Adhyaya 31

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् । कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଶୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ କିପରି ବଧ କଲା? ଏବଂ ଧନୁଷ୍କୋଟିରେ ନିମଜ୍ଜନ କରି ସେହି ପାପରୁ ସେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲା?

Verse 2

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम । तृप्तिर्न जायतेऽ स्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम्

ହେ ପୌରାଣିକୋତ୍ତମ! ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଆମମାନଙ୍କୁ ଏହା କହ; କାରଣ ତୁମ ବଚନାମୃତ ପାନ କରୁଥିବା ଆମକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 3

व्यास उवाच । एतत्पापस्य शांत्यर्थं प्रायश्चित्तं स्मृतौ न हि

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏହି ପାପର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ମୃତି-ପରମ୍ପରାରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

Verse 4

इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः । वक्तुं प्रचक्रमे तत्र व्यासं नत्वा गुरुं मुदा । श्रीसूत उवाच । राज्यार्थं कलहे जाते पांडवानां पुरा द्विजाः । धार्तराष्ट्रैर्महायुद्धे महदक्षौहिणीयुते

ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏପରି ପଚାରିଲେ, ସୂତ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୁରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୂର୍ବକାଳେ ରାଜ୍ୟାର୍ଥେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର କଲହ ଉଠିଲାବେଳେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ମହାୟୁଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଠାରେ ବିଶାଳ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସମବେତ ଥିଲା।

Verse 5

युद्धं दशदिनं कृत्वा भीष्मे शांतनवे हते । द्रोणे पंचदिनं कृत्वा कर्णे च द्विदिनं तथा

ଦଶ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ହତ ହେଲାପରେ; ଦ୍ରୋଣ ପତିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କରି; ଏବଂ ସେହିପରି କର୍ଣ୍ଣ ପତିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କରି—

Verse 6

तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्ये च निधनं गते । अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने द्विजाः

ସେହିପରି ଏକ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଶଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଧନ ପାଇଲାପରେ; ସେଠାରେ ସେହି ରଣରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ (ପତିତ ହେଲା), ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ—

Verse 7

भग्नोरौ भीमगदया पतिते राजसत्तमे । सर्वे नृपतयो विप्रा निवेशाय कृतत्वराः

ଭୀମଙ୍କ ଗଦାଘାତରେ ଜଂଘା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ସେଇ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ପତିତ ହେଲାବେଳେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସମସ୍ତ ନୃପତି ନିବାସ-ଶିବିର ପାଇଁ ତ୍ୱରା କଲେ।

Verse 8

ये जीवितास्तु राजानस्ते ययुर्हृष्टमानसाः । धृष्टद्युम्नशिखंडयाद्याः सृञ्जयाः सर्व एव हि

ଯେ ରାଜାମାନେ ଜୀବିତ ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ହୃଷ୍ଟମନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଆଦି ସହ ସମସ୍ତ ସୃଞ୍ଜୟ ମଧ୍ୟ ଗଲେ।

Verse 9

अन्ये चापि महीपाला जग्मुः स्वशिबिराण्यथ । अथ पार्था महावीरा कृष्णसात्यकिसंयुताः

ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଶିବିରକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ମହାବୀର ପାର୍ଥମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସାତ୍ୟକି ସହ—

Verse 10

दुर्योधनस्य शिबिरं प्राविशन्निर्जनं द्विजाः । वृद्धैरमात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ନିର୍ଜନ ହୋଇଥିବା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ କେବଳ ବୃଦ୍ଧ ଅମାତ୍ୟ, ଷଣ୍ଡ ଓ ସ୍ତ୍ରୀରକ୍ଷକମାନେ ରହିଥିଲେ।

Verse 11

कृतांजलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनांबरैः । प्रणम्यमानास्ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि

କୁରୁରାଜଙ୍କ ଭବନରେ ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରାଗଲା—ଯେମାନେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ନମ୍ରଭାବେ ନତ ହୋଇ, ମଲିନ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।

