Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
या अध्यायात प्रश्नोत्तररूपाने धर्मकथा उलगडते. अगस्त्य ऋषी स्कंदाला विनतेच्या दास्याचे कारण विचारतात. स्कंद कद्रू–विनता यांच्या प्रसंगात अंडे फोडल्याने अर्धविकसित अरुणाचा जन्म, त्याने दिलेला शाप, तिसरे अंडे न फोडण्याची आज्ञा आणि पुढे जन्मणारा पुत्र विनतेचे बंधन तोडेल ही भविष्यवाणी सांगतो. पुढे अरुण वाराणसीत तप करून ‘अरुणादित्य’ म्हणून प्रतिष्ठित होतो; त्याच्या पूजेमुळे भय, दारिद्र्य, पाप व काही व्याधींचा नाश होतो असे फल सांगितले आहे. यानंतर ‘वृद्धादित्य’चे माहात्म्य येते—ऋषी हारिताच्या सूर्यभक्तीने प्रसन्न होऊन भास्कर त्याला पुन्हा यौवनाचा वर देतो; त्यामुळे हा रूप वृद्धत्व व दुर्दैव निवारक मानला जातो. ‘केशवादित्य’ प्रसंगात सूर्य आदिकेशव (विष्णू)कडे जातो आणि काशीत महादेवच परम आराध्य—असा शैवप्रधान उपदेश ऐकतो; शिवलिंगपूजा शीघ्र शुद्धी व धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारी म्हटली आहे, तसेच सूर्याला स्फटिक-लिंगाची उपासना सांगून एक संलग्न तीर्थस्थळ निर्माण होते. आदिकेशवाजवळील पादोदक तीर्थात रथसप्तमीच्या संदर्भाने मंत्रस्नानाद्वारे अनेक जन्मांचे पाप नष्ट करणारे शुद्धीविधान वर्णिले आहे. शेवटी ‘विमलादित्य’ कथेत कुष्ठपीडित विमल हरिकेशव-वनात सूर्योपासना करून रोगमुक्त होतो व भक्तरक्षणाचा वर मिळवतो; म्हणून विमलादित्य रोग-पापहर मानला जातो. या आदित्य-माहात्म्यांचे श्रवण केल्याने पुण्यफल मिळते अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
या अध्यायात स्कंद सांगतात की मंदर पर्वतावर असतानाही महादेवांना काशीची पुन्हा तीव्र ओढ लागते; काशी हे असे दिव्य पुण्यक्षेत्र आहे की तिचे आकर्षण देवांच्या दृढ संकल्पालाही अस्वस्थ करते. शिव विधाता ब्रह्माला बोलावून काशीतील “परत न येणे” या गूढाचा शोध घ्यायला सांगतात, कारण पूर्वी पाठवलेल्या योगिनी व सहस्रगु परत आलेले नाहीत. ब्रह्मा वाराणसीला जाऊन तिच्या आनंदस्वरूपाची स्तुती करतात आणि वृद्ध ब्राह्मणाचा वेष घेऊन राजा दिवोदासाजवळ जातात. तेथे राजधर्मावर दीर्घ संवाद होतो—प्रजापालन, तीर्थक्षेत्राचे रक्षण आणि धर्मस्थापना हेच राजत्वाचे सार आहे असे सांगून ते यज्ञकार्याकरिता मदत मागतात. दिवोदास सर्वतोपरी सहाय्य देतो; मग ब्रह्मा काशीत दहा अश्वमेध यज्ञ करतात आणि पूर्वीचे रुद्रसर तीर्थ “दशाश्वमेध” म्हणून प्रसिद्ध होते. यानंतर तीर्थमहात्म्य सांगितले आहे—दशाश्वमेध येथे स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय, देवपूजा, तर्पण व श्राद्ध यांचे फळ अक्षय मानले जाते. ज्येष्ठ शुक्ल पक्षात, विशेषतः दशहराच्या स्नानाने अनेक जन्मांचे पाप नष्ट होते; दशाश्वमेधेश लिंगदर्शन शुद्धिदायक आहे; आणि या अध्यायाचे श्रवण-पठण ब्रह्मलोकप्राप्तीचे कारण म्हटले आहे. शेवटी काशीची अद्वितीय मोक्षदायिनी महिमा पुन्हा प्रतिपादून, काशी प्राप्त झाल्यावर तिला सोडू नये असे सांगितले आहे.
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
अगस्त्य ऋषी स्कंदांना विचारतात—काशीत ब्रह्मा उपस्थित असताना शिव काय करतात, आणि ब्रह्मासंबंधी हा ‘अपूर्व’ वृत्तांत कोणता. स्कंद सांगतात की काशीची अतुल शक्ती जीवांना तेथेच राहण्यास आकृष्ट करते; त्यामुळे सृष्टीतील नियत कार्य-विभाग बिघडेल अशी शंकरांना चिंता वाटते. म्हणून महादेव गणांना बोलावून वाराणसीस पाठवतात—योगिनींचे आचार, भानुमान सूर्य आणि ब्रह्माच्या आज्ञा-व्यवस्था यांचे निरीक्षण करण्यासाठी। शंकुकर्ण, महाकाल इत्यादी गण काशीत येताच तिच्या ‘मोहिनी’ प्रभावाने क्षणभर आपले कार्य विसरतात. ते शंकुकर्णेश्वर व महाकालेश्वर अशी लिंगे प्रतिष्ठापून तेथेच स्थिरावतात. पुढे घंटाकर्ण व महोदर, मग पाच गणांचा समूह, आणि नंतर आणखी चार गण—सर्वजण काशीत प्रवेश करून आपापल्या नावाने लिंगे व तीर्थस्थाने स्थापतात; घंटाकर्ण-ह्रद व त्यासंबंधी श्राद्ध-फलाची विशेष प्रशंसा येते। या अध्यायात लिंगपूजा महादान व मोठ्या यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ सांगितली आहे; लिंगस्नानाची पद्धत व त्याचे शुद्धीकरण-फल वर्णिले आहे. काशीला मोक्षभूमी मानून तेथील मृत्यूलाही मंगल रूप दिले आहे आणि ‘काशी’ नामस्मरणाची महिमा गायिली आहे. शेवटी तारेष/तारकेश इत्यादी गण-नामलिंगांचे वर्णन पुढे चालू राहते आणि प्रतिकूल दैव असले तरी सतत उद्यम ठेवण्याचा उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
स्कंद ऋषी कुंभसंभव (अगस्त्य) यांना कपर्दीश्वर-लिंगाचे परम माहात्म्य सांगतात. पितृईशाच्या उत्तरेस हे लिंग स्थित असून तेथे ‘विमलोदक’ नावाचा तलाव खणला गेला; त्याच्या जलस्पर्शाने मनुष्य ‘विमल’ म्हणजे शुद्ध होतो असे वर्णन आहे. पुढे त्रेतायुगातील प्रसंग—पाशुपत तपस्वी वाल्मीकी मध्यान्ही नियमपूर्वक भस्मस्नान, पंचाक्षरी-जप, ध्यान-स्मरण व प्रदक्षिणा करतात; घोष, गीत, ताल व हस्ताभिनयांसह भक्तीने आराधना करतात। तेव्हा त्यांना अत्यंत भयावह प्रेत/राक्षससदृश जीव दिसतो; त्याचे देहवर्णन विस्ताराने येते—अशुद्धी व तपोनियम यांचा बोधक विरोध दाखवण्यासाठी. तो जीव कर्मकारण सांगतो: गोदावरीकाठी प्रतिष्ठान येथे ब्राह्मण असून ‘तीर्थ-प्रतिग्रह’ (तीर्थसंबंधी दान स्वीकारणे) केल्याने तो कठोर उजाड प्रदेशात प्रेतयोनीत पडला. शिवाज्ञेने प्रेत व महापातकी काशीमध्ये प्रवेश करू शकत नाहीत; सीमारेषेवर शिवगणांच्या भयाने थांबतात. पण वाटसरूच्या मुखातून शिवनाम ऐकून त्याचे पाप कमी झाले आणि मर्यादित प्रवेश शक्य झाला। वाल्मीकी करुणेने उपाय सांगतात—कपाळावर विभूती कवचासारखी धारण करा, मग विमलोदकात स्नान करून कपर्दीश्वराची पूजा करा. भस्मचिन्ह असल्याने जलदेवता अडथळा करत नाहीत; स्नान व पान केल्यावर प्रेतभाव नष्ट होऊन दिव्य देह प्राप्त होतो. मुक्त झालेला जीव तीर्थाचे नाव ‘पिशाचमोचन’ घोषित करतो आणि सांगतो की मार्गशीर्ष शुक्ल चतुर्दशीला स्नान, पिंड-तर्पण, पूजा व अन्नदान केल्यास विशेष फल मिळते. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणे/पठण केल्याने भूत-प्रेत-पिशाच, चोर व वन्य पशूंपासून संरक्षण होते; ग्रहपीडित बालकांसाठीही ही शांतिकथा म्हणून पठनीय आहे।
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
या अध्यायात संवादाच्या चौकटीत काशीतील लिंग-तीर्थांची सूचीसदृश मांडणी आहे. स्कंद विविध गणांनी काशीत प्रतिष्ठापित केलेल्या अनेक लिंगांची स्थाने सांगतो—विश्वेशाच्या उत्तरेस, केदाराच्या दक्षिणेस, कुबेराजवळ, अंतर्गृहाच्या उत्तरी द्वाराशी इत्यादी—आणि दर्शन व अर्चनेची फलश्रुती जोडतो. पिंगलाखेश, वीरभद्रेश्वर (युद्धात संरक्षण व ‘वीर-सिद्धी’), किरातेश (अभयदान), चतुर्मुखेश्वर (देवलोकी मान), निकुंभेश्वर (कार्यसिद्धी व उन्नती), पंचाक्षेश (पूर्वजन्म-स्मृती), भारभूतेश्वर (दर्शनाची दृढ प्रेरणा), त्र्यक्षेश्वर (भक्त ‘त्र्यक्ष’ होतात), क्षेमक/विश्वेश्वर-पूजा (विघ्ननाश व सुरक्षित परतावा), लांगलीश्वर (रोगमुक्ती व समृद्धी), विराधेश्वर (अपराध-शमन), सुमुखेश (पापमुक्ती व शुभदर्शन), आणि आषाढीश्वर (पापनाश व कालविशेष यात्रानिर्देश) अशी नावे व गुण सांगितले आहेत. उत्तरार्धात शिवाचे आत्मचिंतनात्मक वचन येते—काशी ही संसारभाराने थकलेल्या जीवांची निश्चित शरण, पंचक्रोशीपरिमित ‘नगरदेह’ आणि रुद्रावास आहे. ‘वाराणसी/काशी/रुद्रावास’ हे नाव ऐकणे किंवा उच्चारणेही यमभय निवारक मानले आहे. शेवटी महादेव गणेशाला गणांसह काशीकडे जाण्याची आज्ञा देतो, जेणेकरून तेथे अखंड सिद्धी, निर्विघ्नता व मंगल स्थिर राहो; काशीचे शाश्वत कर्म-तत्त्वकेंद्रत्व याने दृढ होते।
