Adhyaya 18

Verse 1

श्रीसूत उवाच । कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः । रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ଏହି କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ ତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ପାପବିମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପରେ ପୁଣ୍ୟ ରାମକୁଣ୍ଡକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 2

रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा । रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ରଘୁନାଥ ସରୋବର ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ପାପହର ଅଟେ। ତାହାର ତଟରେ ଅଳ୍ପ ଦକ୍ଷିଣା ସହ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା।

Verse 3

संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा । रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ରଘୁନାଥ ସରୋବର ତଟରେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ହେଉ କି ଜପ—ମୁଷ୍ଟିମାତ୍ର କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 4

दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् । रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः

ବେଦବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଆଗଲେ ତାହା ଅନନ୍ତଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏବେ ମୁଁ ରାମତୀର୍ଥକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିବି।

Verse 5

इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः

ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ଇତିହାସ, ସମସ୍ତ ପାପନାଶକ। ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ନିୟତ ଥିଲା।

Verse 6

अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः । रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्

ସେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ସଦା ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସରୋବର ତଟରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କଲେ।

Verse 7

जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् । नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः

ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଧିଦେବତା ଭାବେ ଜାଣି ସେ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିଲେ। ଅକ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ନିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରରାଜକୁ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଥର ଆବୃତ୍ତି କରୁଥିଲେ।

Verse 8

जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले । भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः

ରଘୁନାଥ ସରୋବରର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜପ କରୁଥିଲେ। ଭିକ୍ଷାଶୀ, ନିୟତାହାରୀ, କ୍ରୋଧଜିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ଥିଲେ।

Verse 9

एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत । ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि । तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ବହୁକାଳ ରହିଲେ। ପରେ ଏକଦା ସେ ମୁନି ହୃଦୟରେ ସଦା ରାମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସୀତାସହିତ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 10

सुतीक्ष्ण उवाच । नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଜାନକୀନାଥ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ହନୁମତ୍ପ୍ରିୟ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 11

नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित । नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च

କୌଶିକ ମୁନିଙ୍କ ଯାଗରକ୍ଷାରେ ଦୀକ୍ଷିତ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ କୌସଲେୟ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରପ୍ରିୟ! ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 12

नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित । मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन

ହରଙ୍କ କୋଦଣ୍ଡ ଭଞ୍ଜକ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ! ହେ ମାରୀଚାନ୍ତକ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାଟକା ପ୍ରାଣନାଶକ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 13

कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज । जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः

ହେ କବନ୍ଧହର ହରି, ହେ ଦଶରଥାତ୍ମଜ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମୋ ନମଃ। ହେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଜିତ, ଖରବିଧ୍ୱଂସକ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 14

नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते । विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे

ହେ ସୁଗ୍ରୀବନାଥ-ରକ୍ଷକ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ବାଲିହର! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଭୟ-କ୍ଲେଶ ହରଣକାରୀ, ମଳହାରୀ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମୋ ନମଃ।

Verse 15

अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः

ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ସଂହାରକ, ହେ ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ବ ନାଶକ, ସେହି ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିବା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ।

Verse 16

तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने

ତାରକ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ; ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ରାକ୍ଷସ-ସଂହାରକ, ରାବଣ-ମର୍ଦ୍ଦକ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମୋ ନମଃ।

Verse 17

कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्

କୋଦଣ୍ଡ ଧାରଣକାରୀ, ସର୍ବପ୍ରକାର ରକ୍ଷା ବିଧାନକାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ। ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରି ମୁନି ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସ୍ତବନ କଲେ।

Verse 18

निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्

ରାମଚନ୍ଦ୍ରରେ ଲୀନ ଚିତ୍ତରେ ସେ ଅନବରତ କାଳ କଟାଇଲେ। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କରି କରି ଷଡକ୍ଷର ‘ରାମ’ ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ସାଧନା ହେଲା।

Verse 19

स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्

ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ! ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଏବଂ ରଘୁନାଥଙ୍କ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ…

Verse 20

अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला । अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्

ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ମରଣରେ ନିର୍ମଳ ଓ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମାର ଏକତ୍ୱଲକ୍ଷଣ ଅଦ୍ୱୈତ-ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲା।

Verse 21

अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् । परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः

ତ୍ରୟୀ (ବେଦତ୍ରୟ) ଅଧ୍ୟୟନ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବେଦ ଶୁଣିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପରକାୟପ୍ରବେଶର ସାମର୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 22

आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च । अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्

ଆକାଶଗମନର ଶକ୍ତି ଓ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତତା ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ଏବଂ ଅଶ୍ରୁତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ବିନା ଲଭ୍ୟ ହେଲା।

