Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये

ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ ସୂତ! ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀରାମ ନଦୀନାଥ, ଅଗାଧ, ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ କିପରି ବାନ୍ଧିଲେ?

Verse 2

सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम

ସେତୁରେ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ହେ ପୌରାଣିକୋତ୍ତମ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଆମକୁ ଏହା କହନ୍ତୁ।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ବରୁଣଙ୍କ ଆଲୟରେ ରାମ ଯେପରି ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତାହା ମୁଁ ଏବେ ସମ୍ୟକ୍ କହିବି।

Verse 4

आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः

ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସିଲେ; ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଞ୍ଚବଟୀରେ ସଂଯମୀ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 5

तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମାରୀଚର ଛଦ୍ମରୂପ ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ହରଣ କଲା।

Verse 6

मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः

ବନରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଖୋଜୁଥିବା ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପମ୍ପା ତଟକୁ ଗଲେ।

Verse 7

दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः

ସେଠାରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ ଜଣେ ବାନରକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସେ ବାନର ରାଘବଙ୍କୁ ପଚାରିଲା— “ଭବାନ କିଏ?”

Verse 8

आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति

ଆରମ୍ଭରୁ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ କହିଲେ। ପରେ ରାଘବ ପଚାରିବାରୁ ବାନରକୁ ମଧ୍ୟ— “ତୁମେ କିଏ?” ବୋଲି ପଚାରାଗଲା।

Verse 9

सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः

ସେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା— “ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସଚିବ, ହନୁମାନ ନାମକ ବାନର।”

Verse 10

तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै

ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ତୁମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ସହ ସଖ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ— ଶୀଘ୍ର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସ।

Verse 11

तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଶ୍ରୀରାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ସଖ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 12

प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः

ତେବେ ରାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବାଲିବଧ ବିଷୟରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ହରାଇଥିବାକୁ ପୁନର୍ବାର ଆଣିଦେବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲା।

Verse 13

इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ

ଏଭଳି ସମୟ ନିଶ୍ଚିତ କରି ପରସ୍ପରେ ବିଶ୍ୱାସ ସ୍ଥାପନ କରି, ନରେଶ୍ୱର ଓ କପୀଶ୍ୱର ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 14

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେମାନେ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ରହିଲେ; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦେବା ପାଇଁ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଦେହ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

Verse 15

पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना

ରାଘବ ନିଜ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ ତାହାକୁ ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାଘବ ସାତ ତାଳବୃକ୍ଷକୁ ଭେଦିଦେଲେ।

Verse 16

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्

ତେବେ ପ୍ରୀତମନା ବୀର ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ରାଘବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଭୟ ନାହିଁ।”

Verse 17

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते

ଯେହେତୁ ମୁଁ ତୁମ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରାକ୍ରମୀ ମିତ୍ର ପାଇଛି, ମୁଁ ଲଙ୍କେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବଧ କରି ତୁମ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।

Verse 18

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्

ତା’ପରେ ମହାବଳୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ, ବାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗମନ କଲେ।

Verse 19

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै

ତତ୍ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ବାଳୀଙ୍କ ଆଗମନ କାମନା କରି ଗର୍ଜନ କଲେ। ବାଳୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସାନଭାଇର ସେହି ଗର୍ଜନକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 20

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः

ସେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ନିଜ ସାନଭାଇ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ବାଳୀଙ୍କ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାରରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଗଲେ।

Verse 21

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे

ମହାବଳୀ ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତତ୍ପରେ ମହାବାହୁ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ...

Verse 22

लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः

ଲତା ବାନ୍ଧି ଚିହ୍ନ କରି ସେ ତାକୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରେରିତ କଲା। ଗର୍ଜନ କରି ପୁନଃ ଡାକି ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲିଙ୍କୁ ଆବାର ଆହ୍ୱାନ କଲା।

Verse 23

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः

ରାମଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ବାହୁଯୁଦ୍ଧ କଲା। ତାପରେ ରାଘବ ଏକମାତ୍ର ଶରରେ ବାଲିଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 24

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः

ବାଲି ନିହତ ହେଲେ ସୁଗ୍ରୀବ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ପରେ ବର୍ଷାଋତୁ ଅତୀତ ହେଲାପରେ ବାନରାଧିପ ସୁଗ୍ରୀବ…