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
या अध्यायात स्कंद सांगतात की शिवाच्या आज्ञेने विघ्नजित्/विघ्नेश काशीच्या परिवर्तनाची लीला साध्य करण्यासाठी त्वरेने वाराणसीत प्रवेश करतो आणि मायेनं छद्मवेष धारण करतो. तो वृद्ध नक्षत्र-पाठक/ज्योतिषी म्हणून नगरात फिरून स्वप्न-शकुनांचे अर्थ सांगत लोकांचा विश्वास संपादन करतो. ग्रहण, क्रूर ग्रहयोग, धूमकेतू, भूकंप, पशु-पक्षी व वृक्षांतील अपशकुन, तसेच नगरविनाश सूचित करणारी प्रतीकदृश्ये—अशा अनेक अमंगल चिन्हांची यादी देऊन तो आसन्न राजकीय संकटाची भावना निर्माण करतो; त्यामुळे अनेक नागरिक नगर सोडू लागतात। पुढे अंतःपुरातील स्त्रिया त्या ‘ब्राह्मण’ाच्या सद्गुणांची प्रशंसा करतात आणि राणी लीलावती त्याला राजा दिवोदासाकडे पाठवण्याची शिफारस करते. राजा सन्मानाने त्याचे स्वागत करून एकांतात स्वतःच्या स्थितीविषयी व भविष्याविषयी विचारतो. छद्मवेषी विघ्नेश राजस्तुती करून आदेश देतो—अठरा दिवसांत उत्तरेकडून एक ब्राह्मण येईल; त्याचा सल्ला निःसंशय मानावा. अध्यायाच्या शेवटी मायाप्रभावाने नगर विघ्नेशाच्या अधीन झाले असे सांगितले जाते, आणि पुढे अगस्त्य विचारतात की शिवाने विघ्नेशाची कशी स्तुती केली व काशीत त्याने कोणती नावे-रूपे धारण केली।
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
या अध्यायात देव, रुद्र, सिद्ध, यक्ष, गंधर्व व किन्नरांच्या दिव्य समुदायांमध्ये महादेवांचा वाराणसीत मंगलप्रवेश वर्णिला आहे. पुढे शिव श्रीकंठरूपाने गणेशाची स्तुती करतात—विनायक हा कारणातीत तत्त्व, विघ्नांचा नियामक व निवारक, आणि भक्तांना सिद्धी देणारा परम आधार आहे असे प्रतिपादन होते. यानंतर धूण्डि-विनायकाची विशेष महिमा सांगितली आहे; काशीप्रवेश सिद्ध करण्याचे सामर्थ्य त्यांच्याकडे आहे. मणिकर्णिकेत स्नान, मोदक, धूप, दीप, पुष्पमाळा इत्यादी अर्पण, तसेच चतुर्थी-व्रत—विशेषतः माघ शुक्ल चतुर्थी—यांचे विधान आहे; वार्षिक यात्रेत तिळाचे अर्पण व होम करण्याचा निर्देशही आहे. धूण्डिजवळ जप-पाठ केल्यास विघ्ननाश, समृद्धी व इच्छित सिद्धी मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे. अखेरीस काशीचे पवित्र-भौगोलिक नकाशण ‘आवरण’क्रमाने मांडले आहे—विविध दिशांत व रक्षणवलयांत अनेक विनायकांची नावे व स्थानें सांगितली आहेत. भयहरण, संरक्षण, शीघ्रसिद्धी, व विरोधी शक्तींचा निग्रह अशी त्यांची स्थानिक कार्ये वर्णून काशी ही गणेशस्वरूपांनी संरक्षित स्तरित क्षेत्र आहे असे दर्शविले आहे।
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
अध्याय ८ हा संवादरूप आहे. अगस्त्य मंदर पर्वतावर स्थित असताना शिवाच्या कृतींबद्दल विचारतो, आणि स्कंद काशी-केंद्रित, मलनाशक अशी कथा सांगतो. मध्ये विष्णूचा धर्मोपदेश येतो—कर्मात प्रयत्न आवश्यक असला तरी फलसिद्धी देवाच्या साक्षीने व प्रेरणेने होते; शिवस्मरणासह केलेली कर्मे सफल होतात, आणि शिवस्मरणाविना केलेली, विधिपूर्वक असली तरी निष्फळ ठरतात असे सांगितले आहे। यानंतर विष्णूचा मंदराहून वाराणसीकडे प्रस्थान, गंगेच्या सीमा/संगमस्थळी स्नान, आणि पादोदक-तीर्थाची स्थापना/ओळख वर्णिली आहे. पुढे आदिकेशव इत्यादी केशव-स्थाने तसेच शंख, चक्र, गदा, पद्म, महालक्ष्मी, तार्क्ष्य, नारद, प्रह्लाद, अंबरीष इत्यादी अनेक तीर्थांची सघन परिक्रमा दिली आहे; प्रत्येक ठिकाणी स्नान, पादोदक-पान, श्राद्ध, तर्पण, दान आणि त्यांची फळे—शुद्धी, पितृउद्धार, समृद्धी, आरोग्य व मोक्षाभिमुख सिद्धी—उल्लेखिली आहेत। उत्तर भागात ‘सौगत’ तपस्वी/आचार्याचा उपदेश येतो—अहिंसा हा परम धर्म आणि करुणा ही सर्वोच्च नीति अशी सार्वत्रिक नैतिक शिकवण दिली आहे. शेवटी फलश्रुतीत या कथाचे वाचन-श्रवण केल्यास सर्व उद्दिष्टे पूर्ण होतात, विष्णूच्या कामनापूर्तीप्रमाणे व शिवाच्या ‘चिंता-साधक’ स्वरूपाप्रमाणे, असे आश्वासन दिले आहे।
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
अध्यायाची सुरुवात अगस्त्य ऋषींच्या स्कंद-स्तुतीने होते. ते काशीतील ‘पञ्चनद’ तीर्थाबद्दल विचारतात—हे नाव का पडले, ते परम पावन का मानले जाते, आणि विष्णू परात्पर असूनही तेथे कसे उपस्थित आहेत. स्कंद उत्तर देताना स्थानाधिष्ठित उपदेश करतात—भगवान निराकार असूनही साकार प्रकट होतात, सर्वाधार असूनही स्वतंत्र आहेत—आणि तीर्थाची उत्पत्ती-परंपरा सांगतात. कथेत वेदशिरा ऋषी, शुची नावाची अप्सरा आणि धूतपापा नावाच्या कन्येचा जन्म येतो. धूतपापाचे तप हेच तिच्या अद्भुत पावित्र्याचे कारण ठरते; ब्रह्मा वर देतात की असंख्य तीर्थे तिच्या देहात वास करतील, त्यामुळे तिची शुद्धीकरण-शक्ती अत्यंत वाढते. पुढे धर्माशी भेट होऊन परस्पर शाप होतात—धर्म अविमुक्त क्षेत्रात महान ‘धर्मनदी’ होतात, आणि धूतपापा चंद्रकांतमणीसारख्या रूपात चंद्रोदयाला द्रव होऊन नदीरूपाने प्रवाहित होते. शेवटी विधिनिर्देश दिला आहे—पञ्चनद स्नान, पितृतर्पण, बिंदुमाधव पूजन, तसेच पञ्चनद-जलाचे पान/प्रयोग पावन मानले आहेत; बिंदुतीर्थी दान दारिद्र्यनाशक सांगितले असून काशीतील तीर्थयात्रेचा व्यावहारिक क्रम स्पष्ट होतो.
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
या अध्यायात स्कंद ‘माधव-प्रादुर्भाव’ हा विषय मांडून श्रद्धेने श्रवण केल्यास शीघ्र शुद्धी मिळते असे सांगतात. मंदर पर्वतावरून केशव काशीला येतो, तिचे अद्वितीय पावित्र्य पाहतो आणि पञ्चनद-ह्रदाची महती गातो—हे तीर्थ जगप्रसिद्ध पवित्रतेच्या उदाहरणांनाही मागे टाकते. तपस्वी अग्निबिंदू तेथे येऊन विष्णूची दीर्घ स्तुती करतो; भगवान परात्पर असूनही भक्तांसाठी करुणेने साकार होतात असे तो वर्णन करतो. तो वर मागतो—सर्व प्राण्यांच्या, विशेषतः मोक्षार्थींच्या हितासाठी भगवान पञ्चनदात स्थिर निवास करावा. विष्णू वर देऊन काशीला ‘तनू-व्यय’ (देहत्याग) द्वारा मोक्ष देणारी विशेष भूमी घोषित करतात; तसेच दुसरा वर मान्य करून तीर्थ ‘बिंदु-तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि तेथे स्नान-भक्ती केल्यास दूर असलेल्यालाही पुढे देहांतानंतर मुक्ती मिळेल असे सांगतात. उत्तरार्धात कार्तिक/ऊर्जा-व्रताचे नियम दिले आहेत—आहारनियम, ब्रह्मचर्य, स्नान, दीपदान, एकादशी जागरण, सत्य, वाणीसंयम, शुचिर्भूतता आणि उपवासाचे क्रमवार पर्याय. हे नियम धर्म स्थिर करतात, चतुर्वर्ग साधण्यास सहाय्य करतात आणि परमदेवाविषयी अद्वेष व अखंड भक्तिसाधनेवर विशेष भर देतात.
