Adhyaya 45

Verse 1

श्रीसूत उवाच । एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा । लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽययौ

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମସାଧକ ଶ୍ରୀରାମ ଯଥାବିଧି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଦେଲେ; ତାପରେ ମାରୁତି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗକୁ ନେଇ ସହସା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 2

रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः । वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च

ମାରୁତି ବୀର ଦାଶରଥି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ; ପରେ ବୈଦେହୀ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 3

सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् । दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः

ସୀତା ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ରଘୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବାଲୁକାର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।

Verse 4

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖେଦରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ପରିଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ଅଞ୍ଜନୀପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 5

हनूमानुवाच । दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् । खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

ହନୁମାନ କହିଲେ—ହେ ରାମ, ମୁଁ ଦୁର୍ଜାତ; ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇ କେବଳ କ୍ଲେଶର କାରଣ ହୋଇଛି। ହେ ଦେବ, କ୍ରୂରକର୍ମ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖିନ୍ନ ହୋଇଛି।

Verse 6

मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् । यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे

କୌଣସି ସୀମନ୍ତିନୀ ନାରୀ ମୋ ପରି ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ନ ଦିଅନ୍ତୁ; କାରଣ ଭବସାଗରେ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।

Verse 7

खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् । अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे

ପୂର୍ବରୁ ସେବାରେ ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିଲି—ଯୁଦ୍ଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ; ଏବେ ତୁମ ଅବମାନନାରୁ ମୋତେ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ହେଉଛି।

Verse 8

सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च । रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह

ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ତୁମକୁ ସେବେ, ଏବଂ ରାବଣର କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ରାକ୍ଷସ (ବିଭୀଷଣ) ରାଜ୍ୟାର୍ଥେ ସେବେ।

Verse 9

मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते । वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै

କିନ୍ତୁ ହେ ମହାମତି ରାମ! ମୁଁ ନିର୍ହେତୁକ ଭାବେ, ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ତୁମକୁ ସେବା କରିଛି; ତଥାପି ଆଜି ଅନେକ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୋତେ ହିଁ ତୁମେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲ।

Verse 10

शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् । कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्

ପର୍ବତୋତ୍ତମ କୈଲାସରୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆଣିବା ପାଇଁ ମୁଁ ତ୍ୱରିତ କୈଲାସକୁ ଗଲି; କିନ୍ତୁ ପିନାକୀ (ଶିବ)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 11

तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः

ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଉମାପତି, ବୃଷଭବାହନ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ହେ ରଘୁପତି, ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଖକୁ ଫେରିଆସିଲା।

Verse 12

अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो

କିନ୍ତୁ ଏବେ, ହେ ବିଭୋ, ତୁମେ ବାଳୁକାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ମୁନି, ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ପୂଜା କରୁଛ।

Verse 13

मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते

‘ମୁଁ କୈଲାସ ପର୍ବତରୁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଆଣିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ହାୟ! ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦେହ ଭାର ହୋଇଗଲା।’

Verse 14

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह

ହେ ଭୂତଳର ମହାରାଜ, ହେ ଜାନକୀରମଣ ପ୍ରଭୋ, ହେ ରଘୂଦ୍ୱହ—ଏହି ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ସହିପାରୁନି।

Verse 15

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः

‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ମୁଁ ଏହି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବି।’

Verse 16

श्रीसूत उवाच । एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏଭଳି ବାରମ୍ବାର କ୍ରନ୍ଦନ କରି ପବନପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ପଡ଼ିଲା ଏବଂ କ୍ରୋଧ-ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 17

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्

ତାକୁ ଦେଖି ରଘୁନାଥ ମଧ୍ୟ ହସି ଏହି କଥା କହିଲେ—ଦେବତା, ମୁନି, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ—ସେଠାରେ ମାରୁତିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ପୋଛିଦେଲେ।

Verse 18

श्रीराम उवाच । सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च

ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟବିଷୟ ଜାଣେ; ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 19

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा

ହେ କପେ! ଜନ୍ମିତ, ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା, କିମ୍ବା ମୃତ—ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରେ।