Verse 25

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः

ସୀତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବା ପାଇଁ ସେ ବାନରମାନଙ୍କ ମହାସେନାକୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲା।

Verse 26

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना

ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ କପିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କଲା। ଏବଂ ବାୟୁପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବୈଦେହୀ ଲଙ୍କାରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିଲାବେଳେ…

Verse 27

दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता

ଚୂଡାମଣି ଦିଆଯାଇଲା ପରେ ରାଘବ (ଶ୍ରୀରାମ) ହର୍ଷ ଓ ଶୋକ—ଦୁହିଁରେ ଭରିଗଲେ। ଏହା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁଜ, ଧୀମାନ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଆଣିଥିଲେ।

Verse 28

तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः

ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ବାନରମାନଙ୍କ ସହିତ—ବିଶେଷକରି ଜାମ୍ବବାନ ଓ ନଳ ପ୍ରମୁଖଙ୍କ ସହ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶୁଭ ଅଭିଜିତ୍ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାମ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।

Verse 29

विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा

ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ପରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସେହି ସମୟରେ ସେଠାରେ ବାସ କଲେ।

Verse 30

तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

ସେଠାରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ—ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର (ରାବଣ)ଙ୍କ ଭ୍ରାତା—ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଚାରିଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 31

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति

ମହାତ୍ମା ରାମ ‘ସ୍ୱାଗତ’ କହି ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନେ ସନ୍ଦେହ ହେଲା—“ଏ ଲୋକଟି ଗୁପ୍ତଚର ତ ନୁହେଁ?”

Verse 32

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्

ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ, ହିତକର ଓ ସଦାଚାରସମ୍ମତ ଆଚରଣ ଦେଖି ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ଅଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆଦରପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ କଲେ।

Verse 33

सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना

ସେ ସମଗ୍ର ରାକ୍ଷସ-ରାଜ୍ୟରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ ଏବଂ ରବିସୂନୁ (ସୁଗ୍ରୀବ) ଯେପରି, ସେପରି ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 34

चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत

ଚକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି ରଘୁନନ୍ଦନ (ରାମ) ସେଠାରେ ବସିଲେ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଘବ ଚିନ୍ତନ କରି ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 35

मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने

ବାନରମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସମୟୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ—“ଏହି ସାଗର ଲଂଘନ ପାଇଁ ତୁମମାନଙ୍କର କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି?”

Verse 36

इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः

“ଏହି ସେନା ମହାନ, ସାଗର ମଧ୍ୟ ଦୁସ୍ତର; ଏହି ନୀଳ ଜଳରାଶି ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗରେ ଆକୁଳିତ।”

Verse 37

उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः

ସମୁଦ୍ର ଉଛଳୁଥିବା ମାଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ବେଳିତ ଥିଲା; ବିଶାଳ ମକର, ଶଙ୍ଖ ଓ ଶୁକ୍ତି (ଓଇଷ୍ଟର)ରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଔର୍ବାନଳାଗ୍ନିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଭଳି ଫେନ ଉଠାଇ, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।

Verse 38

प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः

ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନରେ ଆକୃଷ୍ଟ ସମୁଦ୍ର ନୀଳମେଘମାନଙ୍କ ସହିତ ଆବୃତ ଥିଲା। ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ଗର୍ଜି, ବଳରେ ଉଛଳି, ଝଡ଼ରେ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇଉଠିଥିଲା।

Verse 39

कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

“ବରୁଣାଳୟ ଏହି ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଆମେ କିପରି ପାର ହେବୁ? ଆମେ ସମସ୍ତେ ମହାଓଜସ୍ବୀ ବାନରମାନଙ୍କ ସେନାଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛୁ।”

Verse 40

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्

“ଯଥୋଚିତ ଉପାୟରେ ନଦ-ନଦୀପତି (ସମୁଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଆମେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେବା; ସେନା ସହିତ ହଠାତ୍ ବରୁଣାଳୟକୁ କିପରି ପାର ହେବୁ?”

Verse 41

शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली

“ଆମେ ଶତଯୋଜନ ଆସିଛୁ, ତଥାପି ଏହା (ସମୁଦ୍ର) ମନସାପି ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ। ତେଣୁ ଅନେକ ବିଘ୍ନ ଉପସ୍ଥିତ; ତେବେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବୁ?”