Verse 12

तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महा बलाः । सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसंत सुखेन ते

ସେଠାରେ ଥିବା ଧନ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦି ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେଇ ମହାବଳୀମାନେ ସୁୟୋଧନଙ୍କ ଶିବିରରେ ସୁଖରେ ରହିଲେ।

Verse 13

अथ तानब्रवीत्पार्थाञ्छ्रीकृष्णः प्रीणयन्निव । मंगलार्थाय चास्माभिर्वस्तव्यं शिबिराद्बहिः

ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ପରି କହିଲେ—“ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ଆମେ ଶିବିରରୁ ବାହାରେ ରାତି ବାସ କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 14

इत्युक्ता वासुदेवेन तथेत्युक्त्वाथ पांडवाः । कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः प्रययुः शिबिराद्बहिः

ବାସୁଦେବ ଏପରି କହିବାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ “ତଥେତି” କହି, କୃଷ୍ଣ ଓ ସାତ୍ୟକି ସହିତ ଶିବିରରୁ ବାହାରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 15

वासुदेवेन सहिता मंगलार्थं हि पांडवाः । ओघवत्याः समासाद्य तीरं नद्या नरोत्तमाः

ବାସୁଦେବ ସହିତ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ସେ ନରୋତ୍ତମ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓଘବତୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 16

ऊषुस्तां रजनीं तत्र हतशत्रुगणाः सुखम् । कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्तथा दुर्योधनांतिकम्

ସେଠାରେ ସେମାନେ ସୁଖରେ ସେଇ ରାତି କାଟିଲେ; ଶତ୍ରୁଗଣ ହତ ହୋଇଥିଲେ। କୃତବର୍ମା, କୃପ ଓ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର (ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା) ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ନିକଟେ ରହିଲେ।

Verse 17

आदित्यास्तमयात्पूर्वमपराह्णे समाययुः । सुयोधनं तदा दृष्ट्वा रणपांसुषु रूषितम्

ଅପରାହ୍ନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଏବଂ ରଣଧୂଳିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ବେଦନାରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ସୁୟୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 18

भग्नोरुदण्डं गदया भीमसेन स्य भीमया । रुधिरासिक्तसर्वांगं चेष्टमानं महीतले

ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗଦାଘାତରେ ତାହାର ଜଂଘା ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ସର୍ବାଙ୍ଗ ନେଇ ସେ ଭୂମିରେ ଛଟପଟ କରୁଥିଲା।

Verse 19

अशोचंत तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः । शुशोच सोऽपि तान्दृष्ट्वा रणे दुर्योधनो नृपः

ତେବେ ସେଠାରେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଆଦି ସେ ତିନିଜଣ ଶୋକ କଲେ; ରଣଭୂମିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 20

दृष्ट्वा तथा तु राजानं बाष्पव्याकुललोचनम् । अश्वत्थामा तदा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः

ରାଜାଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିବା ଦେଖି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କ୍ରୋଧରେ ମହାଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା।

Verse 21

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः । अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत

ହାତ ଉପରେ ହାତ ଚେପି, କ୍ରୋଧରେ ବିସ୍ତାରିତ ନୟନ ନେଇ, ଅଶ୍ରୁରେ କମ୍ପିତ ବାଣୀରେ ସେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 22

पिता मे पातितः क्षुद्रैश्छलेनैव रणाजिरे । न तथा तेन शोचामि यथा निष्पातिते त्वयि

‘ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ରଣଭୂମିରେ କ୍ଷୁଦ୍ରମାନେ କେବଳ ଛଳରେ ପତିତ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏଭଳି ପତିତ ହେଲା ବୋଲି ଯେ ଶୋକ, ସେପରି ଶୋକ ମୋତେ ସେଥିରେ ନୁହେଁ।’

Verse 23

शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप । सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते

ହେ ରାଜନ! ଆଜି ସତ୍ୟ କହୁଥିବା ମୋର ବଚନ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁଯୋଧନ, ମୁଁ ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ କରୁଅଛି।