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
अध्यायाच्या आरंभी अगस्त्य मुनी पावन माधवकथा व पञ्चनद-माहात्म्य ऐकून अधिक स्पष्टता मागतात. स्कंद बिंदु-माधवाच्या वाणीने अग्निबिंदु ऋषींना भगवान माधवाचा उपदेश सांगतात. पुढे विष्णू विविध तीर्थांमध्ये विविध नाम-रूपांनी प्रकट होतात—केशव, माधव, नृसिंह इत्यादी—आणि प्रत्येक तीर्थाचे विशेष फल सांगितले जाते: ज्ञानाची स्थिरता (ज्ञान-केशव), मायापासून संरक्षण (गोपी-गोविंद), समृद्धी (लक्ष्मी-नृसिंह), इच्छापूर्ती (शेष-माधव), उच्च सिद्धी (हयग्रीव-केशव) वगैरे। यानंतर तीर्थांची तुलना करून काशीची अपूर्व प्रभावशक्ती प्रतिपादली जाते आणि एक ‘रहस्य’ उघड होते—मध्याह्नी अनेक तीर्थे विधिपूर्वक मणिकर्णिकेत एकत्र येतात; देव, ऋषी, नाग व अन्य सत्त्वेही या मध्याह्न-पूजा-चक्रात सहभागी मानली आहेत. मणिकर्णिकेचे माहात्म्य असे की एक प्राणायाम, एक गायत्री-जप किंवा एक आहुतीसुद्धा अनेकपटीने फल देते असे सांगितले आहे। अग्निबिंदु मणिकर्णिकेची मर्यादा विचारतात; विष्णू हरिश्चंद्र-परिसर, विनायक इत्यादी स्थळांच्या आधाराने तिची स्थूल सीमा सांगून शेजारच्या तीर्थांचे व त्यांच्या फळांचे वर्णन करतात. पुढे मणिकर्णिकेचे देवीरूप ध्यान, मंत्रस्वरूप आणि मोक्षाभिलाषेने जप-होमाचे प्रमाण दिले जाते. शेवटी जवळच्या शिवलिंग, तीर्थ व रक्षक-रूपांची यादी करून, बिंदु-माधवकथा भक्तीने ऐकली-पठली असता भुक्ती व मुक्ती दोन्ही मिळतात अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
अगस्त्य ऋषी काशीत झालेल्या दिव्य संगमाचा सविस्तर वृत्तांत विचारतात—वृषध्वज शिवाचे आगमन, विष्णू, ब्रह्मा, रवि, गण व योगिनींची उपस्थिती आणि शिव-सन्मानाची विधी. स्कंद सभेचा शिष्टाचार सांगतात—साष्टांग नमस्कार, आसनव्यवस्था, आशीर्वाद इत्यादी—आणि शिव ब्रह्माला आचरणविषयी आश्वस्त करून ब्राह्मण-अपराधाचे गांभीर्य व शिवलिंग-प्रतिष्ठेचे पावन फल स्पष्ट करतात। रवि सांगतो की दिवोदासाच्या शासनकाळात तो नियमाने काशीबाहेर प्रतीक्षा करीत होता; शिव हे दैवी प्रशासनाचेच अंग असल्याचे ठरवतात। पुढे तीर्थ-उत्पत्तीचा प्रसंग—गोलोकातून पाच दिव्य कपिला गायी येतात; त्यांच्या दुधाने सरोवर निर्माण होते, शिव त्याला ‘कपिलाह्रद’ असे नाव देतात आणि ते श्रेष्ठ तीर्थ ठरते। तेथे पितर प्रकट होऊन वर मागतात; शिव श्राद्ध, पिंडदान व तर्पणाचे नियम सांगतात आणि कुहू/सोम-संयोग व अमावास्येला अक्षय तृप्तीचे विशेष फल प्रतिपादित करतात। मधुस्रवा, क्षीरनीरधि, वृषभध्वज-तीर्थ, गदाधर, पितृ-तीर्थ, कपिलधारा, शिवगया अशी अनेक नावे दिली आहेत; सर्वांना अधिकार व विविध प्रकारच्या दिवंगतांना लाभ सांगितला आहे। शेवटी श्रवण-पठणाने महापाप-नाश व शिव-सायुज्याची फलश्रुती देऊन कथा ‘काशी-प्रवेश’ जपाख्यान परंपरेशी जोडली आहे।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
अगस्त्य मुनी स्कंदांना काशीचे वैभव व तारकारे (काशी) येथील शिवकृत्यांविषयी विचारतात. स्कंद जयगीषव्य नावाच्या योगी-मुनीची कथा सांगतात—त्याने कठोर नियम केला की त्रिनेत्र महादेवांच्या ‘विषम-ईक्षण’ कमलचरणांचे पुनः दर्शन होईपर्यंत तो अन्न-पाणी घेणार नाही; दर्शनाविना केलेले भोजन त्याला आध्यात्मिकदृष्ट्या दोषयुक्त वाटते. हा व्रतविषय फक्त शिव जाणतात; ते नंदीला पाठवतात. नंदी रम्य गुहेत भक्ताला नेऊन दिव्य ‘लीला-कमळ’ स्पर्शाने त्याला सजीव व समर्थ करतो आणि शिव-गौरीसमोर उपस्थित करतो. जयगीषव्य मग विस्तृत शिवस्तोत्राने अनेक नाम-विशेषणांनी महादेवांची स्तुती करून एकनिष्ठ शरणागती व्यक्त करतो. प्रसन्न शिव वर देतात—अखंड सान्निध्य, जयगीषव्य-प्रतिष्ठित लिंगावर नित्य अधिवास, तसेच योगोपदेश देऊन त्याला अग्रगण्य योगाचार्य करतात. हे स्तोत्र महापातकनाशक, पुण्य व भक्तिवर्धक असे घोषित केले आहे. अध्यायात काशीची तीर्थभूगोल-सूचीही येते—ज्येष्ठवापीजवळ स्वयंभू ज्येष्ठेश्वर लिंग व ज्येष्ठा गौरीचा प्रादुर्भाव; ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्दशी, सोमवार, अनुराधा नक्षत्री महायात्रेचे विधान; ज्येष्ठमासात रात्रजागरण उत्सव; ज्येष्ठस्थानी श्राद्धाचे विशेष फल; आणि पुढे निवासेश (शिवांचे स्व-स्थापित निवास-लिंग) हे नामकरण. फलश्रुतीत श्रद्धेने श्रवण केल्यास पापनाश व क्लेशांपासून संरक्षण सांगितले आहे.
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
अगस्त्य मुनी स्कंदांना विचारतात—भगवानाला अत्यंत प्रिय व परम पुण्यदायी ‘ज्येष्ठ-स्थान’ येथे काय घडले? स्कंद सांगतात की शिव मंदर पर्वतावर गेले असता काशीतील ब्राह्मण व क्षेत्र-त्यागी साधकांनी महाक्षेत्राच्या पवित्र अर्थव्यवस्थेच्या आधाराने ‘दण्डखाता’ नावाचे सुंदर सरोवर खोदले आणि त्याच्या भोवती अनेक महालिंगांची प्रतिष्ठा केली. त्यांनी विभूतीधारण, रुद्राक्षधारण, लिंगपूजन व शतरुद्रीय जप—हे शैव आचार नित्य पाळले. शिव परत येत असल्याचे कळताच मन्दाकिनी, हंसतीर्थ, कपालमोचन, ऋणमोचन, वैतरणी, लक्ष्मीतिर्थ, पिशाचमोचन इत्यादी अनेक तीर्थ/कुंडांतून असंख्य ब्राह्मण दर्शनासाठी आले व गंगातटी अर्पणे आणि मंगल स्तोत्रांसह एकत्र जमले. शिव त्यांना आश्वासन देऊन तत्त्वोपदेश करतात—काशी ‘क्षेममूर्ती’ व ‘निर्वाणनगरी’ आहे; ‘काशी’ या मंत्रस्मरणाने रक्षण व अंतःपरिवर्तन होते. काशीभक्तांचा मोक्षाधिकार सांगून, भक्तीविना काशीत राहण्याचा दोष दर्शवतात; आणि वर देतात—प्रभू काशी सोडणार नाहीत, भक्तांची भक्ति अढळ राहील व काशीनिवास अखंड होईल, तसेच भक्तांनी स्थापलेल्या लिंगांत शिवसन्निधी स्थिर राहील. पुढे काशीत राहणाऱ्यांसाठी नीतीनियम—सेवा, पूजा, संयम, दान, करुणा, अहिंसा व कोणास न दुखावणारी वाणी—यांचा उपदेश होतो. काशीत दुराचार केल्यास कर्मफळही सांगितले आहे; मध्ये ‘रुद्र-पिशाच’सदृश कठोर अवस्था व शोधनदुःख भोगून मग मुक्ती मिळते. शेवटी अविमुक्ताची विशेष प्रतिज्ञा—तेथे मरणाऱ्याला नरकप्राप्ती नाही; प्रस्थानकाळी शिव तारक-ब्रह्म उपदेश देतात; अल्पदानही महापुण्य देते; आणि या ‘गुप्त आख्यानाचे’ पठण-श्रवण-उपदेश पापक्षय करून शिवलोकप्राप्ती घडवतो.
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
या अध्यायात स्कंद कुम्भजाला ज्येष्ठेश्वराच्या आसपास असलेल्या अनेक लिंगांची गणना सांगतो व ती सिद्धिदायक आणि पावन करणारी आहेत असे वर्णन करतो. काही लिंगांचे विशेष फल सांगितले आहे—पराशरेश्वराच्या दर्शनाने ‘शुद्ध ज्ञान’ प्राप्त होते, माण्डव्येश्वर बुद्धिभ्रम दूर करतो, जाबालीश्वर दुर्गती टाळतो, आणि सुमंतुने स्थापलेल्या आदित्याच्या दर्शनाने कुष्ठ/त्वचारोग शमतो. या लिंगांचे स्मरण, दर्शन, स्पर्श, पूजन, नमस्कार व स्तुती केल्याने कलुष उत्पन्न होत नाही—अशी सामान्य फलश्रुती आहे। यानंतर पहिली उत्पत्तिकथा येते: ज्येष्ठस्थानाजवळ शिवा/देवी कंदुका (चेंडू) खेळत असताना दोन शत्रू तिला पकडण्यासाठी येतात. सर्वज्ञ देवी त्यांना ओळखून त्याच चेंडूने त्यांचा नाश करते; तोच कंदुका लिंगरूप होऊन ‘कंदुकेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होतो—दुःखनिवारक आणि भक्तांसाठी देवीच्या नित्य सान्निध्याचा आधार। पुढे दण्डखात तीर्थाची दुसरी कथा: वेदयज्ञामुळे देवांची शक्ती वाढते हे जाणून एक दुष्ट ब्राह्मणवध करून देवबल क्षीण करायचा कट रचतो व छद्मरूपाने तपस्व्यांवर हल्ले करतो. शिवरात्रीला एक भक्त पूजक सुरक्षित राहतो; तेव्हा शिव व्याघ्रसंबंधी रूपाने प्रकट होऊन ‘व्याघ्रेश्वर’ लिंगाची स्थापना करतो. त्याच्या स्मरणाने संकटात विजय, चोर-पशू इत्यादींपासून संरक्षण व उपासकांना निर्भयता मिळते. शेवटी व्याघ्रेश्वराच्या पश्चिमेस ‘उटजेश्वर’ लिंगही भक्तरक्षणार्थ प्रकट झाल्याचे सांगितले आहे।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
या अध्यायात स्कंद ज्येष्ठेश्वराच्या परिसरातील उपलिंगे, कुंडे व वाप्या दिशा‑क्रमाने सांगून एक उपयुक्त तीर्थ‑परिक्रमा मार्ग मांडतो. अप्सरसेश्वर व अप्सरस‑कूप (सौभाग्य‑उदक) येथे स्नान‑दर्शनाने दुर्भाग्यनिवारण होते असे वर्णन आहे. पुढे वापीजवळ कुक्कुटेशाची पूजा गृहवृद्धी देणारी; ज्येष्ठ‑वापीच्या तीरावर पितामहेश्वर हे श्राद्ध‑स्थान पितृतृप्तीसाठी, आणि गदाधरेश्वर पितृसंतोष देणारा असे सांगितले आहे. यानंतर नाग‑संबंधित स्थळे येतात—वासुकीश्वर व वासुकी‑कुंड येथे स्नान‑दानविधी, नागपंचमीचा विशेष उल्लेख, सर्पभय व विषापासून संरक्षणाचे फळ. तक्षकेश्वर व तक्षक‑कुंडही रक्षण‑भाव वाढवितात. भैरवक्षेत्रात कपालि भैरव भक्तांचे भय हरतो व सहा महिन्यांत विद्यासिद्धी देतो असे म्हटले आहे; चंडी महामुंडेची बली‑नैवेद्यांनी पूजा, महाष्टमी यात्रेने कीर्ती व समृद्धी मिळते. पुढे चतुःसागर‑वापिका व समुद्रांनी स्थापिलेली चार लिंगे; हराच्या वृषभाने प्रतिष्ठित वृषभेश्वराच्या दर्शनाने सहा महिन्यांत मुक्तीचा आश्वास. गंधर्वेश्वर‑कुंडात अर्पण‑पूजेमुळे “गंधर्वांसह भोग” असे फळ, तर कर्कोटेश्वर‑कर्कोट‑वापीने नागलोकी मान व विषभयमुक्ती. धुंधुमारेश्वर शत्रुजन्य भय दूर करतो, पुरूरवेश्वर चार पुरुषार्थ देतो, सुप्रतीकेश्वर कीर्ती‑बल देतो व मोठ्या सरोवराशी जोडलेला आहे. उत्तरद्वारी विजयभैरवी रक्षणकर्ती, हुंडन‑मुंडन गण विघ्ननाशक—दर्शनाने कल्याण. शेवटी वरुणातटी मेना‑हिमवान प्रसंग, भिक्षुकाच्या वृत्तांतातून विश्वेश्वराचे सान्निध्य व विश्वकर्म्याची भव्य रचना, आणि श्रवणमात्रे पापक्षय व शिवलोकप्राप्तीची फलश्रुती येते.
