Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । द्वैपायनविनेय त्वं सूत पौराणिकोत्तम । देवीपत्तनपर्यंतं चक्रतीर्थमनुत्तमम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୂତ, ପୁରାଣଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବୀପତ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବିଷୟ କହ।

Verse 2

इत्यब्रवीः पुरास्माकमतः पृच्छाम किंचन । देवीपुरं हि तत्कुत्र यदन्तं चक्रतीर्थकम्

ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଆମକୁ ଏପରି କହିଥିଲ; ତେଣୁ ଆମେ ପଚାରୁଛୁ—ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଯେଉଁଠି ଶେଷ ହୁଏ, ସେଇ ଦେବୀପୁର କେଉଁଠି?

Verse 3

देवीपत्तन मित्याख्या कथं तस्याभवत्तथा । श्रीरामसेतुमूले च स्नातानां पापिनामपिः

ତାହାର ‘ଦେବୀପତ୍ତନ’ ନାମ କିପରି ପଡ଼ିଲା? ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମସେତୁର ମୂଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ—ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କି ଫଳ ମିଳେ?

Verse 4

कीदृशं वा भवेत्पुण्यं चक्रतीर्थे तथैव च । एतच्चान्यान्विशे षांश्च ब्रूहि पौराणिकोत्तम

ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ କି ପ୍ରକାର ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ? ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶେଷତାମାନେ ମଧ୍ୟ କହ, ହେ ପୁରାଣଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 5

श्रीसूत उवाच । सर्वमेतत्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुंगवाः । पठतां शृण्वतां चैतदाख्यानं पापनाश नम्

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ଏ ସବୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରେ କହିବି; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ। ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ପଢ଼ୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରେ।

Verse 6

यत्र पाषाणनवकं स्थापयित्वा रघूद्वहः । बबन्ध प्रथमं सेतुं समुद्रे मैथिलीपतिः

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମେ ନଅଟି ପାଷାଣ ସ୍ଥାପନ କରି, ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମୈଥିଲୀପତି—ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 7

देवीपुरं तु तत्रैव यदन्तं चक्रतीर्थकम् । देवीपत्तनमित्याख्या यथा तस्य समागता

ସେଠାରେ ଦେବୀପୁର ଅଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଶେଷ ହୁଏ। ଏହା ‘ଦେବୀପତ୍ତନ’ ନାମ କିପରି ପାଇଲା, ମୁଁ କହିବି।

Verse 8

तद्ब्रवीमि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं श्रद्धया सह । पुरा देवासुरे युद्धे देवैर्नाशितपुत्रिणी । दितिः प्रोवाच तनयामात्मनः शोकमोहिता

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେ କଥା ମୁଁ କହୁଛି—ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶୁଣ। ପୁରାତନକାଳରେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିଥିଲେ; ପୁତ୍ରହୀନ ଦିତି ଶୋକରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ କହିଲେ।

Verse 9

दितिरुवाच । याहि पुत्रि तपः कर्तुं तपोवनमनुत्तमम्

ଦିତି କହିଲେ—କନ୍ୟେ, ତପ କରିବା ପାଇଁ ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ତପୋବନକୁ ଯାଅ।

Verse 10

पुत्रार्थं तव सुश्रोणि नियता नियतेन्द्रिया । इन्द्रादयो न शिष्येरन्येन पुत्रेण वै सुराः

ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ତୁମେ ନିୟମପରାୟଣ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ କର। କାରଣ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁତ୍ରଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ବଶୀଭୂତ ହେବେ ନାହିଁ।

Verse 11

उदिता तनया चैवं जनन्या तां प्रणम्य सा । स्वीकृत्य माहिषं रूपं वनं पञ्चाग्निमध्यगा

ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ କନ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପରେ ମହିଷରୂପ ଧାରଣ କରି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପଞ୍ଚାଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଘୋର ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 12

तपोऽतप्यत सा घोरं तेन लोकाश्चकंपिरे । तस्यां तपः प्रकुर्वंत्यां त्रिलोक्यासीद्भयातुरा