Verse 42

कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये

କଷ୍ଟଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟକୁ ଆଜି ଆମେ ପହଞ୍ଚିଲୁ; ନିରାଶ୍ରୟ ହେଲୁ। ଏହି ମହାଜଳରେ, ମହାବାତରେ, ଆଶ୍ରୟହୀନ ସମୁଦ୍ରରେ।

Verse 43

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता

ବନବାସୀ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପାର କରାଇବା ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ କରିବୁ? ରାଜ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ ବନକୁ ଆସିଛି; ସୀତା ହୃତା; ପିତା ମୃତ।

Verse 44

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्

ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃସହ ଦୁଃଖ ହେଉଛି ସାଗର ଲଂଘନ। ଧିକ୍ ଧିକ୍, ହେ ଅମ୍ଭୋଧି, ତୋର ଗର୍ଜନକୁ ଧିକ୍; ଏହି ଅପାର ଜଳରାଶିକୁ ଧିକ୍!

Verse 45

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्

କୁମ୍ଭଜନ୍ମ ମହର୍ଷି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)ଙ୍କ ସେହି ବଚନ କିପରି ମିଥ୍ୟା ହେବ? ‘ପାପୀ ରାବଣକୁ ବଧ କରି, ପାପୋପଶମନ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧମାଦନକୁ ଯାଅ’ ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ।

Verse 46

श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ରାମଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ସେତେବେଳେ ସୁଗ୍ରୀବ-ପ୍ରମୁଖମାନେ…

Verse 47

ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କରଯୋଡି ମହାବଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ ବିନୟରେ କହିଲେ— “ନୌକା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତରାଫାରେ ଆମେ ଏହି (ସମୁଦ୍ର) ପାର ହେବୁ।”

Verse 48

मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

ତେବେ କୋଟି କୋଟି ବାନରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭୀଷଣ କହିଲେ— “ରାଜା ରାଘବ ସମୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 49

खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः

“ଏହି ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ର ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ଖନନ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି ଏହି ଅମ୍ବୁଧି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 50

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्

ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଘବ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 51

शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्

ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ଅତିଭୀଷଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ସମସ୍ତ ବାନର ତରାଫା ଓ ଛୋଟ ନୌକାରେ ମଧ୍ୟ ପାର ହୋଇପାରୁନଥିଲେ।

Verse 52

नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

ହେ ବାନରପୁଙ୍ଗବମାନେ! ଏତେ ବିଶାଳ ସେନା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନାଉକା ନାହିଁ। ଏବଂ ବଣିକମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି ହେବ ଏମିତି ପଥରେ ମୋ ପରି ଲୋକ କିପରି ଅଗ୍ରସର ହେବ?

Verse 53

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते

ଆମ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟର ଫାଟ-ଛିଦ୍ରରେ ଆଘାତ କରିପାରେ। ତେଣୁ ତେପ୍ପା ଓ ଛୋଟ ନାଉକାରେ ପାର ହେବା ମୋତେ ଏଠାରେ ରୁଚେ ନାହିଁ।

Verse 54

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये

ବିଭୀଷଣ କହିଥିବା କଥାରେ ମୋର ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ। କିନ୍ତୁ ମାର୍ଗସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଜଳନିଧି-ପ୍ରଭୁ ସମୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବି।

Verse 55

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

ଯଦି ସେ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ (ସମୁଦ୍ରକୁ) ମହାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା—ଅପ୍ରତିହତ, ଉଗ୍ର ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ—ଦଗ୍ଧ କରିଦେବି।

Verse 56

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे

ଏହିପରି କହି ରାଘବ ସୌମିତ୍ରି ସହ ଆଚମନ କଲେ; ପରେ ବିଧିମତେ କୁଶଶୟ୍ୟା ଉପରେ ସମୁଦ୍ରମୁଖୀ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ।

Verse 57

तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः

ତେବେ ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀରାମ ନଦ-ନଦୀମାନଙ୍କ ଅଧିପତିଙ୍କ ତଟରେ କୁଶା ପଥାରା ଶୟନରେ ଏମିତି ଶୋଇଲେ, ଯେପରି ବେଦୀରେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ବିରାଜେ।

Verse 58

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्

ରଘୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମ ଶେଷଭୋଗ ସଦୃଶ ନିଜ ବାହୁକୁ ତକିଆ କରି, ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ହୋଇ, ମକରାଳୟ ସାଗରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 59