Verse 23

गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् । अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा

ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଘାତ ବିନା ଗମନ ସମ୍ଭବ ହେଲା; ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ ହେଲା; ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ଭାଷଣ ମଧ୍ୟ ହେଲା।

Verse 24

पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପିପୀଳିକା ଆଦି ଜୀବମାନଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ହେଲା; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗମନ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହେଲା।

Verse 25

चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा । एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଗମନ ହୁଏ। ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ଏହି ସବୁ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଲଭ୍ୟ।

Verse 26

सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् । एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ରାମତୀର୍ଥକୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସେବନ କରିବାରୁ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି ଫଳ ମିଳିଲା। ସେ ତୀର୍ଥର ଏମିତି ପ୍ରଭାବ—ମହାପାତକକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Verse 27

महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्

ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟକର, ମହାସିଦ୍ଧିଦାୟକ, ଅପମୃତ୍ୟୁନାଶକ। ଏହା ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ନରକକ୍ଲେଶକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 28

रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् । अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः । पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया

ଏହା ନିତ୍ୟ ରାମଭକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ସଂସାରୋଚ୍ଛେଦର କାରଣ ହୁଏ। ଏହାର ତୀରେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି, ଲୋକାନୁଗ୍ରହ କାମନାରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିଲେ।

Verse 29

रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् । नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः

ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ରାମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କଲେ ନରମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ତେବେ ଅନ୍ୟ ବିଭୂତିମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା!

Verse 30

तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି, ଅସତ୍ୟବଚନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 31

ऋषय ऊचुः असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने

ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ଧର୍ମପୁତ୍ର କାହିଁକି ଅସତ୍ୟ କହିଥିଲେ, ଯାହାର ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସେ ଅତିପାବନ ରାମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ?

Verse 32

श्रीसूत उवाच । युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ— ହେ ଋଷିମାନେ! ଯୁଦ୍ଧରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଛଳରେ କିପରି ଅସତ୍ୟ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ରାମତୀର୍ଥରେ ସେଇ ଦୋଷ କିପରି ନଶିଗଲା, ମୁଁ କହିବି।

Verse 33

अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଆଦି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏବଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ସେତେବେଳେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 34

महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च

ହେ ବିପ୍ରସତ୍ତମମାନେ! ରାଜ୍ୟାର୍ଥେ ମହାବୈରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ବିଶାଳ ସେନାସହିତ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମବେତ ହେଲେ।

Verse 35

अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः । युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि

ବୀରମାନେ ସମରରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛକୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ। ଦଶ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଗାଙ୍ଗେୟ (ଭୀଷ୍ମ) ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 36

ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः

ତାପରେ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରାକ୍ରମୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସହ ମହାବଳ-ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 37

अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली । विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्

ମହାବଳୀ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରି ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଭାରି ପୀଡ଼ିତ କଲେ।

Verse 38

अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः । अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा

ତେବେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ଦୀପ୍ତ ମହାବଳୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ବାଣବର୍ଷାରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନାକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଭଙ୍ଗ କଲେ।

Verse 39

धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् । पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता

ତେବେ ଦ୍ରୋଣ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ଶରବର୍ଷାରେ ଆବୃତ କଲେ। ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ବାଣବର୍ଷରେ ପାର୍ଥସେନା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହେଲା।

Verse 40

दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः

ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦଶଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇ ପଳାଇଲେ। ତାପରେ ରଥୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ରଣରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 41

रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्

ସେଠାରେ ରଣନିପୁଣ ବିଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଓ ଦ୍ରୋଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଆକାଶ ଅନ୍ତର ନଥାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।

Verse 42

द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ରୋଣ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ ନଥିଲା। ଉତ୍ସାହ-ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ରଣ ଘଟିଲା।

Verse 43

द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्

ଦ୍ରୋଣ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଯେନ ଆଉଥରେ ଦ୍ରୋଣ-ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗିଲା। ତାପରେ ଦ୍ରୋଣ ମନେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରାକ୍ରମକୁ ବହୁତ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ।

Verse 44

ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्

ତାପରେ ମହାବୀର୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ପାଞ୍ଚାଳ ସେନାକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟ ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ସହ ସିଧାସଳଖ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 45

सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च । द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्

ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଗଜ-ବାଜି ସହିତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ—ବିଶ ହଜାର ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ଦଶ ଅୟୁତ—ବଧ କଲେ।

Verse 46

धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः । द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्

ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଆଘାତ କଲା; ଦ୍ରୋଣ ପଟ୍ଟିଶ (ଭାଲ) ଧରି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 47

शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः । परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः

ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା; ତେବେ ଶରାହତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ପରାଙ୍ମୁଖ ହେଲା।

Verse 48

ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः । स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्

ତାପରେ ରଥହୀନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ବୃକୋଦର (ଭୀମ) ତାଙ୍କୁ ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇଲେ; ତାହାପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 49

स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः । न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे

ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକର୍ମରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷିତ ସେହି ଅଧମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରୂର ହେଲେ; ନହେଲେ ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତେ ନାହିଁ, ରଣେ ନୃପମାନେ ନଶିବେ ନାହିଁ।

Verse 50

अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः । हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः

ଅହିଂସା ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସଦା ସ୍ମରଣୀୟ ପରମ ଧର୍ମ। ତଥାପି ବ୍ୟାଧଜାତିମାନେ ହିଂସାଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 51

हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् । स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे

ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ତୁମେ ହିଂସା କଲ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କୁ ବଧ କଲ। ତଥାପି ସେଇ ତୁମ ପୁତ୍ର, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରଣଭୂମିରେ ହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି।

Verse 52

तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते । वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्

ତଥାପି ତୁମର ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଠାରୁ ଭୀମଙ୍କ ବଚନର ସତ୍ୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି…

Verse 53

निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि । योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः

ସେ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ରଥ ଉପରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲା। ତେବେ ଯୋଗବିଦ୍ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପ୍ରାୟୋପବେଶ (ମରଣ-ଉପବାସ) ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 54

तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः । खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे

ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ସେଇ ଅବକାଶକୁ ଚିହ୍ନି, ଖଡ୍ଗଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ରଣଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ଶିର ଛେଦ କରିବାକୁ ଧାଇଲା।

Verse 55

वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ

ପାର୍ଥ ଆଦି ବାରଣ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ମସ୍ତକ ଛେଦନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଦ୍ରୋଣ ଯୋଗବିତ୍ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରୁ ଏକ ଜ୍ୟୋତି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲା।

Verse 56

दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः

ଯୁଦ୍ଧରେ କୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ, କୃପ ଓ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଆଦି ଦେଖିଲେ ଯେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପ୍ରାଣହୀନ ଶରୀରରୁ ମସ୍ତକ ଛିନ୍ନ କରାଗଲା।

Verse 57

भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा

ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ପୁତ୍ର (ଦ୍ରୋଣ) ନିହତ ହେବାରୁ କୌରବମାନେ ଭୟରେ ପଳାୟନ କଲେ। ହେ ବିପ୍ରଗଣ, ସେତେବେଳେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦି ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।

Verse 58

सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप

ସେହି ସୈନ୍ୟବାହିନୀକୁ ପଳାୟନ କରୁଥିବାର ଦେଖି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ସୁଯୋଧନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍! ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ସୈନ୍ୟମାନେ କାହିଁକି ପଳାୟନ କରୁଛନ୍ତି?"

Verse 59

तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा

ସେତେବେଳେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜେ କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦ୍ରୋଣ ବଧ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେଣୁ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କୁ ଗୁରୁଙ୍କ ବଧ ବିଷୟ ଜଣାଇଲେ।

Verse 60

कृप उवाच । अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् । हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली

କୃପ କହିଲେ—ହେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା! ତୋର ପିତା ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି, ବଳବାନ ହୋଇ, ଶତଶଃ ଯମସଦନକୁ ପଠାଇଦେଲେ।

Verse 61

दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा । पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः

ସେ ଅଦମ୍ୟ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି କେଶବ ସେତେବେଳେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।

Verse 62

केशव उवाच । द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्

କେଶବ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବମାନେ! ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ଜୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଅଛି।

Verse 63

अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना । सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः

‘ଦ୍ରୋଣ! ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା—ତୋର ପୁତ୍ର—ଏବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଛି’—ଏପରି ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରମାଣିକ ସତ୍ୟବାଦୀ ଲୋକ କହେ, ତେବେ ତାହା ବିଶ୍ୱସ୍ତ ହେବ।

Verse 64

द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् । अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्

ତେବେ ଦ୍ରୋଣ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ରଣରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେବେ; ତେଣୁ ଧର୍ମରାଜ ଏବେ ଏହି ମିଥ୍ୟାବାର୍ତ୍ତା କହିବା ଉଚିତ।

Verse 65

नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः । धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्

ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଜିତିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯଦି ଧର୍ମମାର୍ଗେ ବିଜୟ ଅସମ୍ଭବ, ତେବେ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 66

इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः । पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत

କେଶବଙ୍କ ସେହି କଥା ଶୁଣି ପୃଥାପୁତ୍ର ଭୀମ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମିଥ୍ୟାବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 67

अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना । द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः

“ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ହତ ହୋଇଛି, ହେ ଦ୍ରୋଣ; ସେ ଏବେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ।” ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କଲେ।

Verse 68

अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् । धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना

ତଥାପି ସନ୍ଦେହରେ ସେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲା— “ହେ ଧର୍ମାତ୍ମଜ! ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଏବେ…”

Verse 69

हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः । धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः

“…ସେ କି ହତ? ଆଜି ମୋତେ କୁହ; ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ମନାଯାଉଛ।” ଧର୍ମପୁତ୍ର ଅସତ୍ୟକୁ ଭୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଜୟଲାଲସାରେ ଦ୍ୱିଧାରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 70

किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् । स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्

“ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”—ଏଭଳି ଭାବି ତାହାର ମନ ଡୋଳାୟମାନ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ପରେ ଭୀମ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ‘ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା’ ନାମକ ହାତୀକୁ ଦେଖି ସେ ସନ୍ଦେହ-ବିଚାରରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 71

अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् । इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः

“ଆଜି ଏହି ମହାରଣରେ ଭୀମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାକୁ ନିହତ କରିଛି”—ଏଭଳି ଛଳବାକ୍ୟ କହି ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 72

तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत । अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि

ତାହା ଶୁଣି ତୁମ ପିତା ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛକୁ ହଟିଲେ। ପରେ ଧର୍ମସୁତ ପୁଣି କହିଲେ—“ବସ୍, ରୁକ; ନିବୃତ୍ତ ହେଅ।”

Verse 73

त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः । प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः

“ଯେ ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତାହାକୁ ମୁଁ ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧରେ ଧରିବି ନାହିଁ”—ଏଭଳି ସେ କହିଲା। ହେ ବତ୍ସ, ତୁମ ବଳବାନ ପିତା ଦ୍ରୋଣ ପୁଣି ଏହି ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।

Verse 74

अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः । धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः

ଏହିପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭଙ୍ଗର ଭୟରୁ ସେ ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ଦେଖି ତୁମ ପିତା ତାକୁ ନିଜ ପାଇଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭାବିଲେ।

Verse 75

मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः

ସେହି ଯୋଗବିତ୍ ପ୍ରାୟୋପବେଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ରଥ ଉପରେ ଶୟନ କଲେ। ସମାଧିସ୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ନିରୋଧ କରି ଓ ବାକ ସଂଯମ କରି ସେ ମୌନ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 76

ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः

ତା’ପରେ ମସ୍ତକ ଭେଦ କରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣବାୟୁ କ୍ଷଣକ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଗତ ହେଲା। ହେ ବତ୍ସ! ସେତେବେଳେ ମୃତ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ମସ୍ତକ ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନ କରାଗଲା।

Verse 77

केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्

ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାତରେ କେଶ ଧରି ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଆଦି ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୈନିକମାନେ 'ମାର ନାହିଁ' ବୋଲି କହିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାରଣ କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ହତ୍ୟା କଲେ।

Verse 78

श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः

ଶ୍ରୀ ସୂତ କହିଲେ: ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ! ପିତା ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଦନ କଲେ।

Verse 79

कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः

ସେଠାରେ ମହା କ୍ରୋଧରେ ଜଳି ଉଠି ସେ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ: "ଯେ ମିଥ୍ୟା କହି ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରାଇଥିଲା..."

Verse 80

पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् । गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्

ଆଜି ମୁଁ ମୋ ପିତା ସେହି ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କରିବି; ଯିଏ କେଶପାଶ ଧରି, ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ଶିର ନମାଇଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିଥିଲା।

Verse 81

छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् । कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्

ଛଳଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେହି ପାର୍ଷତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ହତ୍ୟା କରିବି; କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୋ ପରାକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ।

Verse 82

इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् । ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଏପରି ଦ୍ରୌଣି ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲା; ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା (ଯୋଦ୍ଧା) ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।

Verse 83

उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् । अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्

ଉଭୟ ସେନାମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୋଣ ନିହତ ହେବା ପରେ ସେମାନେ ପଟମଣ୍ଡପ (ତାମ୍ବୁ-ମଣ୍ଡପ) ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏଭଳି ଅଠାର ଦିନରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଲା।

Verse 84

शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः । धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः

ଶଲ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ-ମୁଖ ଅନ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେବା ପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରଣଭୂମିରେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ।

Verse 85

स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् । अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः

ତେବେ ବିଧିମତେ ବିପ୍ରମାନେ ଧୌମ୍ୟାଦି ଦ୍ୱିଜମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ନିଜ ଓ ପର (ଶତ୍ରୁ) ପକ୍ଷର ମୃତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଂପରାୟିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।

Verse 86

वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः

ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ; ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଆଗେଇଲେ।

Verse 87

संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् । ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः

ହାସ୍ତିନପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ନିଜ ରାଜମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାପରେ କିଛି ଦିନ ଗତ ହେଲାପରେ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟସତ୍ୟ (ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ପାଇଁ) ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 89

धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः । राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः । राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु । अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्

ଧୌମ୍ୟାଦି ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ମହାତ୍ମା ଧର୍ମଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଆରମ୍ଭ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଭିଷେକ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଧର୍ମନନ୍ଦନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା।

Verse 90

धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल । राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने

“ହେ ମହାଭାଗ ଧର୍ମପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବାତ୍ସଲ୍ୟଶୀଳ! ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଯାଅନି; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ରାଜ୍ୟପାଳନର ଭାର ବହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।”

Verse 91

यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् । न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः

ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଛଳରେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜକୁ ‘ଆଚାର୍ଯ୍ୟ’ ଓ ‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ ବୋଲି କହି, ରଣରେ ସେ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲା ପରେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ହୋଇ ତାହାକୁ ବଧ କରାଇଲ।

Verse 92

अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन । प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि

ଏହେତୁ, ହେ ଧର୍ମନନ୍ଦନ, ତୁମ ପାଖରେ ପାପର ପ୍ରାଚୁର୍ୟ ହୋଇଛି; ଏହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନ କରି ରାଜ୍ୟରକ୍ଷା‑ପାଳନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 93

नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर । इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी

ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିନା ଅର୍ହତା ରହେନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର। ଏହିପରି କହି ସେ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ନିରବ ହେଲା।

Verse 94

ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः । मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः

ତାପରେ ଧର୍ମସୁତ ରାଜା ସେଇ କଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାତର ହୋଇ କହିଲା—“ମୁଁ ମୂଢ; ଦୁସ୍ସାହସୀ, କ୍ରୂର, ପରନିନ୍ଦକ, ଲୋଭରେ ମୋହିତ।”

Verse 95

तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् । एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः

ତୁଚ୍ଛ ରାଜ୍ୟଲୋଭରେ ମୁଁ ଏପରି ପାପ କରିଛି। ଏହି ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି—ମୋର ଗତି କ’ଣ, କେଉଁ ଶରଣ?

Verse 96

किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः । इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे

“ମୁଁ କେଉଁ ଦାନ ଦେବି? ପୁଣି କେଉଁଠିକୁ ଯିବି?”—ଏପରି କହି ଧର୍ମପୁତ୍ର ସେ ରାଜା ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 97

कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् । ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः

କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ ରାଜା ଉଠି, କରଯୋଡ଼ି, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 98

संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा । अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः

ଭକ୍ତିଭାବରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ସେ ବିପ୍ର-ମୁନିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଦେହହୀନ ବାଣୀ ଯାହା କହିଥିଲା ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 99

व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः । श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे

ଦୁଃଖିତ ଧର୍ମନନ୍ଦନ ସେ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ। ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହାମୁନି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି ପରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 100

व्यास उवाच । मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते । अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ଭୟ କରନି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପାୟ କହୁଛି। ଏହି ପାପର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତାହା ଶୁଣି, ତଦନୁସାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର।”

Verse 101

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे । येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାଯୋଗିନ୍, ହେ ପାରାଶର୍ୟ, କରୁଣାନିଧେ! ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ମୋ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶିବ, ସେହି ଉପାୟ ଏବେଇ କହନ୍ତୁ।

Verse 102

व्यास उवाच । दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରର ସେତୁରେ ଏବଂ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ—

Verse 110

रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना । दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः

ରାମସେତୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେ କୌଣସି ବାହନ ବିନା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା; ଅଳ୍ପ କିଛି ଦିନରେ ହିଁ ରାମସେତୁକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 120

अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् । इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्

ତାପରେ ସେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କଲା। ଏହିପରି, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମତୀର୍ଥରେ ନିମଜ୍ଜନ-ସ୍ନାନରୁ ଏହି ଫଳ ପାଇଲା।

Verse 123

पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः । यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म

ଯେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଅଥବା ଯେ ମନୁଷ୍ୟ—even ଘୋର ପାପରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ—ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଅଲଭ୍ୟ କୈଲାସକୁ ଯିବେ; ସେଠାକୁ ଯାଇ ପୁନଃ ଜନ୍ମକୁ ଫେରିବେ ନାହିଁ।