ସେ ଘୋର ତପ କଲା; ତାହାରେ ଲୋକମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ସେ ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ତ୍ରିଲୋକ ଭୟରେ ଆତୁର ହୋଇପଡ଼ିଲା।

Verse 13

इन्द्रादयः सुर गणा मोहमापुर्द्विजोत्तमाः । सुपार्श्वस्तपसा तस्या मुनिः क्षुब्धोऽवदत्तु ताम्

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତାହାର ତପରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ମୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 14

सुपार्श्व उवाच । परितुष्टोऽस्मि सुश्रोणि पुत्रस्तव भविष्यति । मुखेन महिषाकारो वपुषा नररूपवान्

ସୁପାର୍ଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମର ପୁତ୍ର ହେବ। ମୁଖରେ ସେ ମହିଷାକାର, କିନ୍ତୁ ଦେହରେ ନରରୂପବାନ ହେବ।

Verse 15

महिषो नामपुत्रस्ते भविष्यत्यतिवीर्यवान् । पीडयिष्यति यः स्वर्गं देवेन्द्रं च ससैनिकम्

ତୁମର ପୁତ୍ର ‘ମହିଷ’ ନାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରାକ୍ରମୀ ହେବ। ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଏବଂ ସେନାସହିତ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ଦେବ।

Verse 16

सुपार्श्वस्त्वेवमुक्त्वा तां विनिवार्य तपस्तथा । आगच्छदात्मनो लोकमनुनीय तपस्विनीम्

ଏପରି କହି ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ସେହି ତପସ୍ୟାରୁ ନିବାରଣ କଲେ। ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 17

अथ जज्ञे स महिषो यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । व्यवर्द्धत महावीर्यः पर्वणीव महोदधिः

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେହିପରି ମହିଷ ଜନ୍ମ ନେଲା। ମହାପରାକ୍ରମୀ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ୱାରବେଳେ ସମୁଦ୍ର ପରି ବଢ଼ିଲା।

Verse 18

ततः पुत्रो विप्रचित्तेर्विद्युन्माल्यसुराग्रणीः । अन्येऽप्यसुरवर्यास्ते संति ये भूतले द्विजाः

ତାପରେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, ଏବଂ ଭୂତଳରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ (ସମାଗତ ହେଲେ)।

Verse 19

ते सर्वे महिषस्यास्य श्रुत्वा दत्तवरं मुदा । समागम्य मुनिश्रेष्ठाः प्रावदन्महिषासुरम्

ଏହି ମହିଷଙ୍କୁ ବର ଦିଆଯାଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସାମୟ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 20

स्वर्गाधिपत्यमस्माकं पूर्व मसीन्महामते । देवैर्विष्णुं समाश्रित्य राज्यं नो हृतमोजसा

ହେ ମହାମତେ! ପୂର୍ବେ ସ୍ୱର୍ଗାଧିପତ୍ୟ ଆମର ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ନିଜ ବଳରେ ଆମ ରାଜ୍ୟକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିନେଲେ।

Verse 21

तद्राज्यमानय वलादस्माकं महिषासुर । वीर्यं प्रकटयस्वाद्य प्रभावमपि चात्मनः

ଏହେତୁ, ହେ ମହିଷାସୁର! ସେଇ ରାଜ୍ୟକୁ ଆମ ପାଇଁ ବଳପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଆଣ; ଆଜି ତୋର ବୀର୍ୟ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି-ପ୍ରଭାବର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରକାଶ କର।

Verse 22

अतुल्यबलवीर्यस्त्वं ब्रह्मदत्तवरोद्धतः । पुलोमजापतिं युद्धे जहि देवगणैः सह

ତୁ ଅତୁଲ ବଳ ଓ ବୀର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମାଦତ୍ତ ବରରେ ଗର୍ବିତ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁଲୋମଜାପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବଗଣ ସହିତ ସଂହାର କର।

Verse 23

दनुजैरेवमुक्तोऽसौ योद्धुकामोऽमरैः सह । महा वीर्योऽथ महिषः प्रययावमरावतीम्

ଦନୁଜମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ ପରେ, ଅମରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ସେଇ ମହାବୀର୍ୟ ମହିଷ ଅମରାବତୀକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲା।