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः

କୁଶା ପଥାରା ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ନିୟମବ୍ରତରେ ଅପ୍ରମତ୍ତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ତିନି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲା।

Verse 60

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये

ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ରହି, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ନିୟମାଚରଣକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ମାର୍ଗସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତେବେ ସାଗରଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 61

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः

କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ସାଗର ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ନାହିଁ—ଯଦ୍ୟପି ରାମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା କରିଥିଲେ।

Verse 62

तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः

ତଥାପି ସାଗର ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ରାମଙ୍କ ନୟନକୋଣ ରକ୍ତିମ ହେଲା।

Verse 63

समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्

ନିକଟରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ— “ଆଜି ମୋ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ମକରମାନଙ୍କ ସହିତ ବରୁଣାଳୟ (ସମୁଦ୍ର) କୁ…”

Verse 64

निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः

“ହେ ସୌମିତ୍ରି! ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଏହାର ଜଳକୁ ରୋକିଦେବି; ତେଣୁ ଧୀରେଧୀରେ ଏହା ଶଙ୍ଖ-ଶୁକ୍ତିର ଜାଲ ସହ, ମାଛ ଓ ମକରମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ରାଶି ହୋଇଯିବ।”

Verse 66

असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

“ଏ ମୋତେ ଅସମର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣୁଛି—ଏପରି ଜନକୁ ଧିକ୍! ସାମ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ସାଗର ମୋତେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଉନାହିଁ।”

Verse 67

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः

“ହେ ସୌମିତ୍ରି! ଧନୁଷ ଆଣ, ଏବଂ ଆଶୀବିଷ ସର୍ପସମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାନେ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ସାଗରକୁ ଶୋଷିଦେବି—ପ୍ଲବଙ୍ଗମାନେ ପାଦେ ପାଦେ ଆଗେ ବଢ଼ୁନ୍ତୁ।”

Verse 68

एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्

ଏହି ସମୁଦ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘି ସହସ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଆକୁଳ; ମୁଁ ମୋର ବାଣଦ୍ୱାରା ବରୁଣାଳୟକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମର୍ଯ୍ୟାଦ କରିଦେବି।

Verse 69

अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

ଆଜି ମୁଁ ଅମୋଘ ଅସ୍ତ୍ର-ବାଣଦ୍ୱାରା ଏହି ୱାରିଧିକୁ ଶୋଷିଦେବି; କ୍ଷମାଯୁକ୍ତ ମୋତେ ଏହି ମକରାଳୟ ତୁଚ୍ଛ ଭାବେ ଅବହେଳା କରୁଛି।

Verse 70

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः

ଏଭଳି କହି ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ, କ୍ରୋଧରେ ଆକୁଳ ନୟନବାନ୍ ରାମ ଅଦମ୍ୟ ହେଲେ—ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ ଶିବଙ୍କ ପରି।

Verse 71

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः

କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ବାଣଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ କମ୍ପିତ କରି, ସେ ଉଗ୍ର ଶର ମୁକ୍ତ କଲେ—ତ୍ରିପୁରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭବ (ଶିବ) ଯେପରି।

Verse 72

दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्

ଦୀପ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବାଣମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ସେ ଜଳ ଦର୍ପିତ ଦାନବମାନେ ଭରିଥିଲେ।

Verse 73

समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः

ତେବେ ସମୁଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିତ, କରଯୋଡ଼ି—ହେ ବିପ୍ରମାନେ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ନ ପାଇ, ପାତାଳରୁ ସ୍ୱୟଂ ଉଠି ଆସିଲା।

Verse 74

शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः

ସେ କୈବଲ୍ୟପଦର କାରଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲା; ତାପରେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ—ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 76

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

ସମୁଦ୍ର କହିଲା—ହେ ରାଘବ, ହେ ସୀତାପତେ! ତୁମ ପଦପଦ୍ମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ଯାହାର ସେବାରୁ ପରମ ସୁଖ ମିଳେ। ଦେବବୃନ୍ଦ ଯାହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୌତମଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହି ତୁମ ପବିତ୍ର ପାଦରେଣୁକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।

Verse 77

रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया

ରାମ ରାମ! ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦେଇଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ରଘୁକୁଳରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ।

Verse 78

नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्

ତୁମେ ନାରାୟଣ—ଅନାଦି ଅନନ୍ତ, ମୋକ୍ଷଦାତା, ଶିବମୟ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ। ରାମ ରାମ, ହେ ମହାବାହୋ! ଶରଣାଗତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।