Verse 24

अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः । पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे

ଆଜି ରାତ୍ରିରେ ବାସୁଦେବ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ସୃଞ୍ଜୟମାନଙ୍କ ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବି। ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁମତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् । तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः

ତାଙ୍କର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସେହିପରି ହେଉ।" ପୁନର୍ବାର ରାଜା କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଗଣ।

Verse 26

आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा । सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्

"ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ! କଳସର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସେନାପତି ପଦରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।" ତତ୍ପରେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କଲେ।

Verse 27

सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् । कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ

ତେବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୃତବର୍ମା ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 28

ततस्ते तु त्रयो वीराः प्रयाता दक्षिणोन्मुखाः । आदित्यास्तमयात्पूर्वं शिबिरांतिकमासत

ତାପରେ ସେଇ ତିନି ବୀର ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଶିବିରର ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 29

पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा तत्र जयैषिणः । पांडवानुद्रुता भीतास्तदा द्रौण्यादयस्त्रयः

ସେଠାରେ ପାର୍ଥପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ନାଦ ଶୁଣି, ଜୟ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଦ୍ରୌଣି ଆଦି ସେଇ ତିନିଜଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ଭୟରେ ପଳାଇଲେ।

Verse 30

प्राङ्मुखा दुद्रुवुर्भीत्या कियद्दूरं श्रमातुराः । मुहुर्तं ते ततो गत्वा क्रोधामर्षवशानुगाः

ସେମାନେ ପୂର୍ବାଭିମୁଖେ ଭୟରେ କିଛି ଦୂର ପଳାଇଲେ, ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ। ଅଳ୍ପ ସମୟ ଗଲାପରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନଜନିତ ଅମର୍ଷର ବଶରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 31

दुर्योधनवधार्तास्ते क्षणं तत्रावतस्थिरे । ततोऽपश्यन्नरण्यं वै नानातरुलतावृतम्

ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବଧର ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ସେମାନେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ସେଠାରେ ଠିଆ ହେଲେ। ପରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଗଛଲତାରେ ଆବୃତ ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 32

अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम् । समृद्धजलसंपूर्णतटाकपरिशोभितम्

ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ଅନେକ ମୃଗରେ ଭରିଥିଲା, କ୍ରୂର ପକ୍ଷୀଦଳରେ ଆକୁଳ ଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଳାବମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲେ।

Verse 33

पद्मेंदीवरकह्लारसरसी शतसंकुलम् । तत्र पीत्वा जलं ते तु पाययित्वा हयांस्तथा

ସେମାନେ ପଦ୍ମ, ନୀଳକମଳ ଓ କୁମୁଦରେ ଶତଶଃ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସରୋବର ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଜଳ ପାନ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ପିଆଇଲେ।

Verse 34

अनेकशाखासंबाधन्यग्रोधं ददृशुस्ततः । संप्राप्य तु महावृक्षं न्यग्रोधं ते त्रयस्तदा

ତାପରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଶାଖାରେ ଘନ ହୋଇଥିବା ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ। ସେହି ମହାବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ତିନିଜଣ ଏକାସାଥିରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 35

अवतीर्य रथेभ्यश्च मोचयित्वा तुरंगमान् । उपस्पृश्य जलं तत्र सायंसंध्यामुपासत

ସେମାନେ ରଥରୁ ଅବତରି ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଜୁଆଠାରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ସେଠାରେ ଜଳରେ ଆଚମନ କରି ସାୟଂସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କଲେ।

Verse 36

अथ चास्तगिरिं भानुः प्रपेदे च गतप्रभः । ततश्च रजनी घोरा समभूत्तिमिराकुला

ତାପରେ ପ୍ରଭା କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତଗିରିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତଦନନ୍ତରେ ତିମିରରେ ଆକୁଳ ଭୟଙ୍କର ରଜନୀ ଉଦିତ ହେଲା।