Verse 24

देवानामसुराणां च संवत्सरशतं रणम् । पुरा बभूव विप्रेंद्रास्तुमुलं रोमहर्षणम्

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ପୁରାତନ କାଳରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁମୁଳ ଓ ରୋମହର୍ଷଣକର।

Verse 25

देववृन्दं ततो भी त्या पुरस्कृत्य पुरन्दरम् । कांदिशीकमभूद्विप्रा ब्रह्माणं च ययौ तदा

ତେବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦେବବୃନ୍ଦ ଭୟରେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେହିକ୍ଷଣେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 26

ब्रह्मा तानमरासर्वान्समादाय ययौ पुनः । नारायणशिवौ यत्र वर्तेते विश्वपालकौ

ବ୍ରହ୍ମା ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ ପୁନର୍ବାର ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱପାଳକ ନାରାୟଣ ଓ ଶିବ ବିରାଜିତ।

Verse 27

तत्र गत्वा नमस्कृत्य स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । ब्रह्मा निवेदयामास महिषासुरचेष्टितम्

ସେଠାକୁ ଯାଇ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଣାମ କରି, ଅନେକ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ପରେ ମହିଷାସୁରର ଦୁଷ୍ଟଚେଷ୍ଟା ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 28

सुराणामसुरैः पीडां देवयोः शंभुकृष्णयोः । इंद्राग्नियमसूर्येंदुकुबेरवरुणादिकान्

ସେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ପୀଡା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଏବଂ ଶମ୍ଭୁ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଧୀନ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ବରୁଣ ଆଦିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପଦାଧିକାରରୁ ହଟାଇଦିଆଯାଇଛି ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 29

निराकृत्याधिकारेषु तेषां तिष्ठत्ययं स्वयम् । अन्येषां देववृंदानामधिकारेपि तिष्ठति

ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଧିକାରପଦରୁ ହଟାଇ ଦେଇ, ସେ ନିଜେ ହିଁ ସେହି ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି; ଅନ୍ୟ ଦେବବୃନ୍ଦମାନଙ୍କ ଅଧିକାରପଦରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 30

निरस्तं देववृंदं तत्स्वर्लोकादवनीतले । मनुष्यवद्विचरते महिषासुरबाधितम्

ନିରାସିତ ଦେବବୃନ୍ଦ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ପୃଥିବୀତଳେ ପତିତ ହେଲା। ମହିଷାସୁରର ପୀଡାରେ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 31

एतज्ज्ञापयितुं देवौ युवयोरहमागतः । सार्द्धं देव गणैरत्र रक्षतं तान्समागतान्

ହେ ଦୁଇ ଦେବ, ଏହି କଥା ଜଣାଇବାକୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ଏଠାରେ ସମାଗତ ଦେବଗଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 32

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा रमेश्वरमहेश्वरौ । कोपात्करालवदनौ दुष्प्रेक्ष्यौ तौ बभूवतुः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରମେଶ୍ୱର ଓ ମହେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଖ ବିକରାଳ ହୋଇ, ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଲାଗିଲା।

Verse 33

अत्यन्तकोपज्वलितान्मुखाद्विष्णोरथ द्विजाः । निश्चक्राम महत्तेजः शंभोः स्रष्टुस्तथैव च

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ମହାତେଜ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲା; ସେପରି ଶମ୍ଭୁ ଓ ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 34

अपरेषां सुराणां च देहादिंद्रशरीरतः । तेजः समुदभूत्क्रूरं तदेकं समजायत

ଅନ୍ୟ ସୁରମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀରରୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୂର ତେଜ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେଇ ତେଜ ଏକମାତ୍ର ମହାପିଣ୍ଡ ହୋଇ ଏକତ୍ର ହେଲା।

Verse 35

तेषां तु तेजसां राशिर्ज्वलत्पर्वतसंनिभः । ददृशे देववृंदैस्तैर्ज्वालाव्याप्तदिगंतरः