Verse 79

कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କ୍ରୋଧ ସଂହର କର; ହେ କରୁଣାଳୟ, କ୍ଷମା କର। ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଜ୍ୟୋତିମାନମାନେ ସ୍ୱସ୍ୱ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 80

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता

ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ସ୍ୱଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେହି ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ହିଁ ଚାଲନ୍ତି। ମୋର ସ୍ୱଭାବ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗାଧ; ସହଜେ ବଦଳେ ନାହିଁ।

Verse 81

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह

କିନ୍ତୁ ବିକାର—ସ୍ୱଭାବର ବିଚ୍ୟୁତି—ଗାଢ଼ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୋଇପାରେ; ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି। ଲୋଭ, କାମ, ଭୟ କିମ୍ବା ରାଗରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଜନ୍ମେ, ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 82

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव

ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମୋ ବଂଶଜ ଗୁଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମ ସେନାର ପାରାପାରରେ ମୁଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବି।

Verse 83

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्

ସମୁଦ୍ର ଏପରି କହିଲା ପରେ, ନଦୀପତି ସେହି ଜଳଧିଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ—“ମୁଁ ସେନାସହିତ ରାବଣପାଳିତ ଲଙ୍କାକୁ ଯିବି।”

Verse 84

तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः

“ଏବେ ମୋର ପାରହେବା ପାଇଁ ତୁମେ ସେ ଶୁଷ୍କ ପଥକୁ ଆସ।” ଏମିତି କହି ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ର ପୁନର୍ବାର ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 85

शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः

ହେ ରାମ, ତୁମ ହିତ ପାଇଁ ଶୁଣ; ଶୁଣି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର। ଯଦି ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ, ପାରହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ସେନା ପାଇଁ, ମୁଁ ଶୁଷ୍କ ହେବି…

Verse 87

अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

ଏଠାରେ ନଳ ନାମକ ଏକ ବାନର ଅଛି, ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମତ। ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ, ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟା (ବିଶ୍ୱକର୍ମା)ଙ୍କ ବଳବାନ ପୁତ୍ର।

Verse 88

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

ସେ ମୋ ଉପରେ ଯେ କାଠ, ତୃଣ କିମ୍ବା ପଥର ନିକ୍ଷେପ କରିବ, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ଧାରଣ କରିବି; ସେହିଟା ତୁମ ସେତୁ ହେବ।

Verse 89

सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह

“ସେହି ସେତୁ ଦ୍ୱାରା ଯାଇ ରାବଣପାଳିତ ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚ।” ଏମିତି କହି ସେ (ସମୁଦ୍ର) ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ; ତାପରେ ରାମ ନଳଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 90

कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्

“ହେ ମହାମତି! ତୁମେ ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କର; ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସମର୍ଥ।” ତାପରେ ନଳ ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 91

अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः

“ମୁଁ ଏହି ଅଗାଧ ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରିବି। ପିତାଙ୍କଠାରୁ ମୋତେ ବର ମିଳିଛି, ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାହା ସମାନ।”

Verse 92

मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति

“ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲେ—‘ଶିଳ୍ପ ଓ ନିର୍ମାଣକର୍ମରେ ତୁମ ପୁତ୍ର ମୋ ସମାନ ହେବ’ ବୋଲି।”

Verse 93

पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः

“ମୁଁ ତାଙ୍କର ଔରସ ପୁତ୍ର; ନିଶ୍ଚୟ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସମାନ। ବାନରପୁଙ୍ଗବମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆଜିହି ସେତୁ ବାନ୍ଧୁନ୍ତୁ।”

Verse 94

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्

ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ସେହି ଅତିବଳବାନ ବାନରମାନେ ପର୍ବତ, ଗିରିଶୃଙ୍ଗ, ଲତା, ତୃଣ ଓ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 95

समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः

ସେଇ ମହାକାୟ ବୀରମାନେ ଗରୁଡ଼ ଓ ପବନ ସମ ବେଗରେ ଶିଳାଦି ଆଣି ଏକତ୍ର କଲେ। ଏବଂ ନଲ ନଦନଦୀପତି ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ମହା ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 96

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्

ଏହିପରି ଜାନକୀର ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀରାମ ଦଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲେ।