Verse 20

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर

ଜୀବ ନରକକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା ନିର୍ଗୁଣ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ହେ ବାନର! ଶୋକ କରନି।

Verse 21

लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः

ତ୍ରିଲିଙ୍ଗ-ଶରୀରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକମାତ୍ର ଜ୍ୟୋତି, ନିରଞ୍ଜନ; ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ନିର୍ବିକାର ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ ଦର୍ଶନ-ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 22

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम

ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଶୋକ କାହିଁକି କରୁଛ? ହେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 23

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्

ହେ କପି, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଆତ୍ମାକୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କର; ଦେହାଦିରେ ମମତା ଛାଡ଼, ତାହା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ବିରୋଧିଣୀ।

Verse 24

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च

ସଦା ଧର୍ମ ଆଚରଣ କର, ପ୍ରାଣିହିଂସା ପରିତ୍ୟାଗ କର; ସାଧୁପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ସେବା କର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଗ୍ରହ କର।

Verse 25

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे

ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୋଷକୀର୍ତ୍ତନ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ହେ କପି, ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନା ନିତ୍ୟ କର।

Verse 26

सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे । प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्

ହେ କପେ! ସଦା ସତ୍ୟ କହ ଓ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର। ମୋହର ବିଷୟ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରତ୍ୟଗ୍ବ୍ରହ୍ମର ଏକତାଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 27

शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् । अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्

‘ଶୋଭନ’ ଓ ‘ଅଶୋଭନ’ର ଭ୍ରାନ୍ତି ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ପରି କଳ୍ପିତ ହୁଏ। ମୋହର ବୈଭବରୁ ପଦାର୍ଥରେ ‘ଶୋଭନତ୍ୱ’ ଅଧ୍ୟାସ ହୁଏ।

Verse 28

रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम । रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः

ହେ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭ୍ରାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରାଗ-ଦ୍ୱେଷର ବଳରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ‘ଧର୍ମ’ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମବଶ ହୁଏ।

Verse 29

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः । चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः

ମୋହପାଶରେ ପଡ଼ି ଦେବ, ତିର୍ୟକ୍ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ଅବସ୍ଥାର ଲୋକମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, କର୍ପୂର ଆଦି ଅତିଶୋଭନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନଶ୍ୱର ପଦାର୍ଥ ମାତ୍ର।

Verse 30

मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् । भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः

ଯାହାର ସ୍ପର୍ଶରେ ମଳ ହୁଏ, ସେ ଶରୀର କିପରି ସୁଖ? ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଅତିଶୋଭନ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହାନ୍ତି।

Verse 31

विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् । सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्

ଯାହାର ସଙ୍ଗରୁ ବିଷ୍ଠା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ଶରୀର କିପରି ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ ହେବ? ଏବଂ ଯାହାର ସଙ୍ଗରୁ ମୂତ୍ର ହୁଏ, ସେ ଜଳ କିପରି ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଶୀତଳ ହେବ?

Verse 32

तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना । अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि

ତେବେ ଏବେ କୁହ, ହେ କପି—ଏହି ଦେହପିଣ୍ଡ କିପରି ସତ୍ୟରେ ଶୋଭନ ହେବ? କାରଣ ଏହାର ସ୍ପର୍ଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧବଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ମଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 33

भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत । श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन

ଘାମରୁ ସେମାନେ ମଲିନ ହୁଅନ୍ତି—ତେବେ ତାହା କିପରି ଶୋଭନ ହେବ? ହେ ହନୁମାନ, ବାୟୁନନ୍ଦନ, ମୋ ପରମାର୍ଥ ବଚନ ଶୁଣ।

Verse 34

अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते । प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्

ଏହି ସଂସାରରୂପ ଗର୍ତ୍ତରେ କିଛିମାତ୍ର ସତ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ପାଏ, ତାପରେ ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥା ଆସେ।

Verse 35

पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते । पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते

ତାପରେ ସେ ଯୌବନ ପାଏ, ତାହାପରେ ବାର୍ଧକ୍ୟ ଭୋଗେ। ପଛରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଏ, ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଗେ।

Verse 36

अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः । तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्

ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଅଜ୍ଞାନ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେ ପରମ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 37

अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा । ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्

ଅଜ୍ଞାନର ନିବୃତ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନରୁ ହୁଏ, କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପରବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ବେଦାନ୍ତବାକ୍ୟରୁ ଜନ୍ମେ।

Verse 39

तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि । मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः

ସେହି ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବିରକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଜନ୍ମେ, ଅନ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ସତ୍ୟକଥା, ମୁଖ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ସାଧକଙ୍କୁ ତାହା ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମିଳେ।

Verse 40

जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा । इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति

ଜାଗ୍ରତ ହେଉ କି ସ୍ୱପ୍ନରତ, ଭୋଜନ କରୁ କି ନିର୍ବିକାର ଦାଁଡ଼ିଥାଉ—ଏହି ମନୁଷ୍ୟକୁ କ୍ରୂର କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ) ସଦା ଟାଣିନେଇଯାଏ।

Verse 41

सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्

ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୟରେ ଶେଷ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତା ପତନରେ; ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ବିପ୍ରୟୋଗରେ—ଏବଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ।

Verse 42

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

ଯେପରି ପକ୍କ ଫଳର ଭୟ କେବଳ ପତନ, ସେପରି ଜନ୍ମିତ ମନୁଷ୍ୟର ଭୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ପତନ।

Verse 43

यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति । एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः

ଯେପରି ଦୃଢ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘର କାଳେ ନଶିଯାଏ, ସେପରି ଜରା–ମୃତ୍ୟୁବଶ ମନୁଷ୍ୟ ନଶିଯାନ୍ତି।

Verse 44

अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति । आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

ଦିନ-ରାତି ଗତିରେ ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଶୋକ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ?

Verse 45

नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर । सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

ହେ କପୀଶ୍ୱର! ଠିଆ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୌଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସହେ ସହେ ଚାଲେ, ସହେ ସହେ ବସେ।

Verse 46

चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते । शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः

ଦୂରଦେଶ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସହେ ସହେ ଫେରେ। ଶରୀରେ ଭଜା ପଡ଼େ, ମୁଣ୍ଡର କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଏ।

Verse 47

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा । यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ

ଜରାରେ ଦେହ କ୍ଷୟ ପାଏ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶି ଆଦି ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ପୀଡିତ ହୁଏ; ଯେପରି ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଗୋଟିଏ କାଠ ଅନ୍ୟ କାଠ ସହ ମିଳିଯାଏ।

Verse 48

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च

ହେ ବାନର! ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାଳଯୋଗରେ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି; ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ବଧୂ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧନ—ସବୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ବିୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 49

क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः

ହେ ବାନର! କେବେ କେବେ ଲୋକେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପୁଣି ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଯାଆନ୍ତି; ଯେପରି ପଥରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା କେହି, ପଥେ ଯାଉଥିବା ପାନ୍ଥକୁ ରାସ୍ତାରେ ମିଳେ।

Verse 50

अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः

‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମମାନଙ୍କ ସହ ଯିବି’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଚାଲନ୍ତି; କିଛି ସମୟ ଦୁଇଜଣ ସଙ୍ଗେ ଯାଇ, ପରେ ପୁଣି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି।

Verse 51

एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्

ହେ କପି! ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର ଆଦିଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ ନଶ୍ୱର; ଶରୀରର ଜନ୍ମ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 52

अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया । एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः

ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକାର ନାହିଁ। ଏହି ଶରୀର ପତିତ ହେଲେ ଦେହୀ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 53

प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ । प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर

ହେ ବତ୍ସ, ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ ସେ ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ହେ ବାନର, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସଦା ଏକେ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଏକେ ଅବସ୍ଥାରେ ବାସ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 54

स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् । यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च

ନିଜନିଜ କର୍ମବଶରେ ସମସ୍ତେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିୟୋଗ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀର ନଶିଯାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 55

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम । अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं

ହେ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆତ୍ମାର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ତେଣୁ ହେ ଅଞ୍ଜନାସୂନୁ, ଶୋକରହିତ ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ।