ସେମାନଙ୍କ ତେଜର ସେଇ ରାଶି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଦେଖାଦେଲା; ଦେବବୃନ୍ଦମାନେ ତାହା ଦର୍ଶନ କଲେ, ଯାହାର ଜ୍ୱାଳା ସମସ୍ତ ଦିଗମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାଳକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା।

Verse 36

तेजसां समुदायोऽसौ नारी काचि दभूत्तदा । शिवतेजो मुखमभूद्विष्णुतेजो भुजौ द्विजाः

ସେଇ ତେଜମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ ତେବେ ଏକ ନାରୀରୂପ ହେଲା; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶିବତେଜ ତାହାର ମୁଖ ହେଲା ଓ ବିଷ୍ଣୁତେଜ ତାହାର ଭୁଜା ହେଲା।

Verse 37

ब्रह्मतेजस्तु चरणौ मध्यमैंद्रेण तेजसा । यमस्य तेजसा केशाः कुचौ चंद्रस्य तेजसा

ବ୍ରହ୍ମତେଜ ତାହାର ଚରଣ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରତେଜରେ ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ଗଢ଼ିଲା; ଯମତେଜରେ କେଶ, ଚନ୍ଦ୍ରତେଜରେ ସ୍ତନଦ୍ୱୟ ହେଲା।

Verse 38

जंघोरू कल्पितौ विप्रा वरुणस्य तु तेजसा । नितंबः पृथिवीतेजः पादांगुल्योऽर्कतेजसा

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ବରୁଣତେଜରେ ତାହାର ଜଂଘା ଓ ଊରୁ ଗଢ଼ାଗଲା; ପୃଥିବୀତେଜରେ ନିତମ୍ବ, ଅର୍କତେଜରେ ପାଦାଙ୍ଗୁଳିମାନେ ହେଲେ।

Verse 39

करांगुल्यो वसूनां च तेजसा कल्पितास्तथा । कुबेरतेजसा विप्रा नासिकापरिकल्पिता

ସେହିପରି ବସୁମାନଙ୍କ ତେଜରେ ତାହାର କରାଙ୍ଗୁଳିମାନେ ଗଢ଼ାଗଲେ; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, କୁବେରତେଜରେ ତାହାର ନାସିକା ନିର୍ମିତ ହେଲା।

Verse 40

नवप्रजापतीनां च तेजसा दंतपंक्तयः । चक्षुर्द्वयं समजनि हव्यवाहनतेजसा

ନବ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତେଜରୁ ତାହାର ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ଗଢ଼ିଉଠିଲା; ଏବଂ ହବ୍ୟବାହନ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ଦୀପ୍ତ ତେଜରୁ ତାହାର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 41

उभे संध्ये भ्रुवौ जाते श्रवणे वायुतेजसा । इतरेषां च देवानां तेजोभिरतिदारुणैः

ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ତାହାର ଭୃକୁଟି ହେଲା; ବାୟୁର ତେଜରୁ ତାହାର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ଗଢ଼ିଲା; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଅତିଦାରୁଣ ତେଜରୁ ଶେଷ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 42

कृतान्यावयवा नारी दुर्गा परमभास्वरा । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः

ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ନାରୀ—ପରମ ଭାସ୍ୱରା ଦୁର୍ଗା—ଦେବ ଓ ଅସୁର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦମ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 43

सर्ववृंदारकानीकतेजःसंघसमुद्भवा । तां दृष्ट्वा प्रीतिमापुस्ते देवा महिषबाधिताः

ସମସ୍ତ ଦେବସେନାର ତେଜସମୂହରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହିଷାସୁରଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ସେ ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ।

Verse 44

ततो रुद्रा दयो देवा विनिष्कृष्यायुधान्निजात् । आयुधानि ददुस्तस्यै शूलादीनि द्विजोत्तमाः

ତାପରେ ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆୟୁଧ ବାହାର କରି ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ—ଶୂଳ ଆଦି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।

Verse 45

भूषणानि ददुस्तस्यै वस्त्रमाल्यानि चंदनम् । सापि देवी तदा वस्त्रैर्भूषणैश्चंदनादिभिः