Verse 37

रात्रिचराणि सत्त्वानि संचरंति ततस्ततः । दिवाचराणि सत्त्वानि निद्रावशमुपा ययुः

ତେବେ ରାତ୍ରିଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠିସେଠି ସଞ୍ଚରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦିବାଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଦ୍ରାର ବଶରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 38

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः प्रदोषसमये हि ते । न्यग्रोधस्योपविविशुरंतिके शोककर्शिताः

ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କୃତବର୍ମା, କୃପ ଓ ଦ୍ରୌଣି (ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା) ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟେ ବସିଲେ।

Verse 39

कृपभोजौ तदा निद्रां भेजातेऽतिप याक्रमौ । सुखोचितास्त्वदुःखार्हा निषेदुर्धरणीतले

ତେବେ କୃପ ଓ ଭୋଜ (କୃତବର୍ମା) ଅତି ପରାକ୍ରମୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଳ କ୍ଷୟରେ ନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ; ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ନିରାବରଣ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଶୋଇଲେ।

Verse 40

द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः । ययौ न निद्रां विप्रेंद्रा निश्वसन्नुरगो यथा

କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କ୍ରୋଧରେ ମନ କଳୁଷିତ ହୋଇ—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର—ସର୍ପ ପରି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ ନିଦ୍ରାକୁ ଗଲା ନାହିଁ।

Verse 41

ततोऽवलोकयांचक्रे तदरण्यं भयानकम् । न्यग्रोधं च ततोऽपश्यद्बहुवायससंकुलम्

ତାପରେ ସେ ସେଇ ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଦେଖିଲା; ଏବଂ ଅନେକ କାଉମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 42

तत्र वायसवृन्दानि निशायां वासमाय युः । सुखं भिन्नासु शाखासु सुषुपुस्ते पृथक्पृथक्

ସେଠାରେ ରାତିରେ କାଉମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ବାସ କରିବାକୁ ଆସିଲେ; ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ସୁଖରେ ସେମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଶୋଇଲେ।

Verse 43

काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः । ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्

ଯେତେବେଳେ ସେହି କାଉମାନେ ଚାରିଆଡେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଶୋଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଭାସ ପକ୍ଷୀ ଆସୁଥିବାର ଦେଖିଲେ।

Verse 44

कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् । स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि

କ୍ରୂର ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା, କ୍ରୂର ଶରୀର ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ପିଙ୍ଗଳ ବର୍ଣ୍ଣର ସେହି ଭାସ ପକ୍ଷୀ ଜୋରରେ ଶବ୍ଦ କରି ଗଛ ଡାଳରେ ବସିଲା।

Verse 45

उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः

ସେହି ବରଗଛର ଡାଳ ଉପରକୁ ଡେଇଁ, କାଉମାନଙ୍କର ଯମ ସଦୃଶ ସେହି ପକ୍ଷୀ ଶୋଇଥିବା ଅନେକ କାଉଙ୍କୁ ମାରିଦେଲା।

Verse 46

काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः । इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः

ସେହି ପକ୍ଷୀ କିଛି କାଉଙ୍କର ଡେଣା ଭାଙ୍ଗିଦେଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗୋଡ଼ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।

Verse 47

विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः । स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा

ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ! ସେହି ବଳବାନ ପେଚା ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିରି ପକାଇଲା; ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଅନେକ କାଉ ଭଙ୍ଗା ଶରୀର ସହ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ।

Verse 48

समंतादावृतं सर्वं न्यग्रोधपरि मण्डलम् । वायसांस्तान्निहत्यासावुलूको मुमुदे तदा

ଚାରିଦିଗରେ ବଟବୃକ୍ଷର ତଳେ ଓ ଚାରିପାଖର ସମଗ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଆବୃତ ଥିଲା; ସେ କାଉମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେ ପେଚା ତେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।

Verse 49

द्रौणिर्दृष्ट्वा तु तत्कर्म भासेनैवं कृतं निशि । करिष्याम्यहमप्येवं शत्रूणां निधनं निशि

ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ରାତିରେ ଭାସ ପକ୍ଷୀ ଏଭଳି କରିଥିବା ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ମନେ ଭାବିଲା—“ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ରାତିରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ନିଧନ କରିବି।”

Verse 50

इत्यचिंतयदेकः सन्नुपदेशमिमं स्मरन् । जेतुं न शक्याः पार्था हि ऋजुमार्गेण युद्ध्यता

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଏକାକୀ ହୋଇ, ଏହି ‘ଉପଦେଶ’ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ଭାବିଲା—“ସିଧା ମାର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଜିତିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।”

Verse 51

मया तच्छद्मना तेऽथ हंतव्या जितकाशिनः । सुयोधनसकाशे च प्रतिज्ञातो मया वधः

“ଏହେତୁ ସେଇ ଛଳଦ୍ୱାରା, ଜିତି ନିଶ୍ଚିନ୍ତରେ ଶୋଇଥିବା ସେମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସୁୟୋଧନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବଧ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି।”

Verse 52

ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति । छलेन युध्यमानस्य जयश्चास्य रिपुक्षयः

“ମୁଁ ସିଧା ମାର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ମୋ ପ୍ରାଣନାଶ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଛଳରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ବିଜୟ ହେବ ଏବଂ ଶତ୍ରୁକ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ହେବ।”

Verse 53

यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि । कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना

ଯଦିଓ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦନୀୟ ହୁଏ, ତଥାପି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତାହା କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 54

पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने । अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि

ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଯୋଧନଙ୍କ ସହିତ ଛଳନା ପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଏହି ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।

Verse 55

परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः

ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁ ସୈନ୍ୟ କ୍ଳାନ୍ତ, ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଭୋଜନରତ, ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନିଃସନ୍ଦେହରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 56

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे । भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः

ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ନିଦ୍ରାଭିଭୂତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଏବଂ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେହି ସମସ୍ତ ସୈନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 57

एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि । प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी । द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत

ଏହିପରି ଶୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ସଂକଳ୍ପ କରି, ସେହି ସାହସୀ ଦ୍ରୌଣି (ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା) ରାତିରେ ଶୋଇଥିବା ଭୋଜ (କୃତବର୍ମା) ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଦୁହିଁଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 58

अश्वत्थामोवाच । मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କହିଲେ - ମହାବଳଶାଳୀ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ସୁଯୋଧନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 59

शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः । भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्

ଯଦିଓ ସେ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମା ଥିଲେ, ତଥାପି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର ଭୀମ ରାଜାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ପାଦ ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 60

ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् । सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् । कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः

"ତେଣୁ ଆଜି ରାତିରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଯାଇ, ସୁଖରେ ଶୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଆମେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିବା।" ଏହା ଶୁଣି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 61

कृप उवाच । सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते

କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ - "ସଂସାରରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଧର୍ମ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଏହା ପୂଜନୀୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।"

Verse 62

तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् । शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया

"ସେହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, (ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ)। ହେ ବତ୍ସ! ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏହି ଦୁଃସାହସ ତ୍ୟାଗ କର।"

Verse 63

वयं तु धृतराष्टं च गांधारीं च पतिव्रताम् । पृच्छामो विदुरं चापि तदुक्तं करवा महे । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रोवाच वै पुनः

ଆସ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ, ପତିବ୍ରତା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଏବଂ ବିଦୁରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିବା; ସେମାନେ ଯାହା କହିବେ, ସେହିପରି ଆମେ କରିବା। ଏପରି କୁହାଯାଇଲାପରେ ଦ୍ରୌଣି (ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା) ସେତେବେଳେ ପୁଣି କୃପଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 64

अश्वत्थामोवाच । पांडवैश्च पुरा यन्मे छलाद्युद्धे पिता हतः

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କହିଲେ— ପୂର୍ବେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଛଳଯୁକ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ।

