । ततो ममार ब्रह्माऽसौ कालभैरवहिंसितः

ତାପରେ ଭୈରବ ନିଜ ଖଡ୍ଗଧାରାରେ ସେହି ପଞ୍ଚମ ମୁଖକୁ ଛେଦିଦେଲେ; କାଳଭୈରବର ଆଘାତରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ପତିତ ହୋଇ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହେଲେ।

Verse 40

ईश्वरस्य प्रसादेन प्रपेदे जीवितं पुनः । ततो विलोकयामास शंकरं शशिभूषणम्

ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଜୀବନ ପାଇଲା। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 41

वासुक्याद्यष्टभोगींद्रविभूषणविभूषितम् । दृष्ट्वा वेधा महादेवं पार्वत्या सह शंकरम्

ବାସୁକି ଆଦି ଅଷ୍ଟଭୋଗୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ, ପାର୍ବତୀ ସହିତ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖି ବେଧା (ବ୍ରହ୍ମା) ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 42

लेभे माहेश्वरं ज्ञानं महादेवप्रसादतः । ततस्तुष्टाव गिरिशं वरेण्यं वरदं शिवम्

ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ମାହେଶ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲା। ତାପରେ ବରେଣ୍ୟ, ବରଦ, ଶିବ ଗିରୀଶଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । मह्यं प्रसीद गिरिश शशांककृतशेखर । यन्मयापकृतं शंभो तत्क्षमस्व दयानिधे

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଗିରୀଶ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର, ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ହେ ଶମ୍ଭୁ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଅପରାଧ ହୋଇଛି, ତାହା କ୍ଷମା କର, ହେ ଦୟାନିଧି।

Verse 44

क्षमस्व मम गर्वं त्वं शंकरेति पुनःपुनः । नमश्चकार सोमं तं सोमार्धकृतशेखरम्

ସେ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲା—“ହେ ଶଙ୍କର, ମୋର ଗର୍ବ କ୍ଷମା କର,” ଏବଂ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 45

अथ देवः प्रसन्नोऽस्मै ब्रह्मणे स्वांशजाय तु । मा भैरित्यब्रवीच्छंभुर्भैरवं चाभ्यभाषत

ତେବେ ଦେବ ନିଜ ଅଂଶଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ—“ମା ଭୟ କର” ବୋଲି କହିଲେ; ଶମ୍ଭୁ ଭୈରବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 46

ईश्वर उवाच । एष सर्वस्य जगतः पूज्यो ब्रह्मा सनातनः । हतस्यास्य विरिंचस्य धारय त्वं शिरोऽधुना

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଏହି ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମା ସମଗ୍ର ଜଗତର ପୂଜ୍ୟ; ତେଣୁ ହତ ଏହି ବିରିଞ୍ଚିର ଶିର ଏବେ ତୁମେ ଧାରଣ କର।”

Verse 47

ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं लोकसंग्रहकाम्यया । भिक्षामट कपालेन भैरव त्वं ममाज्ञया

“ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହ ହିତାର୍ଥେ, ହେ ଭୈରବ! ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ କପାଳ ନେଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଭ୍ରମଣ କର।”

Verse 48

उक्त्वैवं शंकरो विप्रास्तत्रैवांतरधीयत । नीलकण्ठो महादेवो गिरिजार्द्धतनुस्ततः

ଏପରି କହି, ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଶଙ୍କର ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ତାପରେ ଗିରିଜାର୍ଧତନୁ ନୀଳକଣ୍ଠ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 49

भैरवं ग्राहयामास वदनं वेधसो द्विजाः । चरस्व पापशुद्ध्यर्थं लोकसंग्रहणाय वै

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଭୈରବ ବେଧସ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କର ବଦନ/ଶିର ଗ୍ରହଣ କଲେ; “ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହ ହିତାର୍ଥେ ଭ୍ରମଣ କର” ବୋଲି ନିୟମ ହେଲା।