ତାଙ୍କୁ ଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଦିଆଗଲା। ତେବେ ସେ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣ ଓ ଚନ୍ଦନାଦିରେ ସୁଶୋଭିତ ହେଲେ।

Verse 46

कुसुमैरायुधैर्हारैर्भूषिता परिचारकैः । साट्टहासं प्रमुंचंती भैरवी भैरवस्वना

ପରିଚାରକମାନେ ତାଙ୍କୁ କୁସୁମ, ଆୟୁଧ ଓ ହାରଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ କଲେ। ଭୈରବ-ସଦୃଶ ସ୍ୱରବାଳୀ ଭୈରବୀ ଉଚ୍ଚ ଅଟ୍ଟହାସ କରି ଗର୍ଜିଲେ।

Verse 47

ननाद कंपयतीव रोदसी देवसेविता । देव्या भैरवनादेन चचाल सकलं जगत्

ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତା ସେ ଦ୍ୟାଵା-ପୃଥିବୀ କମ୍ପିବା ପରି ଗର୍ଜିଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଭୈରବନାଦରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ କମ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 49

सिंहवाहनमारूढां देवीं ताममरास्तदा । मुनयः सिद्धगंधर्वास्तुष्टुवुर्जयश ब्दतः

ତେବେ ଅମରମାନେ ସିଂହବାହନରେ ଆରୂଢା ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମୁନି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ‘ଜୟ’ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 50

महिषोऽपि महाक्रोधात्समुद्यत महायुधः । तं शब्दमवलक्ष्याथ ययावसुरसंवृतः

ମହିଷ ମଧ୍ୟ ମହାକ୍ରୋଧରେ ମହାୟୁଧ ଉଠାଇ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ସେଇ ଶବ୍ଦକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଅସୁରମାନେ ଘେରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଆଗେଇଲା।

Verse 51

व्यलोकयत्ततो देवीं तेजोव्याप्तजगत्त्रयीम् । सायुधानंतबाह्वाढयां नादकंपितभूतलाम्

ତେବେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା—ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ତ୍ରିଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା; ଆୟୁଧଧାରିଣୀ, ଅନନ୍ତ ବାହୁସମ୍ପନ୍ନା, ଯାହାଙ୍କ ନାଦରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 52

क्षोभिताशेषशेषादिमहानागपरंपराम् । विलोक्य देवीमसुराः समनह्यन्नुदायुधाः

ଶେଷାଦି ମହାନାଗମାନଙ୍କ ଅନନ୍ତ ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ କ୍ଷୋଭିତ କଲା—ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଅସୁରମାନେ ଆୟୁଧ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହେଲେ।

Verse 53

ततो देव्या तया सार्द्धमसुराणामभूद्रणः । अस्त्रैः शस्त्रैः शरैश्चक्रैर्गदाभिर्मुसलैरपि

ତାପରେ ସେହି ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଘୋର ରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ଶର, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ମୁସଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 54

गजाश्वरथपादातैरसंख्येयैर्महावलः । महिषो युयुधे तत्र देव्या साकमरिंदमः

ସେଠାରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତିର ଅସଂଖ୍ୟ ମହାବଳ ମଧ୍ୟରେ, ଅରିନ୍ଦମ ମହିଷ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।

Verse 55

लक्षको टिसहस्राणि प्रधानासुरयूथपाः । एकैकस्य तु सेनायास्तेषां संख्या न विद्यते

ଅସୁରଦଳର ପ୍ରଧାନ ଯୂଥପତିମାନେ ଲକ୍ଷ, କୋଟି ଓ ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସେନାର ସଂଖ୍ୟା ଗଣନାତୀତ ଥିଲା।

Verse 56

ते सर्वे युगपद्देवीं शस्त्रैरावव्रुरोजसा । सापि देवी ततो भीमा दैत्यमुक्तास्त्रसंचयम्

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥିରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବଳରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଘେରିଲେ। ତେବେ ଭୟଙ୍କରୀ ଦେବୀ ଦୈତ୍ୟମୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରସଞ୍ଚୟକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।