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
अध्याय १७ मध्ये अगस्त्य मुनी स्कंदांना काशीतील रत्नेश्वर महालिंगाच्या प्रादुर्भावाची व माहात्म्याची कथा सांगण्याची विनंती करतात. स्कंद सांगतात की हिमवानाने पार्वतीस अर्पणभावाने साठवलेला रत्नराशीच तेजस्वी रत्नमय लिंगाचा आधार झाला; त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी ‘ज्ञानरत्न’ प्राप्त होते असे वर्णन आहे. शिव-पार्वती त्या स्थानी येतात; पार्वती लिंगाचे गभीरमूलत्व व ज्वलंत तेज पाहून प्रश्न करते, तेव्हा शिव त्याचे अर्थस्पष्टीकरण करून ‘रत्नेश्वर’ असे नामकरण करतात व वाराणसीत त्याची विशेष फलप्रद शक्ती सांगतात. गण (सोमनंदिन इत्यादी) क्षणार्धात सुवर्ण प्रासाद उभारतात. ग्रंथात असेही प्रतिपादन आहे की अल्प प्रयत्नाने केलेले मंदिरनिर्माण व लिंगप्रतिष्ठा देखील महान पुण्य देतात—काशीच्या तीव्र पुण्यव्यवहाराचे हे द्योतक आहे. यानंतर एक इतिहास येतो: शिवरात्रीला भक्तिभावाने नृत्यसेवा करणारी कलावती नामक नर्तकी पुढील जन्मी गंधर्वराजकन्या रत्नावली होते. ती नित्य रत्नेश्वर-दर्शनव्रत पाळते आणि वर मिळवते की तिचा भावी पती देवाने सूचित केलेल्या नावाशी सुसंगत असेल. पुढे संकटसमयी रत्नेश्वराचे चरणोदक/अभिषिक्त जल सर्वोपचारक उपाय म्हणून वर्णिले आहे. शेवटी या कथाश्रवणाने विरहशोक इत्यादी दुःख शमते, रक्षण व सांत्वन प्राप्त होते असे आश्वासन दिले आहे.
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
या अध्यायात अविमुक्त-क्षेत्रातील कारणपरंपरा सांगितली आहे. स्कंद अगस्त्यांना “अद्भुतजनक व महापातकनाशक” प्रसंग कथन करतात—महिषासुराचा पुत्र गजासुर प्रचंड देहाने काशीत उपद्रव माजवितो. भगवान शिव त्रिशूळाने त्याला भेदतात; पुढे संवादात गजासुर शिवाचे परमत्व मान्य करून वर मागतो. गजासुराची विनंती—माझी कातडी (कृत्ति) शिवाचे नित्य वस्त्र व्हावे; त्यामुळे “कृत्तिवास” हे नाम प्रख्यात होते. शिव वर देऊन अविमुक्तेत जिथे त्याचे शरीर पडले, तिथे “कृत्तिवासेश्वर” लिंगाची स्थापना करतात—काशीतील लिंगांमध्ये श्रेष्ठ व महापातकहर असे वर्णन आहे. येथे पूजन, स्तोत्र, वारंवार दर्शन तसेच विशेष व्रत—माघ कृष्ण चतुर्दशीला जागरण-उपवास आणि चैत्र शुक्ल पौर्णिमेला उत्सव—महाफलदायक सांगितले आहेत. त्रिशूळ काढल्याने निर्माण झालेला कुंड तीर्थ ठरतो; स्नान व पितृतर्पणास मोठे पुण्य मिळते. एका उत्सवात झुंजणारे पक्षी कुंडात पडून तत्क्षणी शुद्ध होतात—कावळे हंससदृश होतात; म्हणून “हंसतीर्थ”ची महिमा प्रकट होते. शेवटी हंसतीर्थ/कृत्तिवास परिसरातील लिंग, भैरव, देवी, वेताळ, नाग व आरोग्यकुंड इत्यादींची परिक्रमा व त्यांचे फल सांगून, उत्पत्तिकथा ऐकणे हे लिंगदर्शनासारखे शुभफल देईल अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
स्कंद अगस्त्यांना सांगतो की काशीत अशी अनेक लिंगे आहेत, जी संयमी मुमुक्षूंनी “मोक्षासाठी” सेवावीत. हा अध्याय सूची-शैलीत आहे—नंदी शिवांना काशीतील भव्य देवालये, अनेक लिंगांचे प्राकट्य किंवा स्थानांतर, तसेच विविध तीर्थ-शक्तींचे काशीत संकेंद्रण यांचा वृत्तांत सांगतो. दिशा-निर्देश व जवळच्या ओळखी (विनायक-स्थाने, कुंडे, विशिष्ट वस्ती/भाग) यांसह अनेक स्थळांची नावे येतात. प्रत्येक स्थळास फलश्रुती जोडलेली आहे—पापक्षय, सिद्धी, विजय, कलियुगात निर्भयता, दुर्जन्म-परिहार, आणि शिवलोकप्राप्ती. “पवित्र संक्षेप” हा मुख्य धागा: काशीतील स्थानिक समतुल्य तीर्थांवर केलेले कर्म कुरुक्षेत्र, नैमिष, प्रभास, उज्जयिनी इत्यादी दूरस्थ क्षेत्रांपेक्षा अनेकपटीने पुण्य देणारे मानले आहे. अविमुक्त व महादेव-लिंग हे काशीच्या मुक्तिक्षेत्र-स्वरूपाचे अधिष्ठान म्हणून गौरविले असून, रक्षक देवता व कल्पानुकल्प नगराची अक्षय पावनता यांचेही वर्णन आहे।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
या अध्यायात अगस्त्य मुनी कात्यायनेय/नंदिन-परंपरेला विचारतात की अविमुक्त क्षेत्राच्या रक्षणासाठी कोणकोणत्या देव्या कुठे प्रतिष्ठित आहेत आणि कोणत्या दिव्य आज्ञेने त्यांची नेमणूक झाली. स्कंद वाराणसीतील देवी-तीर्थांचा स्थानानुसार क्रम मांडतात—गंगेच्या निकट विशालातीर्थाच्या संदर्भात विशालाक्षीचे माहात्म्य सांगून, काशी-निवासाच्या पुण्याशी जोडलेली साधना: उपवास, रात्रजागरण आणि ठराविक तिथीला चौदा कन्यांना भोजन देण्याची विधी सांगतात। यानंतर ललितातीर्थ व ललिता देवी, पुढे विश्वभुजा (विशेषतः नवरात्र यात्रेच्या महत्त्वासह) आणि क्षेत्ररक्षक शक्तिरूपे—वाराही, शिवदूती, ऐंद्री, कौमारी, माहेश्वरी, नारसिंही, ब्राह्मी, नारायणी, गौरी/शैलेश्वरी—यांचे क्रमशः वर्णन येते। चित्रघंटेचे उत्सवविधान, निगदभंजनीचे बंधनमुक्तीचे संकेत, अमृतेश्वरीचे अमरत्व-प्रतीक, सिद्धलक्ष्मी व महालक्ष्मी-पीठाची सिद्धी-समृद्धि, तसेच उग्र रक्षक त्रयी—चर्ममुंडा, महारुंडा, चामुंडा—यांचे माहात्म्यही सांगितले आहे। अखेर दक्षिणदिशेची रक्षिका स्वप्नेश्वरी/दुर्गा यांचे स्थान निश्चित करून, देवीपूजा ही केवळ फलदायी कर्म नसून जीवन स्थिर करणारी आणि क्षेत्राची पवित्रता टिकवणारी नैतिक मार्गदर्शकता आहे, असे उपदेशिले आहे।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
अगस्त्याने स्कंदांना विचारले—देवीला “दुर्गा” हे नाव कसे प्राप्त झाले आणि काशीमध्ये तिची उपासना कशी करावी. स्कंद एक उत्पत्तिकथा सांगतात—“दुर्ग” नावाचा असुर घोर तपश्चर्येने त्रैलोक्य जिंकून वेदाध्ययन, यज्ञकर्म आणि सामाजिक व्यवस्था बिघडवतो. त्यामुळे जगात व नगरांत भय, कलह, अनाचार आणि धर्मभंग पसरतो—हे अधर्माचे लक्षण आहे. मध्येच स्कंद नीति सांगतात—समृद्धीत उन्माद नको, संकटात खचू नये; धैर्य, संयम, सत्य आणि स्थैर्य हे धर्माचे भूषण. राज्य हरवलेले देव महेश्वराच्या शरण जातात; त्यांच्या प्रेरणेने देवी असुरमर्दनास सिद्ध होते आणि कालरात्रीला दूत म्हणून पाठवते. कालरात्री असुर दुर्गाला स्पष्ट अंतिम सूचना देते—त्रैलोक्य इंद्राला परत दे, वैदिक यज्ञ पुन्हा सुरू कर, लोकधर्म स्थापन कर; अन्यथा परिणाम भोग. ती वाणीच्या कौशल्याने त्याची कामना व गर्व उघड करते. असुर तिला पकडू पाहताच कालरात्री प्रचंड शक्ती प्रकट करून सैन्य भस्म करते व आघात निष्फळ करते. पुढे देवी अनेक शक्ती निर्माण करून असुरसेना रोखते—देवीचे रक्षण म्हणजे केवळ विजय नव्हे, तर यज्ञ-धर्म व नैतिक समतोलाची पुनर्स्थापना आहे.