Verse 97

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्

ସେ ସେତୁ—ଏହିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ବାନରେନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ।

Verse 98

सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः

ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପୀ ମର୍ତ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶିବ ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେ ଏହି ପୁଣ୍ୟରେ।

Verse 99

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा

ସେତୁରେ କେବଳ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ଶଙ୍କର ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ସମ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତେଜ ନଥିବା ପରି, ତାହାର ସମତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 100

सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया

ସେତୁରେ ସ୍ନାନ ସମାନ କିଛି ଅନ୍ୟତ୍ର କେଉଁଠି ନାହିଁ। ସେହି ସେତୁର ମୂଳ ଲଙ୍କାଦିଗରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାର ହେବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 101

वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्

ବାନରମାନେ ସେତୁ-ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ପାପନାଶକ ଏକ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ/ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପରେ ତାହା ‘ଦର୍ଭଶୟନ’ ନାମରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 102

एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏଭଳି ମୁଁ ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁବନ୍ଧନ ବିଷୟ କହିଲି। ଏଠାରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି—ବହୁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ ପ୍ରଚୁର ଅଛି।

Verse 103

न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्

ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କିମ୍ବା ନାମ ଗଣନା କରିବାକୁ ଶେଷନାଗ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତଥାପି ଆଜି ମୁଁ ସେଠାର କିଛି ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 104

चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः

ସେତୁରେ ପ୍ରଧାନତଃ ଚବିଶଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ପ୍ରଥମଟି ‘ଚକତୀର୍ଥ’; ତାପରେ ‘ବେତାଳବରଦ’ (ବରଦାୟୀ ବେତାଳ) ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 105

ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्

ତାପରେ ପାପବିନାଶ ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ। ତାପରେ ପୁଣ୍ୟ ସୀତା-ସର, ଏବଂ ତାହାପରେ ଶୁଭ ମଙ୍ଗଳ-ତୀର୍ଥ।

Verse 106

ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः

ତାପରେ ‘ଅମୃତ-ବାପିକା’ ଅଛି; ଏହା ‘ସକଳ-ପାପ-ଘ୍ନୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକାରିଣୀ। ପରେ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ-କୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ତାହାପରେ ହନୁମାନଙ୍କ କୁଣ୍ଡ।

Verse 107

आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्

ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ତୀର୍ଥ; ତାହାପରେ ପରମ ମାନ୍ୟ ରାମ-ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ତାହାପରେ ଜଟା-ତୀର୍ଥ।

Verse 108

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्

ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରମ ତୀର୍ଥ; ତାହାପରେ ଅଗ୍ନି-ତୀର୍ଥ। ପରେ ପୁଣ୍ୟ ଚକ୍ର-ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ତାହାପରେ ଶିବ-ତୀର୍ଥ।

Verse 109

ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्

ତାପରେ ଶଙ୍ଖ ନାମକ ତୀର୍ଥ; ତାହାପରେ ଯମୁନା-ତୀର୍ଥ। ପରେ ଗଙ୍ଗା-ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ସତ୍ୱରେ ଗୟା-ତୀର୍ଥ।

Verse 110

ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्

ତତ୍ପରେ ‘କୋଟିତୀର୍ଥ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ପରେ ‘ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ଅମୃତ’ ତୀର୍ଥ। ତା’ପରେ ‘ମାନସ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ତାହାର ପରେ ‘ଧନୁଷ୍କୋଟି’ ଅଛି।

Verse 111

प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै

ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ; ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରେ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେତୁ-ପ୍ରଦେଶର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଏଗୁଡ଼ିକ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା।

Verse 112

यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा

ମହାସମୁଦ୍ରରେ ରାମ କିପରି ମହାନ ସେତୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ କଥିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ ପାପହର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମଧ୍ୟ ତଥା।

Verse 113

यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि

ଏହାକୁ ଶୁଣି ଓ ପଢ଼ିଲେ, ମଣିଷ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହିଁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 114

अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्

ହେ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଯେ ମଣିଷ ଭକ୍ତିସହ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ପରଲୋକରେ ଅନନ୍ତ ଜୟ ପାଏ; ପୁନର୍ଭବର କ୍ଲେଶକୁ ପୁଣି ଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 816

अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते

ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷର ବଳକୁ ଭରସା କରି ମୋତେ ଏଭଳି ଆଜ୍ଞା ଦେବେ। ତୁମ ସେନାର ପାରାପାର ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କହୁଛି।