Verse 65

तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल । द्रोणहंताहमित्येतद्धृष्टद्युमस्य यद्वचः

ହେ ମାତୁଳ! ‘ମୁଁ ଦ୍ରୋଣହନ୍ତା’— ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ମୋ ସମସ୍ତ ମର୍ମକୁ କାଟିଦେଉଛି।

Verse 66

कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् । तैरेव पांडवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः

ଜନସମ୍ମୁଖରେ ସେହି ବଚନ ମୁଁ କିପରି ଶୁଣିବି? ସେଇ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମସେତୁକୁ ନିରାକରିଥିଲେ।

Verse 67

समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् । त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः

ତୁମମାନେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହିଁ, ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲେ।

Verse 68

तथा शांतनवो भीष्मस्त्यक्तचापो निरायुधः । शिखंडिनं पुरोधाय निहतः सव्यसाचिना

ସେହିପରି ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଧନୁଷ ତ୍ୟାଗ କରି ନିରାୟୁଧ ହୋଇ, ଶିଖଣ୍ଡୀକୁ ଆଗରେ ରଖି ସବ୍ୟସାଚୀ (ଅର୍ଜୁନ) ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ।

Verse 69

एवमन्येऽपि भूपालाश्छलेनैव हतास्तु तैः । तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि

ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଳରେ ନିହତ ହେଲେ; ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରାତିରେ ସୁପ୍ତମାନଙ୍କୁ ମାରିବି।

Verse 70

एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् । प्रायादभिमुखः शत्रून्समारुह्य क्रुधा ज्वलन्

ଏଭଳି କହି ଦ୍ରୌଣି ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁମୁଖେ ପ୍ରୟାଣ କଲା।

Verse 71

तं यांतम न्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ । ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा

ସେ ଯାଉଥିବାବେଳେ କୃତବର୍ମା ଓ କୃପ—ଉଭୟେ—ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ସେହି ଶିବିରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 72

शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत । रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम्

ଶିବିରଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ସେଠାରେ ଠିଆ ହେଲା; ରାତିରେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ କରୁଣାନିଧି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।

Verse 73

अवाप विमलं खङ्गं महादेवाद्वरप्रदात् । ततो द्रौणिरवस्थाप्य कृतवर्मकृपावुभौ

ବରଦାତା ମହାଦେବଙ୍କଠାରୁ ସେ ନିର୍ମଳ ଖଡ୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ତାପରେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର କୃତବର୍ମା ଓ କୃପ—ଉଭୟଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସାଇଲା।

Verse 74

द्वारदेशे महावीरः शिबि रांतः प्रविष्टवान् । प्रविष्टे शिबिरे द्रौणौ कृतवर्मकृपावुभौ

ଦ୍ୱାରପ୍ରଦେଶରେ ସେ ମହାବୀର ଶିବିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ କୃତବର୍ମା ଓ କୃପ—ଉଭୟେ ମଧ୍ୟ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 75

द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ । अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव

ଦ୍ୱାରପ୍ରଦେଶରେ ସେ ଦୁଇ ପରମ ଧନୁର୍ଧର ସତର୍କ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ। ତାପରେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ତେଜରେ ଯେନ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା।

Verse 76

खङ्गं विमलमादाय व्यचरच्छिबिरे निशि । ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मंदमाययौ

ନିର୍ମଳ ଖଡ୍ଗ ଧରି ସେ ରାତିରେ ଶିବିର ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପରେ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଶିବିରକୁ ନିକଟ ହେଲା।

Verse 77

धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः । सुषुपुर्निशि विश्वस्ताः स्वस्वसैन्यसमावृताः

ସେଠାରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦିମାନେ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ରାତିରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ—ନିଜ-ନିଜ ସେନାଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ।

Verse 78

धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रवित् । तं सुप्तं शयने शुभ्रे ददर्शारान्महाबलम्

ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଶିବିରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ସେଇ ମହାବଳବାନଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୁଭ୍ର ଶୟ୍ୟାରେ ନିଦ୍ରାସୀନ ଦେଖିଲା।

Verse 79

पादेनाघातयद्रोषात्स्वपंतं द्रोणनंदनः । स बुद्धश्चरणाघातादुत्थाय शयनादथ

କ୍ରୋଧରେ ଦ୍ରୋଣନନ୍ଦନ ନିଦ୍ରାସୀନ ତାକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲା। ସେଇ ପାଦାଘାତରେ ସଚେତନ ହୋଇ ସେ ଶୟ୍ୟାରୁ ଉଠିଲା।

Verse 80

व्यलोकयत्तदा वीरो द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् । तमुत्पतंतं शयनाद्द्रोणाचार्यसुतो बली

ତେବେ ସେ ବୀର ଦେଖିଲା—ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେ ଶୟ୍ୟାରୁ ଉଛଳି ଉଠୁଥିବାବେଳେ ବଳବାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲା।

Verse 81

केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले । धृष्टद्युम्नस्तदा तेन निष्पिष्टः स भया तुरः

ସେ ଦୁଇ ବାହୁଦ୍ୱାରା କେଶ ଧରି ଧରାତଳରେ ପକାଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲା। ଏଭଳି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାହାଦ୍ୱାରା ପିଷ୍ଟ ହୋଇ ଭୟରେ ଆତୁର ହେଲା।

Verse 82

निद्रांधः पादघातातो न शशाक विचेष्टितुम् । द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः

ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ଧ ଓ ପାଦାଘାତରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ସେ କିଛି ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିଲା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୌଣି ତାହାର ବକ୍ଷ ଉପରେ ଚାପି, ଧନୁର୍ଗୁଣରେ ତାହାର କଣ୍ଠ ବାନ୍ଧିଦେଲା।

Verse 83

नदंतं विस्फुरंतं तं पशुमारममारयत् । तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः

ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଓ କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ସେହି ପଶୁମାରକୁ ସେ ବଧ କଲା; ଏବଂ ସେହିପରି ତାହାର ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କଲା।

Verse 84

युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च । तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्

ସେ ମହାବୀର ଯୁଧାମନ୍ୟୁକୁ ଓ ଉତ୍ତମୌଜକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କଲା; ଏବଂ ସେହିପରି ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ସୋମକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କଲା।

Verse 85

शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् । तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान्

ଶିଖଣ୍ଡୀକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଅନ୍ୟ ଅନେକଙ୍କୁ ସେ ଖଡ୍ଗରେ ବଧ କଲା; ଏବଂ ତାହାର ଭୟରେ ଦ୍ୱାରଦ୍ୱାରା ବାହାରିଥିବା ସମସ୍ତ ସୈନିକମାନେ ମଧ୍ୟ—ସବୁଏ—ନିହତ ହେଲେ।

Verse 86

प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ । एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः

କୃତବର୍ମା ଓ କୃପ—ଉଭୟେ—ଅନେକଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖକୁ ପଠାଇଲେ; ଏହିପରି ସେହି ମହାବଳୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶିବିର ସେନାନିହତ ହୋଇ ରହିଗଲା।

Verse 87

तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा । एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः

ସେହି କ୍ଷଣେ ତାହା ତ୍ରିଜଗତ୍-ପ୍ରଳୟ ପରି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ଏହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କରି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଆଦି ସେହି ତିନିଜଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 88

निरगुः शिबिरात्तस्मात्पार्थभीता भयातुराः । सर्वे पृथक्पृथग्देशान्दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः

ପାର୍ଥଙ୍କ ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସେହି ଶିବିରରୁ ପଳାଇଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ରଗତିରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ଥାନକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।

Verse 89

अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् । तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः

ତାପରେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଦ୍ରୌଣି ମନୋହର ରେବା-ତୀରକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ବେଦଘୋଷକ ଅନେକ ସହସ୍ର ଋଷି ଥିଲେ।