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
या अध्यायात अगस्त्य मुनी स्कंदांना विचारतात—उमेच्या साकार शक्तींशी संबंधित परम शक्तींची नावे व त्यांचे वर्ग कोणते? स्कंद अनेक दिव्य शक्तिनामांची विस्तृत सूची सांगून शाक्त कार्यशक्तींचा एक सुसंगत तत्त्वनकाशा उलगडतात. पुढे युद्ध-धर्मतत्त्वाचा प्रसंग येतो: ‘दुर्ग’ नावाचा बलाढ्य असुर वादळासारख्या अस्त्रांनी देवीवर आक्रमण करतो आणि हत्ती, महिष, बहुभुज इत्यादी रूपे धारण करून भय निर्माण करतो. देवी अचूक अस्त्रप्रयोगांनी त्याचा प्रतिकार करतात व अखेरीस त्रिशूळाने त्याला दमन करून विश्वाची स्थिरता पुनःस्थापित करतात. देव व ऋषी दीर्घ, विधिपूर्वक स्तुती करतात—देवीला ‘सर्वदेवमयी’ मानून दिशात्मक व कार्यात्मक अनेक रूपांचे एकत्वात समन्वय करतात. ही स्तुती ‘वज्रपंजर’ नावाने कवच ठरते, भय व उपद्रव निवारणाचे फळ देणारी; देवी जाहीर करतात की या प्रसंगानंतर त्यांचे नाव ‘दुर्गा’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. शेवटी काशीक्षेत्रासाठी विधान—अष्टमी व चतुर्दशी (विशेषतः मंगळवारी) पूजन, नवरात्र भक्ती, वार्षिक यात्रा-पालन, आणि दुर्गाकुंडात स्नान-पूजा; तसेच क्षेत्ररक्षणासाठी अन्य शक्ती, भैरव व वेताल यांचा संक्षिप्त उल्लेख आहे।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
या अध्यायात संवादाची गुंफण उलगडत जाते. अगस्त्य मुनी स्कंदाला विचारतात—षडाननाने त्रिलोचन महादेवांकडे कसा उपक्रम केला, विरजा-पीठाचे महत्त्व काय, आणि काशीतील लिंग-तीर्थांचा भूगोल कसा समजावा. स्कंद विरजा-आसनाचे वर्णन करून त्रिलोचन महालिंग व पिलिपिला तीर्थ यांना एकत्रित, पूर्ण तीर्थ-संकुल म्हणून दर्शवितात. यानंतर देवी शिवांना विनंती करते—काशीतील जे अनादि-सिद्ध लिंग निर्वाणाचे कारण आहेत व काशीची मोक्षपुरी म्हणून कीर्ती टिकवतात, त्यांची स्पष्ट यादी सांगावी. शिव ओंकार व त्रिलोचनापासून विश्वेश्वरापर्यंत चौदा प्रधान लिंगांची क्रमबद्ध सूची देतात आणि सांगतात की यांच्याच संयुक्त प्रभावाने मुक्तिक्षेत्र कार्यरत राहते; नियमित यात्रा व पूजन करण्याचीही आज्ञा करतात. कलियुगात काही गूढ किंवा अद्याप अप्रकट लिंगसमूह भक्त व जाणकार साधकांनाच सुलभ असल्याचेही नमूद होते. देवी प्रत्येक लिंगाचे स्वतंत्र माहात्म्य विचारल्यावर ओंकारलिंगाची उत्पत्ती-कथा विस्ताराने येते—आनंदकाननात ब्रह्म्याचे तप, आद्य अक्षर (अ-उ-म) चे दिव्य प्राकट्य, नाद-बिंदू तत्त्वविचार, ब्रह्म्याची स्तुती, वरदान आणि दर्शन-जपाने उद्धाराची खात्री. अशा रीतीने तीर्थ-मानचित्र, यात्रा-विधी आणि प्रणवाला शब्दब्रह्म मानणारी मीमांसा—हे सर्व एकाच मोक्षाभिमुख उपदेशात एकत्र येते।
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
या अध्यायात स्कंद अविमुक्त क्षेत्र (काशी) याचे परम वैशिष्ट्य आणि ओंकार-लिंगाचे माहात्म्य सांगतात. पद्मकल्पातील कथेत भारद्वाजपुत्र दमन संसाराची अस्थिरता व दुःखमयता ओळखून आश्रम, नगर, वन, नदी व तीर्थे यांत भटकतो. तीर्थयात्रा, मंत्रजप, होम, गुरूसेवा, स्मशानवास, औषध-रसायनप्रयोग व कठोर तप करूनही त्याला मनःस्थैर्य व ‘सिद्धीचे बीज’ मिळत नाही; म्हणून तो “याच देहात सिद्धी” देणारा नेमका उपदेश मागतो. दैवयोगाने दमन रेवा-तटी ओंकारधामास पोहोचतो; तेथे पाशुपत तपस्वी व त्यांचे वृद्ध आचार्य मुनि गर्ग यांना शरण जातो. गर्ग अविमुक्ताला संसारसागरातून तारक असे सर्वोच्च क्षेत्र म्हणून स्तुती करतात, त्याचे सीमापालक व मणिकर्णिका-विश्वेश्वर इत्यादी प्रमुख स्थाने सांगतात आणि साधना ओंकार-लिंगपूजेत स्थिर करतात. पाशुपत आदर्शांनी येथे सिद्धी मिळविल्याचे सांगून ते एक सावधगिरीची कथा देतात—शिवनिर्माल्य भक्षण केल्याने एक बेडूक दोषाने क्षेत्राबाहेर मरण पावतो व मिश्र शुभ-अशुभ चिन्हांसह पुनर्जन्म घेतो; यावरून शिवद्रव्य व निर्माल्य यांचा मान राखण्याचा नियम स्पष्ट होतो. त्यानंतर त्या बेडकापासून पुनर्जन्मलेली माधवी ओंकारावर एकनिष्ठ भक्ती—सतत स्मरण, सेवा, इंद्रियनिग्रह व लिंगैकपरायणता—करून वैशाख चतुर्दशीच्या उपवास-जागरणात लिंगात लीन होते; दिव्य तेज प्रकटते व स्थानिक उत्सवपरंपरेचा निर्देश येतो. शेवटी फलश्रुतीत श्रद्धेने ऐकणाऱ्यांचे पावनत्व व शिवलोकप्राप्ती, तसेच गणांकडून क्षेत्राचे नित्य रक्षण सांगितले आहे।
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
या अध्यायात पूर्वीच्या शुद्धीवर्णनानंतर अगस्त्य मुनी “त्रिविष्टपी”ची कथा विचारतात. स्कंद काशीतील आनंदकाननात स्थित त्रिविष्टप-लिंग व त्याहून श्रेष्ठ त्रिलोचन-लिंग यांचे माहात्म्य सांगून त्यांच्या आसपासच्या तीर्थांचा पवित्र सूक्ष्म-भूगोल उलगडतात. सरस्वती, कालिंदी/यमुना आणि नर्मदा—या त्रिनदींचे प्रतीकात्मक वर्णन आहे की त्या पुनःपुन्हा स्नानरूपाने लिंगसेवा करतात; तसेच त्यांच्या नावाने असलेल्या उपलिंगांचे दर्शन, स्पर्श व अर्चना यांचे विशेष फलही सांगितले आहे. पिलिपिला तीर्थात स्नान, दान व श्राद्ध-पिंडादी कर्म, आणि त्रिविष्टप/त्रिलोचनाची पूजा—हे सर्व अनेक पापांसाठी संपूर्ण प्रायश्चित्त-विधी मानले आहे; परंतु शिवनिंदा व शैवभक्तांची निंदा यांचे प्रायश्चित्त होत नाही—हा स्पष्ट निषेध आहे. पंचामृत, गंध-माळा, धूप-दीप, नैवेद्य, संगीत-ध्वज, प्रदक्षिणा-नमस्कार व ब्राह्मण-पाठ यांची भक्तिपद्धती, मासिक शुभ तिथी, आणि त्रिविष्टपाचे सर्वदा शुभत्व वर्णिले आहे. तसेच शान्तनव, भीष्मेश, द्रोणेश, अश्वत्थामेश्वर, वालखिल्येश्वर, वाल्मीकेश्वर इत्यादी निकटस्थ लिंगे व त्यांच्या फलप्राप्तीचे वर्णनही येते।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
या अध्यायात स्कंद मैत्रावरुणाला विरजा-नामक पीठावर त्रिलोचनाच्या रत्ननिर्मित प्रासादातील पूर्वकथा सांगतो. तेथे एक पारवा-दांपत्य नित्य प्रदक्षिणा करीत, वाद्यनिनाद व आरतीदीपांच्या सतत भक्तिमय नादात निवास करते. एक घार त्यांच्या हालचाली पाहून मार्ग अडवते आणि संकट उभे राहते. पारविणी वारंवार स्थलांतराचा आग्रह धरते व नीतिवचन सांगते—प्राण वाचला तर कुटुंब, धन, घर सर्व पुन्हा मिळू शकते; स्थळासक्ती शहाण्यालाही नाशाकडे नेते. तरीही ती काशी, ओंकारलिंग आणि त्रिलोचन यांना परम पावन मानून पवित्रस्थळ व आत्मरक्षण यांतील धर्मसंकट अधिक तीव्र करते. पारवा प्रथम नकार देतो; वाद होतो आणि घार दोघांनाही पकडते. तेव्हा पत्नी युक्ती सांगते—उडत्या घारीचा पाय चोचीत पकडून चावा; युक्ती सफल होते, ती सुटते आणि पतीही पडून वाचतो. यातून हे बोध मिळतो की अखंड उद्योग भाग्याशी जुळला तर विपत्तीतही अनपेक्षित उद्धार होतो. पुढे कर्मफल व पुनर्जन्म—दांपत्य अन्यत्र उन्नत अवस्थेला पोहोचते. तसेच परिमालालय नावाचा विद्याधर कठोर व्रत करून काशीत त्रिलोचनपूजा केल्याशिवाय भोजन न करण्याचा संकल्प करतो; आणि नागकन्या रत्नावली सख्यांसह पुष्प, संगीत व नृत्याने त्रिलोचनाची आराधना करून दिव्य दर्शन पावते. शेवटी फलश्रुती—त्रिलोचनकथा ऐकणे पापभाराने दबलेल्यांनाही शुद्ध करून उच्च गतीकडे नेते।
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
अध्यायाची सुरुवात पार्वतीच्या विनंतीने होते—केदाराचे माहात्म्य करुणेने सांगावे. शिव सांगतात की केदाराला जाण्याचा केवळ संकल्प केला तरी साचलेले दोष क्षीण होऊ लागतात; घरातून निघणे, मार्गावर पुढे जाणे, नामस्मरण, आणि अखेरीस दर्शन व तीर्थजल-ग्रहण—या प्रत्येक टप्प्याने पुण्य व धार्मिक फल क्रमशः वाढत जाते. यानंतर हरपाप-ह्रद (केदार-कुंड) येथे स्नान, लिंगपूजा व श्राद्ध केल्यास महान पुण्य मिळते आणि पितरांचा उद्धार होतो असे प्रतिपादन आहे. दृष्टांतकथेत पाशुपत-व्रती तरुण तपस्वी (या प्रसंगात वसिष्ठ) केदारयात्रा करतो; त्याच्या गुरूला दिव्यगती प्राप्त होते, आणि वसिष्ठाच्या दृढ व्रताने शिव प्रसन्न होऊन कलियुगातील साधकांच्या हितासाठी तीर्थस्थानी आपली सन्निधी स्थापन करतात. अध्यायात केदाराच्या आसपासच्या लिंगांची—चित्रांगदेश्वर, नीलकंठ, अंबारीषेश, इंद्रद्युम्नेश्वर, कालंजरेश्वर, क्षेमेश्वर इत्यादी—नावे व त्यांच्या स्थानविशिष्ट फलांची माहिती देऊन काशीतील केदार-संबंधित पवित्र यात्रा-क्रम उभा केला आहे.