Verse 57

बिभेद लीलया बाणैः स्वकार्मुकविनिःसृतैः । ससर्ज दैत्यकायेषु बाणपूगान्यनेकशः

ନିଜ ଧନୁଷରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ବାଣଦ୍ୱାରା ସେ ଲୀଳାଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦିଲେ; ଏବଂ ଦୈତ୍ୟଦେହମାନଙ୍କ ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ବାଣପୁଞ୍ଜ ବର୍ଷାଇଲେ।

Verse 58

देव्याश्रयबला द्देवा निर्भया दैत्ययूथपैः । युयुधुः संयुगे शस्त्रैरस्त्रैरप्यायुधांतरैः

ଦେବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ବଳବାନ ହୋଇଥିବା ଦେବମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟୟୂଥପତିମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଆୟୁଧଦ୍ୱାରା ଲଢ଼ିଲେ।

Verse 59

ततो देवा बलोत्सिक्ता देवीशक्त्युपबृंहिताः । निःशेषमसुरान्सर्वानायु धैर्निरमूलयन्

ତାପରେ ଦେବୀଶକ୍ତିରେ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବଳୋତ୍ସାହିତ ଦେବମାନେ ନିଜ ଆୟୁଧଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷେ ଉପାଡ଼ି ନଷ୍ଟ କଲେ।

Verse 60

स्वसैन्ये तु क्षयं याते संक्षुब्धो महिषासुरः । चापमादाय वेगेन विकृष्य च महास्वनम्

ନିଜ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାରେ ମହିଷାସୁର କ୍ରୋଧରେ ସଂକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା; ସେ ଧନୁଷ ଧରି ବେଗରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଟାଣିଲା, ଏବଂ ମହାନ ଗୁଞ୍ଜନମୟ ଟଙ୍କାର ଧ୍ୱନି ହେଲା।

Verse 61

संधाय मुमुचे बाणान्देव सैन्येषु भूसुराः । इंद्रे तु दशसाहस्रं यमे पंचसहस्रकम्

ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧାରି ଭୂସୁରମାନେ ଦେବସେନା ଉପରେ ବାଣବୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦଶସହସ୍ର, ଯମଙ୍କୁ ପଞ୍ଚସହସ୍ର ବାଣ।

Verse 62

वरुणे चाष्टसाहस्रं कुबेरे षट्सहस्रकम् । सूर्ये चंद्रे च वह्नौ च वायौ वसुषु चाश्विनोः

ବରୁଣଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟସହସ୍ର, କୁବେରଙ୍କୁ ଷଟ୍ସହସ୍ର; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ବସୁମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବାଣ ଛାଡ଼ାଗଲା।

Verse 63

अन्येष्वपि च देवेषु महिषो दानवेश्वरः । प्रत्येकमयुतं बाणान्मुमुचे बलिनां वरः

ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦାନବେଶ୍ୱର ମହିଷ—ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଦଶହଜାର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 64

पलायंते ततो देवा महिषासुरमर्द्दिताः । देवीं शरणमाजग्मुस्त्राहित्राहीतिवादिनः

ତେବେ ମହିଷାସୁରରେ ମର୍ଦ୍ଦିତ ଦେବମାନେ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ‘ତ୍ରାହି ତ୍ରାହି’ ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଲେ।

Verse 65

ततो देवी गणान्स्वस्य भूतवेतालकादिकान् । यूयं नाशयत क्षिप्रमासुरं बलमित्यशात्

ତାପରେ ଦେବୀ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କୁ—ଭୂତ, ବେତାଳ ଆଦିଙ୍କୁ—ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ: ‘ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଅସୁରସେନାକୁ ନାଶ କର।’

Verse 66

अहं तु महिषं युद्धे योधयामि वलोद्धतम् । ततो देव्या गणैः सर्वमासुरं क्षतमाशु वै

ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ମହିଷ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ତାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ଗଣମାନେ ସମଗ୍ର ଆସୁର ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ନିହତ କଲେ।