Verse 90

कथयंतः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् । तत्रायं प्रययौ द्रौणिरृषीणामाश्रमेष्वथ

ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ କଥା କହି କହି ଅନୁତ୍ତମ ତପ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଦ୍ରୌଣି ସେଠାକୁ ଯାଇ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ନିକଟିତ ହେଲା।

Verse 91

प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः । द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम्

ସେ ପ୍ରବେଶ କରିମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନେ ଦ୍ରୌଣିର ଦୁଷ୍ଚରିତ ଜାଣି ଯୋଗବଳରେ ତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 92

सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः । त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम्

‘ହେ ଦ୍ରୌଣି! ଶୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା ପାପୀ, ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ। ତୋର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଆମର ପାତିତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।’

Verse 93

त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भ वेत् । अतोऽस्मदाश्रमेभ्यस्त्वं निर्गच्छ पुरुषाधम

ତୋ ସହ କେବଳ କଥାହେବାମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାପାପର ଅସଂଖ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ତେଣୁ, ହେ ପୁରୁଷାଧମ, ଆମ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଛାଡ଼ି ଯା।

Verse 94

इत्यब्रुवंस्तदा द्रौणिं तत्रत्या मुनयो द्विजाः । इतीरितस्ततो द्रौणिर्मुनिभिर्ब्रह्म वादिभिः

ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିମାନେ ସେତେବେଳେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଉକ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ରୌଣି (ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା) ସେତେବେଳେ ବିଚଳିତ ହେଲା।

Verse 95

लज्जितो निलात्तस्मादाश्रमान्मुनिसेवितात् । एवं काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु प्रययौ च सः

ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମୁନିସେବିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଏଭଳି କରି ସେ କାଶୀ ଆଦି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମଣ କରିଲା।

Verse 96

तत्रतत्र द्विजैः सर्वै र्निंदितोऽसौ महात्मभिः । व्यासं शरणमापेदे प्रायश्चित्तचिकीर्षया

ସେ ଯେଉଁଠିଯେଉଁଠି ଗଲା, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶରଣ ନେଲା।

Verse 97

ततो बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिम् । द्वैपायनं समागम्य प्रणनाम सभक्तिकम्

ତାପରେ ବଦରିକାରଣ୍ୟରେ ଆସୀନ ମହାମୁନି ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 98

ततो व्यासोऽब्रवीदेनं द्रोणाचार्यसुतं मुनिः । त्वमस्मदाश्रमादद्रौणे निर्याहि त्वरया त्विति

ତେବେ ମୁନି ବ୍ୟାସ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଦ୍ରୌଣି, ମୋ ଆଶ୍ରମରୁ ତୁରନ୍ତ, ଶୀଘ୍ର ବାହାରିଯା।”

Verse 99

सुप्तमारण दोषेण महापातकवान्भवान् । अतो मे भवतालापान्महत्पापं भविष्यति । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः प्रोवाचेदं वचो मुनिः

“ଶୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଦୋଷରେ ତୁମେ ମହାପାତକରେ କଳୁଷିତ। ତେଣୁ ତୁମ ସହ କଥାହେଲେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମହାପାପ ଲାଗିବ।” ଏମିତି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଦ୍ରୌଣି ତେବେ ମୁନିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 100

अश्वत्थामोवाच । भगवन्निंदितः सर्वैस्त्वामस्मि शरणं गतः

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କହିଲା— “ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।”

Verse 110

स्नानं कुरुष्व द्रौणे त्वं मासमात्रं निरं तरम् । सुप्तमारणदोषात्त्वं सद्यः पूतो भविष्यसि

“ହେ ଦ୍ରୌଣି, ତୁମେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନ କର। ଶୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଦୋଷରୁ ତୁମେ ସତ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ହେବ।”

Verse 132

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स विधूयेह पापानि शिवलोके महीयते

ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଏଠାରେଇ ପାପ ଝାଡ଼ିଦେଇ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।