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
हा अध्याय संवाद-परंपरेत गुंफलेला आहे. पार्वती आनंदकाननातील एका विशेष पुण्यवर्धक लिंगाविषयी विचारते—ज्याचे स्मरण, दर्शन, नमस्कार, स्पर्श आणि पंचामृत-अभिषेक केल्याने महापापांचा क्षय होतो व दान-जप-अर्पणांचे फळ अक्षय होते. शिव हे आनंदवनाचे ‘परम-रहस्य’ असल्याचे सांगतात आणि पुढे स्कंदाच्या मुखाने कथा उलगडते. धर्मतीर्थ व धर्मपीठ यांचे वर्णन येते; त्यांचे केवळ दर्शनही पापमोचन करणारे मानले आहे. विवस्वानपुत्र यम शिवदर्शनासाठी दीर्घकाळ कठोर तप करतो—ऋतुनियम, एक पायावर उभे राहणे, अल्प जलसेवन इत्यादी. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात आणि यमाला धर्मराज व कर्मसाक्षी म्हणून नियुक्त करून, कर्मानुसार प्राण्यांच्या योग्य गतीचे शासन त्याच्याकडे सोपवतात. यानंतर ‘धर्मेश्वर’ या धर्मकेंद्रित लिंगाची उपासना-महिमा सांगितली आहे—दर्शन, स्पर्श व अर्चनेने शीघ्र सिद्धी; तीर्थस्नानाने पुरुषार्थसिद्धी; आणि साधे अर्पणही धर्मरक्षण करणारे ठरते. शेवटी कार्तिक शुक्ल अष्टमीची यात्रा, उपवास, रात्रजागरण व स्तोत्रपाठ यांना शुद्धी व शुभगती देणारी फलश्रुती म्हणून प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
अध्याय २९ मध्ये स्कंदकथित अंतर्गत संवाद येतो. अमृतसागरासारखे करुणामय शिव आपल्या स्पर्शाने धर्मराजांना धीर देऊन पुनर्जीवित करतात व त्यांचे तपोबल परत देतात. मग धर्मराज अनाथ झालेल्या मधुरभाषी, तपस्येचे साक्षीदार अशा कीर (पोपट) पक्ष्यांच्या वतीने शिवांकडे संरक्षण व कृपेची याचना करतात. शिवांसमोर आलेले पक्षी संसाराचा अनुभव सांगतात—असंख्य जन्म, देव-मानव-तिर्यक् रूपांत सुख-दुःख, जय-पराजय, विद्या-अविद्या यांची उलथापालथ, आणि कुठेही स्थैर्य नाही. तपातून उत्पन्न लिंगपूजेचे दर्शन व शिवाचे साक्षात् दर्शन हा निर्णायक वळणबिंदू असल्याचे ते सांगतात; आता बंधन तोडणारे ज्ञान मागतात. स्वर्गपदे नाकारून, काशीमध्ये असे मरण मागतात की पुनर्जन्म होऊ नये. यावर शिव काशीतील मोक्षस्थळांचे सविस्तर वर्णन करतात—आपला ‘राजनिवास’, मोक्षलक्ष्मीविलास प्रासाद, निर्वाणमंडप तसेच मुक्ति-दक्षिणा-ज्ञानमंडप; जप, प्राणायाम, शतरुद्रीय, दान, व्रत, जागरण यांचे वाढीव फल; ज्ञानवापीचे माहात्म्य; आणि मणिकर्णिका व अविमुक्तेश्वर यांसारखी परम केंद्रे. शेवटी शिव पक्ष्यांना दिव्य वाहन देऊन स्वधामप्राप्तीचा वर देतात, काशीस्थित कृपा व ज्ञानाची तारक शक्ती दर्शवितात।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
या अध्यायात ‘मनोरथ-तृतीया’ व्रताची विधी व फळे क्रमाने सांगितली आहेत. जगदंबिका गौरी धर्मपीठाजवळ निवास करून लिंगभक्तांना सिद्धी देण्याचा संकल्प करते. शिव ‘विश्वभुजा’ रूपातील देवीपूजेचे माहात्म्य सांगून हे व्रत मनोकामना पूर्ण करते व पुढे ज्ञानप्राप्तीचा मार्ग उघडते असे प्रतिपादन करतो. देवीने विधीची स्पष्टता मागितल्यावर शिव पुलोमाची कन्या पौलोमी हिचा दृष्टांत सांगतो. ती भक्तिगीत, लिंगपूजा आणि श्रद्धेने आराधना करून शुभ विवाह व भक्तिसंपदा यांची याचना करते. पुढे शिव व्रताचा काळ (विशेषतः चैत्र शुक्ल तृतीया), शुद्धाचार, रात्रीनियंत्रित ‘नक्त’ उपवास, आणि पूजाक्रम सांगतो—प्रथम आशा-विनायक, नंतर विश्वभुजा गौरी; पुष्प, गंध, लेप इत्यादी अर्पण करून दरमहा एक वर्ष व्रत, शेवटी होम व आचार्याला दान. फलश्रुतीत संपत्ती, संतती, विद्या, अनिष्टनिवारण आणि मोक्षपर्यंतची फळे विविध अवस्थांसाठी सांगितली आहेत. वाराणसीबाहेर असणाऱ्यांनीही प्रतिमा-निर्मिती व दानाद्वारे हे व्रत अनुरूप रीतीने करावे, असेही निर्देश आहेत.
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
अगस्त्य मुनी स्कंदाला धर्मतीर्थाचे माहात्म्य सांगण्याची विनंती करतात, जे शंभूने देवीला उपदेशिले होते. स्कंद कथन करतो—वृत्रवधानंतर ब्रह्महत्यादोषाने ग्रस्त इंद्र प्रायश्चित्तासाठी भटकत असता बृहस्पतीच्या सांगण्यावरून विश्वेश्वररक्षित काशीला येतो; आनंदवनात प्रवेश करताच महान मलिनता पळून जाते असे सांगितले आहे. उत्तरवाहिनी प्रवाहाजवळ इंद्र शिवपूजन करतो आणि शिवाज्ञेने “येथे स्नान कर, हे इंद्र” असे वचन होताच धर्मतीर्थाची स्थापना होते; स्नानाने इंद्राचा दोष शमून शुद्धी प्राप्त होते। या अध्यायात पितृकर्मांचे महत्त्व विशेष सांगितले आहे—धर्मपीठावर स्नान, श्राद्ध, तर्पण व दान केल्याने पितर तृप्त होतात; अल्प दानही अक्षय फल देते. संन्यासी व ब्राह्मणांना अन्नदान करणे हे वैदिक यज्ञासमान फलदायी मानले आहे. पुढे इंद्र तारकेशाच्या पश्चिमेस इंद्रेश्वर लिंग स्थापन करतो; धर्मेशाभोवती शचीश, रंभेश, लोकपाळेश्वर, धरणीश, तत्त्वेश, वैराग्येश, ज्ञानेश्वर, ऐश्वर्येश इत्यादी देवस्थाने दिशानुसार असून त्यांना पंचवक्त्र-तत्त्वाशी निगडित रूपे मानले आहे। दुरदमा नावाचा नीतिभ्रष्ट राजा योगायोगाने आनंदवनात येऊन धर्मेश्वरदर्शनाने अंतःपरिवर्तन अनुभवतो, धर्माधिष्ठित राज्यकारभार करतो, आसक्ती सोडून पुन्हा काशीला येऊन उपासना करतो व मोक्षाभिमुख अंत प्राप्त करतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे की हे धर्मेश्वराख्यान विशेषतः श्राद्धकाळी ऐकले असता संचित पाप नष्ट होते, पितर संतुष्ट होतात आणि शिवधामप्राप्तीकडे भक्तीची प्रगती होते।
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
पार्वती काशीतील शीघ्र सिद्धी देणाऱ्या विख्यात वीरेशाचे माहात्म्य विचारते—हे लिंग कसे प्रकट झाले? महेश्वर पुण्यप्रसंगाने कथा आरंभ करतात आणि राजा अमितराजिताचे आदर्श चरित्र सांगतात—धर्मसंयमी, राज्यकार्यात कुशल आणि विष्णुभक्तीत अत्यंत दृढ. त्याच्या राज्यात हरिनाम, हरिमूर्ती व हरिकथा सर्वत्र नांदत; सामान्य आचारही भक्तिनियमांनी घडलेला, अहिंसा आणि हरिच्या पवित्र दिवसांचे नियमित पालन यावर विशेष भर आहे. नारद येऊन राजाच्या विष्णुकेंद्रित दृष्टीचे स्तवन करतात व संकट सांगतात—विद्याधराची कन्या मलयगंधिनीला बलाढ्य दैत्य कङ्कालकेतूने अपहरण केले आहे; तो फक्त स्वतःच्या त्रिशूलानेच मारला जाऊ शकतो. नारद समुद्रमार्गे पाताळातील चम्पकावती नगरीकडे जाण्याचा उपाय सांगतात. राजा पाताळात जाऊन दुःखी कन्येला भेटतो आणि दैत्य झोपल्यावरच कृती करावी असे जाणतो. दैत्य धनगर्व व जबर विवाहाची बढाई मारून येतो, त्रिशूलासह झोपतो; राजा त्रिशूल घेऊन धर्मयुद्धाची आव्हान देतो आणि त्याच त्रिशूलाने दैत्याचा वध करून कन्येचे रक्षण करतो. शेवटी प्रसंग काशीच्या तारक सामर्थ्याकडे वळतो—काशीस्मरणाने मलिनता लागत नाही—आणि पुढे वीरेशलिंगोत्पत्ती व व्रतनिर्देशांची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
अध्याय ३३ मध्ये उपदेशकथा तीन टप्प्यांत उलगडते. प्रथम राणी पुत्रप्राप्तीसाठीचे व्रतविधान सांगते—नारदांनी पूर्वी प्रकट केलेले आणि नलकूबराच्या जन्मासारख्या यशस्वी दृष्टांतांनी सिद्ध झालेले. विधीत गौरीसह स्तन्यपान करणाऱ्या बालकाची प्रतिमा-स्थापना, मार्गशीर्ष शुक्ल तृतीयेचा काळ, कलशरचना, वस्त्रे, कमळ व सुवर्णोपचार, सुगंध, नैवेद्य, रात्रजागरण आणि वैदिक ऋचांसह लघुहोम यांचा समावेश आहे. शेवटी गुरुपूजा, नवप्रसूता कपिला गायीसह दान, ब्राह्मणभोजन आणि वंशधारक पुत्रासाठी मंत्रोच्चाराने पारण होते. यानंतर राणी गर्भवती होते व बालकाचे विलक्षण भाग्य सांगितले जाते. अशुभ नक्षत्राच्या भीतीने मंत्री बालकाला देवी विकटा व योगिनींच्या संरक्षणाखालील पंचमुद्रा महापीठात नेतात; मातृकागण त्याला राजयोग्य ठरवून सुरक्षित परत देतो. पुढे राजकुमार आनंदकाननात कठोर तप करतो; शिव तेजोमय लिंगरूपाने प्रकट होऊन वर देतात. कुमार विनंती करतो की त्या लिंगात शिवाचे नित्य सान्निध्य राहो आणि केवळ दर्शन-स्पर्श-पूजनाने, कठीण पूर्वकर्मांशिवाय, भक्तांचे कार्य सिद्ध व्हावे; शिव मान्य करून त्या स्थळास ‘वीरवीरेश्वर’ असे नाव देतात व नित्यसिद्धीचे आश्वासन देतात. अंततः शिव काशीत गंगातटी तिर्थांचा क्रम व महिमा सांगू लागतात—हयग्रीव, गज, कोकावराह, दिलीपेश्वर/दिलीपतीर्थ, सागर-सप्तसागर, महोदधी, चौरतीर्थ, हंसतीर्थ, त्रिभुवनकेशव, गोव्याघ्रेश्वर, मान्धाता, मुचुकुंद, पृथु, परशुराम, बलराम/कृष्णाग्रज, दिवोदास, भागीरथीतीर्थ, निष्पापेश्वरलिंग, दशाश्वमेध, बंदीतीर्थ, प्रयागप्रसंग, क्षोणीवराह, कालेश्वर, अशोक, शक्र, भवानी, प्रभास, गरुड, ब्रह्म, वृद्धार्क/विधि, नृसिंह, चित्ररथ इत्यादी. अध्यायाच्या शेवटी पुढील तिर्थवर्णन पुढे येईल असा संकेत आहे.