Verse 50

कपालधारी हस्तेन भिक्षां गृह्णातु भैरवः । इतीरयित्वा गिरिशः कन्यां कांचिद्भयंकरीम्

"କପାଳଧାରୀ ଭୈରବ ହସ୍ତରେ ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ," ଏହା କହି ଗିରୀଶ (ଶିବ) ଏକ ଭୟଙ୍କର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।

Verse 51

ब्रह्महत्याभिधां क्रूरां वडवानलसन्निभाम् । तां प्रेरयित्वा गिरिशो भैरवं पुनरब्रवीत्

ବଡବାନଳ ସଦୃଶ ସେହି କ୍ରୂର 'ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା' ନାମକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରି ଗିରୀଶ ପୁନର୍ବାର ଭୈରବଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 52

ईश्वर उवाच । भैरवैतद्व्रतं त्वब्दं ब्रह्महत्याविशुद्धये । चर त्वं सर्वतीर्थेषु स्नाहि शुद्ध्यर्थमात्मनः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: "ହେ ଭୈରବ! ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କର। ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ବିଚରଣ କର ଏବଂ ସ୍ନାନ କର।"

Verse 53

ततो वाराणसीं गच्छ ब्रह्महत्याप्रशांतये । वाराणसीप्रवेशेन ब्रह्महत्या तवाधमा

"ତତ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବାରଣାସୀ ଯାଅ। ବାରଣାସୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ମାତ୍ରେ ତୁମର ସେହି ନୀଚ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା..."

Verse 54

पादशेषा विनष्टा स्याच्चतुर्थांशो न नश्यति । तस्य नाशं प्रवक्ष्यामि तव भैरव तच्छुणु

"...ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ, କିନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ। ହେ ଭୈରବ! ସେହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶର ନାଶ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି, ଶ୍ରବଣ କର।"

Verse 55

दक्षिणांभोनिधेस्तीरे गन्धमादनपर्वते । सर्वप्राण्युपकाराय कृतं तीर्थं मया शुभम्

ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟେ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ମୁଁ ଏକ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରିଛି।

Verse 56

शिवसंज्ञं महापुण्यं तत्र याहि त्वमादरात् । तत्प्रवेशनमात्रेण ब्रह्महत्या तवाशुभा

ସେ ‘ଶିବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ—ତୁମେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଅ। ତାହାରେ କେବଳ ପ୍ରବେଶମାତ୍ରେ ତୁମ ଅଶୁଭ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା (ପାପ) ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 57

शिवतीर्थस्य माहात्म्यान्निःशेषं नश्यति ध्रुवम् । उक्त्वैवं भैरवं रुद्रः कैलासं प्रययौ क्षणात्

ଶିବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଃଶେଷରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏଭଳି କହି ରୁଦ୍ର ଭୈରବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ କୈଲାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 58

ततः कपालपाणिस्तु भैरवः शिवचोदितः । देवदानवयक्षादिलोकेषु विचचार सः

ତାପରେ କପାଳପାଣି ଭୈରବ, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଦେବ-ଦାନବ-ଯକ୍ଷ ଆଦି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 59

तं यांतमनुयाति स्म ब्रह्महत्यातिभीषणा । भैरवः सर्वतीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च

ସେ ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ପଛୁଆଇ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା। ଏବଂ ଭୈରବ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆୟତନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 60

चरित्वा लीलया देवस्ततो वाराणसीं ययौ । वाराणसीं प्रविष्टे तु भैरवे शंकरांशजे

ଲୀଳାଭାବେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିଚରି ଦେବ ଭୈରବ ପରେ ବାରାଣସୀକୁ ଗଲେ। ଶଙ୍କରାଂଶଜ ଭୈରବ ବାରାଣସୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ଘଟିଲା।

Verse 61

चतुर्थांशं विना नष्टा ब्रह्महत्यातिकुत्सिता । चतुर्थांशेन दुद्राव भैरवं शंकरांशजम्

ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ଓ ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାପାପ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଗଲା। ଅବଶିଷ୍ଟ ସେଇ ଏକ ଚତୁର୍ଥଭାଗ ସହିତ ତାହା ଶଙ୍କରାଂଶଜ ଭୈରବଙ୍କୁ ତାଡ଼ିଲା।

Verse 62

ततः स भैरवो देवः शूलपाणिः कपालधृक् । शिवाज्ञया ययौ पश्चाद्गंधमादनपर्वतम्

ତାପରେ ଶୂଳପାଣି ଓ କପାଳଧାରୀ ଦେବ ଭୈରବ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।

Verse 63

शिवतीर्थं ततो गत्वा भैरवः स्नातवान्द्विजाः । स्नानमात्रेण तत्रास्य शिवतीर्थे महत्तरे

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତାପରେ ଭୈରବ ଶିବତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କଲେ। ସେଇ ଅତିମହାନ ଶିବତୀର୍ଥରେ କେବଳ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ (ମହିମା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା)।

Verse 64

निःशेषं विलयं याता ब्रह्महत्यातिभीषणा । अस्मिन्नवसरे शंभुः प्रादुरासीत्तदग्रतः । प्रादुर्भूतो महादेवो भैरवं वाक्यमब्रवीत्

ଅତିଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ନିଃଶେଷରେ ଲୟ ପାଇଗଲା। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ପ୍ରକଟ ମହାଦେବ ଭୈରବଙ୍କୁ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 65

ईश्वर उवाच । निःशेषं ब्रह्महत्या ते शिवतीर्थे निमज्जनात्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଶିବତୀର୍ଥରେ ନିମଜ୍ଜନ କରିବାରୁ ତୋର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ନିଃଶେଷରେ ନଶିଗଲା।

Verse 66

नष्टा भैरव नास्त्यत्र संदेहस्तव सुव्रत । इदं कपालं काश्यां त्वं स्थापयस्व क्वचित्स्थले

ହେ ଭୈରବ, ତାହା ନଶିଗଲା—ଏଥିରେ ତୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ହେ ସୁବ୍ରତ। ଏହି କପାଳଟିକୁ କାଶୀରେ କୌଣସି ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 67

इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । भैरवोऽपि तदा विप्रा ब्रह्महत्याविमोचितः

ଏହିପରି କହି ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଭୈରବ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 68

शिवतीर्थस्य माहात्म्याद्ययौ वाराणसीं पुरीम् । कपालं स्थापयामास प्रदेशे कुत्रचिद्द्विजाः । कपालतीर्थमित्याख्यामलभत्तत्स्थलं तदा

ଶିବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ସେ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ଗଲା। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେ କୌଣସି ଏକ ପ୍ରଦେଶରେ କପାଳ ସ୍ଥାପନ କଲା; ଏବଂ ସେ ସ୍ଥାନ ତେବେ ‘କପାଳତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 69

श्रीसूत उवाच । एवं प्रभावं तत्पुण्यं शिवतीर्थं विमुक्तिदम्

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ଏହିପରି ହେଉଛି ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଶିବତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ, ଯାହା ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 70

महादुःखप्रशमनं महापातकनाशनम् । नरकक्लेशशमनं स्वर्गदं मोक्षदं तथा

ଏହା ମହାଦୁଃଖକୁ ପ୍ରଶମିତ କରେ, ମହାପାତକକୁ ନାଶ କରେ, ନରକକ୍ଲେଶକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 71

शिवतीर्थस्य माहात्म्यं मया प्रोक्तं विमुक्तिदम् । इदं पठन्सदा मर्त्यो दुःखग्रामाद्विमुच्यते

ଶିବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ କହିଛି, ଯାହା ବିମୁକ୍ତିଦାୟକ। ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଏହାକୁ ସଦା ପଢ଼େ, ସେ ‘ଦୁଃଖଗ୍ରାମ’ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।