Verse 56

सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् । त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा

ସତ୍ସ୍ୱରୂପ ଓ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଦିନରାତି ଚିନ୍ତନ କର। ଏବଂ ଜାଣ—ତୁମେ କରିଥିବା କର୍ମ ମୋର ହୁଏ, ମୁଁ କରିଥିବା କର୍ମ ତୁମର ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 57

मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे । मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्

ଏହେତୁ, ହେ ବାନର, ମୋର ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ଥାପନ ହିଁ ତୋର ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ଥାପନ ହେଉ। ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ ହେବାକୁ ଥିବାରୁ ସୀତା ବାଳୁକାର ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 58

मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु । कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने

ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି, ତେଣୁ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖ କରନି। ଏହି ଶୁଭ ଦିନରେ କୈଳାସରୁ ଆସିଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଁ ସ୍ଥାପନ କରିବି।

Verse 59

तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् । हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः

ତୋର ନାମରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ। ହନୂମଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ରାଘବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे । अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे

ହେ କପି, ତୋର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦଳ ନିହତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ନିଜ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହେବୁ।

Verse 61

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् । संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

ହନୂମାନ-ନାମକ ସେଇ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଦାନ କରିଥିଲେ। ତାହାକୁ ଓ ରାମନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ନର କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 62

योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः । रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्

ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଯେ ଭକ୍ତ ହନୁମାନକୃତ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ଏବଂ ରାମନାଥେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ—ଶିବଙ୍କ ସହ ପରମ ଏକତ୍ୱ—ଲାଭ କରେ।

Verse 63

तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः । येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ

ସେଇ ଦର୍ଶନ-ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; କାରଣ ତାହାଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ମହାଦେବ—ହନୂମଦୀଶ୍ୱର ଓ ରାଘବେଶ୍ୱର—ଦର୍ଶନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 64

हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् । जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्

ଏଠାରେ ହନୁମାନକୃତ ଲିଙ୍ଗ, ମୋଦ୍ୱାରା କୃତ ଲିଙ୍ଗ, ଜାନକୀ (ସୀତା)ଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ—ଏସବୁ ପବିତ୍ର ରୂପ।

Verse 65

सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च । अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्

ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଲିଙ୍ଗ, ସେତୁ-ନିର୍ମାତା ନଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ, ନୀଳ ଓ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଲିଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 66

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्

ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରତ୍ନଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ (ଏଠାରେ ଅଛି); ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ କୃତ ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ଶେଷାଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ (ଏଠାରେ ଅଛି)।

Verse 67

इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते । सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः

ଏହିପରି ଏଠାରେ ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର ସଦା ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 68

तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् । अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि

ଏହେତୁ ନିଜ ପାପସମୂହର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କର। କିନ୍ତୁ ହେ ମହାଭାଗ, ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଉଖାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ—

Verse 69

मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् । स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्

ହେ ବତ୍ସ, ମୁଁ ଏଠାରେ (ଏକ ଲିଙ୍ଗ) ସ୍ଥାପନ କରିଛି, ଏବଂ ସୀତା ବାଲୁକାର ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି। ତାପରେ ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସ୍ଥାପନ କରିବି।

Verse 70

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् । तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति

ଏହି (ଲିଙ୍ଗ) ପାତାଳ ଓ ସୁତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ବିତଳ, ରସାତଳ ଏବଂ ତଲାତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦି—ସେହି ଅଧୋଲୋକମାନଙ୍କୁ ଚିରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି।

Verse 71

प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् । उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे

ଏହି ଲିଙ୍ଗ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ କାହାର ବଳ ହେବ? ଉଠ; ଲିଙ୍ଗକୁ ହଟାଇବା ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼। ହେ କପି, ଏହା ମୁଁ ହିଁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି।

Verse 72

त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः । इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः

“ତୁମେ ଆଣିଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର; ଶୋକ କରନି।” ଏପରି କୁହାଯାଇ ସେ ବାନରବୀର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା ଏବଂ ନିଜ ସତ୍ୟ ବଳ ଅପ୍ରକାଶିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲା।