Verse 67

ततः सैन्यं क्षयं नीते गणै र्देवीप्रचोदितैः । योद्धुकामः स महिषो गणैः साकं व्यतिष्ठत

ତାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଗଣମାନେ ସେନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟକୁ ନେଲେ। ଯୁଦ୍ଧକାମୀ ସେଇ ମହିଷ ଗଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।

Verse 68

अत्रांतरे महानादः सुचक्षुश्च महाहनुः । महाचंडो महाभक्षो महोदरम होत्कटौ

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହାନାଦ, ସୁଚକ୍ଷୁ ଓ ମହାହନୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏବଂ ମହାଚଣ୍ଡ, ମହାଭକ୍ଷ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଗଳ ମହୋଦର-ମହୋତ୍କଟ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।

Verse 69

पञ्चास्यः पादचूडश्च बहुनेत्रः प्रबाहुकः । एकाक्षस्त्वेकपादश्च बहुपादोऽप्यपादकः

ପଞ୍ଚାସ୍ୟ ଓ ପାଦଚୂଡ, ବହୁନେତ୍ର ଓ ପ୍ରବାହୁକ; ଏକାକ୍ଷ ଓ ଏକପାଦ; ଏବଂ ବହୁପାଦ ଏବଂ ଅପାଦକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 70

एते चान्ये च बहवो महिषासुर मंत्रिणः । योद्धुकामा रणे देव्याः पुरतस्त्ववतस्थिरे

ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ—ମହିଷାସୁରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—ଯୁଦ୍ଧକାମୀ ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 71

सिंहं वाहनमारुह्य ततो देवी मनोजवम् । प्रलयांबुदनिर्घोषं चापमादाय भैरवम्

ତେବେ ଦେବୀ ମନୋଜବ ବେଗରେ ସିଂହବାହନରେ ଆରୋହଣ କରି, ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଭୈରବ ଧନୁ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 72

विस्फोट्य मुमुचे बाणान्वज्रवेगसमान्युधि । दशलक्षगजैश्चापि शतलक्षैश्च वाजिभिः

ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବୀ ବିସ୍ଫୋଟ ଧ୍ୱନି ସହ ବଜ୍ରବେଗ ସମ ତୀବ୍ର ବାଣ ମୁକ୍ତ କଲେ—ଦଶଲକ୍ଷ ଗଜ ଓ ଶତଲକ୍ଷ ଅଶ୍ୱ ଥିବା ବଳ ଉପରେ।

Verse 73

शतलक्षै रथैश्चापि लक्षायुतपदातिभिः । युक्तो महाहनुर्दैत्यो देव्या युधि निपातितः

ଶତଲକ୍ଷ ରଥ ଓ ଲକ୍ଷାୟୁତ ପଦାତି ସହାୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାହନୁ ଦୈତ୍ୟକୁ ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପାତ କଲେ।

Verse 74

सैन्ये च तस्य निहता देव्या बाणैर्द्विजोत्तमाः । लक्षकोटिसहस्राणि प्रधानासुरनायकाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ତାହାର ସେନାରେ ଦେବୀଙ୍କ ବାଣଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଅସୁରନାୟକମାନେ ଲକ୍ଷ-କୋଟି-ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ନିହତ ହେଲେ।

Verse 75

महिषस्य हि विद्यन्ते महाबलपराक्रमाः । एकैकस्य प्रधानस्य चतुरङ्गबलं तथा

ମହିଷଙ୍କ ପାଖରେ ମହାବଳ-ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ପ୍ରଧାନ ସେନାପତିମାନେ ଥିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳ ଥିଲା।

Verse 76

महाहनोर्यथा विप्रास्तथैवास्ति महद्बलम् । तत्सर्वं निहतं देव्या शरैः कांचनपुंखितैः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ମହାହନୁ ପରି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମହାବଳ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁଂଖିତ ଶରଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତକୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 77

याममात्रेण विप्रेंद्रास्तदद्भुतमिवाभवत्

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! କେବଳ ଏକ ଯାମମାତ୍ରରେ ତାହା ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟିଲା ପରି ହେଲା।