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
या अध्यायात स्कंदमुनी अगस्त्यांना काशीतील तीर्थांचा क्रम व त्यांच्या विधी-फलांचे निरूपण करतात. आरंभी संगमाचे पावित्र्य सांगून ‘पादोदक’ (विष्णूच्या चरणांचे जल) हे मूलतीर्थ म्हणून दर्शविले आहे. पुढे क्षीराब्धि, शंख, चक्र, गदा, पद्म, महालक्ष्मी, गारुडमत, प्रह्लाद, अंबरीष, आदित्यकेशव, दत्तात्रेय, नारद, वामन, नर-नारायण, यज्ञवाराह, (विदार)नरसिंह, गोपीगोविंद, लक्ष्मीनृसिंह, शेष, शंखमाधव, नीलग्रीव, उद्दालक, सांख्य, स्वर्लीन, महीषासुर, बाण, गोप्रातार, हिरण्यगर्भ, प्रणव, पिशंगिला, पिलिपिल, नागेश्वर, कर्णादित्य, भैरव, खर्वनृसिंह, मृकंडु आणि शेवटी पंचनद—अशी अनेक स्थळे सांगून प्रत्येकाचे पापक्षय, समृद्धी, देवदर्शन, लोकप्राप्ती वा पुनर्जन्मक्षय इत्यादी फल संक्षेपाने जोडले आहे. पंचनद तीर्थ अत्यंत प्रभावी मानले असून विशेषतः कार्तिक मासात व काही तिथी-नक्षत्रयोगांत त्याची महती अधिक सांगितली आहे. ज्ञानह्रद हे ज्ञानवर्धक आणि मंगल तीर्थ हे शुभता-शांती देणारे म्हणून वर्णिले आहे; पुढे मखा, बिंदु, पिप्पलाद, ताम्रवराह, काळगंगा, इंद्रद्युम्न, राम, ऐक्ष्वाक, मरुत्त, मैत्रावरुण, अग्नि/अंगार, कली, चंद्र, वीर, विघ्नेश, हरिश्चंद्र, पर्वत, कंबलाश्वतर, सारस्वत, उमा इत्यादी तीर्थांचाही उल्लेख येतो. अखेर मणिकर्णिकेची महिमा शिखरावर नेली आहे—ती त्रिलोकीप्रसिद्ध, पापनाशिनी आणि महान यज्ञसमुच्चयास तुल्य (किंवा त्याहून श्रेष्ठ) अशी प्रतिपादन केली आहे. तेथे स्मरण, दर्शन, स्नान व पूजन यांना ‘अक्षय फल’ देणारी परम साधना मानून अध्यायाचा भक्तिपूर्ण उपसंहार होतो.
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
स्कंद काशीखंडात सांगतो की दीर्घ भ्रमंतीनंतर महर्षी दुर्वासा काशीला येतात व शिवाचे आनंदकानन पाहतात. आश्रमांची रम्यता, तपस्वी समुदाय आणि काशीत राहणाऱ्या जीवांना लाभणारा विशेष आनंद यांचे वर्णन होत असून दुर्वासा काशीची अद्वितीय आध्यात्मिक शक्ती स्तुत्य मानून तिला स्वर्गलोकापेक्षाही श्रेष्ठ म्हणतात. पण नाट्यमय उलटफेर होतो—अतितपश्चर्येनंतरही दुर्वासा क्रोधाविष्ट होऊन काशीला शाप देण्यास उद्युक्त होतात. तेव्हा शिव हसतात आणि त्या दिव्य “हास्या”शी संबंधित लिंग प्रहसितेश्वर प्रकट/प्रसिद्ध होते. गणांमध्ये हालचाल होते; परंतु शिव स्वतः हस्तक्षेप करून काशीच्या मोक्षदायिनी महिमेला कोणताही शाप अडथळा ठरू देत नाहीत. दुर्वासा पश्चात्ताप करून काशीला सर्व प्राण्यांची मातृ-शरण म्हणतात आणि काशीला शाप देण्याचा प्रयत्न शापकर्त्यावरच परत येतो असे सांगतात. शिव काशी-स्तुतीला श्रेष्ठ भक्तिकर्म मानून वर देतात—इच्छापूर्ती करणारे लिंग कामेश्वर/दुर्वासेश्वर स्थापित होते आणि एका सरोवरास कामकुंड असे नाव मिळते. कामकुंडस्नान व प्रदोषकाळी विशेष तिथीयोगात लिंगदर्शन हे कामदोष-शमन व पापक्षयकारी; या कथनाचे श्रवण-पठणही पावन करणारे सांगितले आहे.
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
पार्वतीच्या प्रश्नामुळे भगवान शिव काशीतील विश्वकर्मेश्वर लिंगाच्या प्रादुर्भावाची पातक-नाशिनी कथा सांगतात. विश्वकर्मा—ब्रह्माशी संबंधित पूर्व-अविर्भाव व त्वष्ट्याचा पुत्र—गुरुकुलात ब्रह्मचारी म्हणून राहतो. गुरु, गुरुपत्नी, गुरुपुत्र आणि गुरुकन्या त्याच्यावर अनेक कठीण कामांची मागणी करतात—टिकाऊ वस्त्रे, पादत्राणे, दागिने आणि घरगुती उपकरणे इत्यादी. दिलेल्या वचनांचे पालन आणि गुरुसेवेचा धर्म यांमध्ये तो नैतिक संकटात सापडतो. अतिशय व्याकुळ होऊन तो वनात जातो; तेथे एक करुण तपस्वी त्याला काशीला जाण्याचा उपदेश करतो—विशेषतः वैश्वेश्वर क्षेत्र व आनंदवन, जिथे शिवकृपेने कठीण साध्यही सुलभ होते आणि मोक्षाचा विशेष गौरव आहे. काशीला पोहोचल्यावर विश्वकर्माला कळते की तो तपस्वी शिवाचीच दयामूर्ती होता. तो वन्य अर्पणांनी दीर्घकाळ लिंगपूजा करतो. अखेर शिव लिंगातून प्रकट होऊन त्याला सर्व शिल्पकला व विद्यांमध्ये अद्भुत कौशल्य देतात, ‘विश्वकर्मा’ हे नाव दृढ करतात आणि त्या लिंगाच्या उपासनेचे फल सांगतात. शेवटी दिवोदासादि राजाश्रयाचा संकेत देऊन गुरु-भक्ती व स्वीकारलेल्या कर्तव्यांची पूर्तता हाच परमधर्म असल्याचे पुन्हा प्रतिपादित होते.
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
अध्याय ३७ मध्ये अगस्त्य मुनी स्कंदाला सांगतात की मोक्ष देणाऱ्या लिंगांचे वर्णन ऐकून त्यांना परम समाधान झाले आहे; म्हणून दक्षेश्वरापासून सुरू होणाऱ्या चौदा लिंगांची सविस्तर कथा सांगावी. पुढे कथानक दक्षाच्या प्रसंगाकडे वळते—पूर्वीच्या अनुचित वर्तनाच्या प्रायश्चित्तासाठी तो काशीला येऊन शुद्धी-साधना करतो; तर कैलासावर देवसभेत शिव विश्वधर्म, सामाजिक-यज्ञीय व्यवस्था आणि स्थैर्य यांविषयी विचारणा करतात. दक्षाच्या मनात अहंकार व राग वाढत जातो; शिव वर्णव्यवस्थेत न बसणारा आहे असे मानून तो अपमान समजतो. म्हणून तो एक भव्य महाक्रतु आयोजित करतो आणि जाणूनबुजून शिवाला वगळतो. दधीचि मुनी तत्त्वार्थाने समजावतात—शिवाविना कर्मकांड जड आहे; प्रभूशिवाय यज्ञ श्मशानासारखा, आणि सर्व कर्मे निष्फळ ठरतात. दक्ष हा उपदेश नाकारून यज्ञ स्वतःच सिद्ध होतो असा आग्रह धरतो, वैर वाढवतो आणि दधीचिला दूर करण्याची आज्ञा देतो. अध्यायाच्या शेवटी यज्ञाची बाह्य शोभा वर्णिली जाते आणि नारद कैलासाकडे निघाल्याचे सूचित होते—पुढे शिवाची प्रतिक्रिया व काशीतील शैव क्षेत्रांची तात्त्विक प्रतिष्ठा उलगडण्याची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
अध्याय ३८ मध्ये अगस्त्य मुनी स्कंदाला विचारतात—शिवलोक/कैलास येथे पोहोचल्यावर नारदांनी काय केले? स्कंद सांगतात की नारदांनी शिव-देवींच्या चरणी प्रणाम करून त्यांचे दिव्य सान्निध्य मिळवले आणि त्यांच्या ‘लीला’चे दर्शन घेतले; जणू पासा/द्यूत-रचनेप्रमाणे मांडणीत कालमान व विश्वप्रक्रिया प्रतीकांनी दर्शविल्या आहेत. नारदांच्या वचनातून शिवांचे मान-अपमानात निर्विकारत्व, गुणातीत स्वरूप आणि जगाचे निष्पक्ष नियमन स्पष्ट होते; पुढे दक्षयज्ञ-मंडपात विचित्र अपशकुन, विशेषतः शिव-शक्तीची अनुपस्थिती पाहून नारद व्याकुळ होतात व घडलेले पूर्णपणे सांगू शकत नाहीत. हे ऐकून सती दाक्षायणी अंतःकरणात निश्चय करून पित्याच्या यज्ञास ‘दर्शनार्थ’ जाण्यास शिवांची परवानगी मागते. शिव अशुभ ज्योतिषचिन्हे सांगून अनाहूत जाण्याचे अपरिवर्तनीय परिणाम समजावून परावृत्त करतात; पण सती दृढ भक्तीने म्हणते—मी सहभागी होणार नाही, फक्त पाहायला जाईन. क्रोधाने ती प्रणाम-प्रदक्षिणा न करता निघून जाते. दुःखी शिव गणांना भव्य दिव्य विमान सज्ज करण्याची आज्ञा देतात आणि सतीला यज्ञस्थळी पाठवतात. दक्षसभेत अनाहूत आगमनाने सर्वजण चकित होतात. दक्ष शिवांच्या तपस्वी, सीमांत-स्वभावादी गुणांची निंदा करून त्यांना यज्ञसन्मानातून वगळतो. सती धर्म-तत्त्वाने प्रत्युत्तर देते—शिव अज्ञेय असतील तर निंदा अज्ञान; आणि अयोग्य मानत असाल तर विवाहसंबंधच विसंगत ठरतो. पतीनिंदेने संतप्त होऊन सती योगनिश्चयाने देहाला आहुती देत आत्मदाह करते; त्यामुळे यज्ञस्थळी अपशकुन, विघ्ने व गोंधळ निर्माण होतो आणि दक्षाचा यज्ञ डळमळीत होतो.