Verse 73

उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् । संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्

“ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଉତ୍ତମ ବାଲୁକା-ଲିଙ୍ଗକୁ ଉଦ୍ବାସନ କରିବି, ଏବଂ କୈଲାସରୁ ଆଣିଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ଆଦର ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବି।”

Verse 74

उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम । चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः

“ବାଲୁକାରେ ତିଆରି ରୂପକୁ ହଟାଇବାରେ ମୋ ପାଇଁ କେତେ ଭାର ହେବ?” ଏଭଳି ମନେ ଭାବି ମାରୁତାତ୍ମଜ ହନୁମାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 75

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः

ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମୁନି, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ—ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ—

Verse 76

पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् । पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली

ବୈଦେହୀ (ସୀତା) ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ବଳବାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରି, ଅତ୍ୟଧିକ ବେଗରେ, ନିଜ ହାତରେ ସେହି ବାଲୁକା-ଲିଙ୍ଗକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧରିନେଲା।

Verse 77

यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः । नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा

ମହା ପ୍ରୟାସରେ ମାରୁତି ତାହାକୁ ହଲାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ବଳ ଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ବାଲୁକାମୟ ସେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ସରାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 78

ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः । पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा

ତାପରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଉଚ୍ଚ କିଲକିଲା ଶବ୍ଦ କରି, ପୁଛ ଉଠାଇ ଦୁଇ ହାତରେ ନିଜ ବଳରେ ତାହାକୁ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 79

इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः । नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः

ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ହଲାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ପବନପୁତ୍ର ସେ ବାନର ତାହାକୁ କିଛିମାତ୍ରେ ସରାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 80

तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् । उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः

ସେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୁଛରେ ବେଢ଼ି, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରଣୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବାୟୁପୁତ୍ର ସେ କପି ବେଗରେ ଆକାଶକୁ ଉଛଳିଲେ।

Verse 81

कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् । लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତସହ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇ, ସେ ଲିଙ୍ଗକୁ କେବଳ ଏକ କ୍ରୋଶମାତ୍ର ଟାଣି ପାରିଲେ; ତାପରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ରକ୍ତ ବମନ କଲେ।

Verse 82

पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले । पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ହନୁମାନ କମ୍ପିତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଧରାତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ବାୟୁପୁତ୍ର ପତିତ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଓ ଦୁଇ ନୟନରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା।

Verse 83

नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः । रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ତାଙ୍କ ନାସାପୁଟ, କର୍ଣ୍ଣରନ୍ଧ୍ର ଓ ଅଧୋଭାଗରୁ ରକ୍ତର ଭୟଙ୍କର ଧାରା ବହିଲା; ସେଠାରେ ରକ୍ତକୁଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା।

Verse 84

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

ତେବେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ‘ହାହା’ ବୋଲି କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଉଠିଲା। ଏବଂ କପିସେନା ସହିତ ସେ ଦୁଇଜଣ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଧାଇଲେ।

Verse 85

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा । सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁଇ ବୀର ଜାନକୀ (ସୀତା) ସହିତ, ମହାବଳୀ ବାନରମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ, ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 86

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते । यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ସେତେବେଳେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଯେପରି ରଜନୀରେ ତାରାଗଣ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥି ଭାସନ୍ତି।

Verse 87

ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् । मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्

ସେମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦେହ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ, ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପତିତ, ମୁଖରୁ ରକ୍ତ ବମନ କରୁଥିଲେ।

Verse 88

विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि । कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्

ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ବାନର ହାହାକାର କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କରୁଣାଭରା ସୀତା ନିଜ ହାତରେ ମାରୁତିସୁତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।

Verse 89

ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले । रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्

ସେ ‘ତାତ! ତାତ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ କପୀଶ୍ୱର ହନୁମାନଙ୍କୁ ପତିତ ଦେଖି ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 90

आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् । विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः

ନିଜ ହାତରେ ତାଙ୍କୁ କୋଳରେ ଉଠାଇ (ରାମ) ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ନୟନଜଳ ଝରାଇ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।