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
या अध्यायात सतीच्या प्रसंगानंतर नारद महाकालस्वरूप शंभूकडे येतात. शिव अनित्यतेचा उपदेश करतात—देहधारी अवस्था उत्पत्ती व लय यांच्या अधीन आहे; स्वभावतः नश्वर गोष्टींमध्ये ज्ञानी मोहित होत नाहीत. पुढे कथा कर्म-नीतीकडे वळते: शिवनिंदेचे शब्द ऐकून सतीने देहत्याग केला आणि त्यातून शिवाचा प्रचंड कोप प्रकट झाला. त्या कोपातून एक भयंकर वीर उत्पन्न होऊन आज्ञा मागतो; शिव त्याला ‘वीरभद्र’ असे नाव देऊन दक्षयज्ञाचा विनाश करण्याची व शिवाचा अपमान करणाऱ्यांना दंड देण्याची आज्ञा करतात. वीरभद्र असंख्य गणांसह यज्ञमंडप उद्ध्वस्त करतो—यज्ञसामग्री उलथवतो, हविर्द्रव्य विखुरतो, अनेक प्रमुख सहभागी जखमी होतात; यामुळे योग्य देवभावाशिवाय विधी अस्थिर ठरतो हे दाखवले जाते. यानंतर विष्णू वीरभद्रासमोर उभे राहून त्याची शक्ती तपासतात; शिवस्मरणामुळे सुदर्शनचक्र निष्फळ होते आणि आकाशवाणी अतिहिंसा थांबवते. वीरभद्र शिवनिंदेच्या अपराधासाठी दक्षाला शारीरिक दंड देतो; शेवटी महादेव पुनर्संस्थापनेचा संकेत देतात. या दक्षेश्वर-उद्भव कथाश्रवणाने पापमल दूर होतो व ‘अपराध-स्थानी’ संगत असली तरी रक्षण होते, अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
अगस्त्य ऋषी पार्वतीच्या हर्षाशी संबंधित, पूर्वी सूचित केलेल्या पाप-नाशक विषयाचे सविस्तर वर्णन मागतात. स्कंद सांगतो—मेना देवी पार्वतीला विवाहानंतरच्या निवासाविषयी विचारते; तेव्हा पार्वती शिवाजवळ जाऊन आपल्या निवासासाठी त्यांच्या स्वतःच्या धामात स्थान देण्याची विनंती करते. शिव तिला हिमालयातून आनंदवनात नेतात, जे परम आनंदाचे कारण मानले आहे; तेथे पार्वतीचे स्वरूप आनंदाने परिपूर्ण होते. पार्वती त्या क्षेत्रातील अखंड आनंदाचा स्रोत विचारते. शिव सांगतात—या मोक्षक्षेत्राच्या पञ्चक्रोश परिमाणात सर्वत्र लिंगेच लिंगे आहेत; लिंगरहित असा कोणताही अवकाश नाही. त्रैलोक्यातील पुण्यवानांनी प्रतिष्ठित केलेली ‘परमानंदरूप’ असंख्य लिंगे तेथे आहेत. पार्वती लिंगप्रतिष्ठेची अनुमती मागते; शिवाच्या संमतीने महादेवाजवळ पार्वतीश-लिंगाची स्थापना करते. या लिंगाचे दर्शनमात्र ब्रह्महत्या इत्यादी घोर पापे नष्ट करते आणि देहबंधन तोडते. काशीत पूजन केल्याने साधक ‘काशी-लिंग’भाव प्राप्त करून अखेरीस शिवात प्रवेश करतो. विशेष व्रत—चैत्र शुक्ल तृतीयेला पूजन केल्यास इहलोकी मंगल व परलोकी उत्तम गती मिळते. शेवटी फलश्रुती—हे माहात्म्य ऐकल्याने इह-पर दोन्ही उद्दिष्टे सिद्ध होतात.
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
स्कंद मुनींना ‘गंगेश्वर-समुद्भव’ हा विषय सांगतात. गंगेश्वर हे लिंगरूप असून त्याचे श्रवण व स्मरण गंगास्नानासारखे तीर्थफल देणारे आहे, असे येथे प्रतिपादन केले आहे. कथा चक्रपुष्करिणी-तीर्थ व आनंदकानन या पवित्र परिसरात घडते; शंभूच्या संरक्षणाखाली काशीचे अतुलनीय क्षेत्र-प्रभाव वर्णिले आहेत. काशीत लिंग-प्रतिष्ठेचे अद्भुत फळ सांगून, गंगेनं विश्वेशाच्या पूर्वेस एक शुभ लिंग स्थापन केल्याचे म्हटले आहे. काशीत या गंगेश्वर-लिंगाचे दर्शन दुर्मिळ; दशहरा तिथीस पूजन केल्यास अनेक जन्मांचे संचित पाप तत्काळ क्षीण होते. कलियुगात हे लिंग ‘गुप्तप्राय’ होईल, म्हणून दर्शन अधिकच दुर्मिळ; तरीही त्याचे दर्शन पुण्यकारक व साक्षात गंगादर्शनास तुल्य आहे. शेवटची फलश्रुती सांगते—गंगेश-माहात्म्याचे श्रवण नरकगतीपासून वाचवते, पुण्यसंचय देते आणि चिंतितार्थ सिद्ध करते।
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
या अध्यायात स्कंद नर्मदा (रेवा) हिचे माहात्म्य सांगतात—नर्मदेचे स्मरणमात्रही महापापांचे क्षालन करते. ऋषिसभेत ‘कोणती नदी श्रेष्ठ?’ असा प्रश्न उपस्थित होतो; तेव्हा मार्कंडेय नद्यांना पावन व पुण्यदायिनी असे वर्गीकृत करून गंगा, यमुना, नर्मदा, सरस्वती या चतुष्टयाला वेदस्वरूप (ऋग्, यजुः, साम, अथर्व) मानतात. गंगेची अनुपमता मान्य होत असली तरी नर्मदा तपश्चर्या करून समत्वाची याचना करते. ब्रह्मा अट घालून सांगतात—त्र्यक्ष शिव, पुरुषोत्तम विष्णू, गौरी आणि काशी यांच्यासारखे समकक्ष जर कुठे असतील, तरच गंगेसमान दुसरी नदी होईल; म्हणजे असे समत्व अत्यंत दुर्मिळ. त्यानंतर नर्मदा वाराणसीस येऊन लिंगप्रतिष्ठेला सर्वोच्च पुण्यकर्म मानून त्रिविषिष्टपाजवळ पिलिपिला-तीर्थात लिंग स्थापन करते. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात—नर्मदातटावरील शिळा लिंगरूप होतील; नर्मदेचे दर्शन तात्काळ पापक्षय करील (इतर नद्यांत फल कालांतराने); आणि प्रतिष्ठित लिंग ‘नर्मदेश्वर’ नावाने चिरमुक्तिदायक ठरेल, तसेच भक्तांना सूर्यपुत्राकडूनही मान मिळेल. शेवटी फलश्रुतीत नर्मदा-माहात्म्य श्रवणाने ‘पापावरण’ दूर होऊन परज्ञान प्राप्त होते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
या अध्यायात अगस्त्य मुनी नर्मदेचे पावन माहात्म्य ऐकून सतीश्वराच्या प्रादुर्भावाची कथा विचारतात. स्कंद सांगतात—ब्रह्माने घोर तप केले; शिव प्रसन्न होऊन वर देतात. ब्रह्मा विनंती करतो की शिव माझा पुत्र व्हावा आणि देवी दक्षाची कन्या म्हणून जन्म घ्यावा. शिव ‘तथास्तु’ म्हणताच ब्रह्माच्या ललाटातून चंद्रशेखर बालक प्रकट होतो व रडतो; ‘रोदन’ामुळे त्याचे नाव ‘रुद्र’ पडते. अगस्त्य विचारतात—सर्वज्ञ देव का रडला? स्कंद स्पष्ट करतात की ते दुःखाचे नव्हे, तर महादेवाच्या हर्ष-विस्मयाचे अश्रू आहेत—ब्रह्माच्या अभिप्रायाचे दर्शन, अपत्यभावाच्या निकटतेची शक्यता, आणि संततीविना सृष्टीची कल्पना यांमुळे भावपरिवर्तन होऊन दर्शन-सान्निध्याचा परमानंद प्रकट झाला. पुढे सतीकथा येते—दक्षकन्या सती काशीत तप करून वर मागते; शिव आठव्या दिवशी विवाहाचे वचन देतात आणि तेथे लिंग स्थापन करतात, जे ‘सतीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. सतीश्वरपूजेमुळे संकल्प लवकर पूर्ण होतात, शुभ विवाह-सौभाग्य मिळते, आणि स्मरणमात्रानेही सत्त्ववृद्धी होते. रत्नेशाच्या पूर्वेस स्थान सांगितले आहे; दर्शनाने तत्काळ पापनाश होतो व हळूहळू ज्ञानप्राप्ती होते, असे फलश्रुतीत म्हटले आहे.
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
स्कंद अगस्त्यांना काशीतील स्थाननिष्ठ लिंगपरंपरांचा क्रम सांगतात. आनंदकाननातील अमृतेश्वराचे माहात्म्य प्रथम येते. ब्रह्मयज्ञ, अतिथिसत्कार, तीर्थसेवन आणि लिंगपूजा यांत निष्ठावान गृहस्थऋषी सनारू याच्या जीवनात संकट येते—त्याचा पुत्र उपजंघन वनात सर्पदंशाने कोसळतो. स्वर्गद्वाराजवळील महाश्मशानाकडे नेत असताना सूक्ष्म निरीक्षणातून श्रीफळाएवढे गुप्त लिंग सापडते; त्या लिंगाच्या स्पर्शाने त्वरित प्राणपरतावा होतो आणि ‘अमृतत्व’ (मृत्युरहितता) प्राप्त होते, असा सिद्धान्त मांडला आहे. यानंतर मोक्षद्वाराजवळ करुणेश्वराचे वर्णन—सोमवारी एकभुक्त व्रत आणि करुणारूप पुष्प/पर्ण/फलांनी पूजा करण्याचा विधी; देवकृपा क्षेत्रत्याग थांबवते व भय दूर करते. चक्रपुष्करिणीत ज्योतीरूपेश्वर असून त्यांच्या उपासनेने भक्ताला तेजोमय स्वरूप लाभते. पुढे चौदा व आठ लिंगसमूहांची गणना करून लिंगांना सदाशिवाच्या छत्तीस तत्त्वांचे प्रकटीकरण मानले आहे आणि काशीला निश्चित मोक्षक्षेत्र ठरवले आहे, जिथे विविध सिद्धी व कर्मसाधने परिपक्व होतात।
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
या अध्यायात नैमिषारण्यात शैवप्रवृत्तीच्या ऋषींच्या सभेत व्यासांचा तात्त्विक संवाद येतो. व्यास वेद-इतिहास-पुराणांत हरिच एकमेव सेव्य आहे असा वैष्णव एकान्तवाद मांडतात; तेव्हा ऋषी त्यांना वाराणसीस जाण्यास सांगतात, कारण तेथे विश्वेश्वर शिवांचेच निर्णायक माहात्म्य आहे. व्यास काशीला येऊन पञ्चनद-ह्रदात स्नान-पूजा करतात आणि ज्ञानवापीजवळील विश्वेश्वर-परिसरात वैष्णव जयघोष व विष्णुनामावलि म्हणत प्रवेश करतात। पुन्हा उंचावलेल्या भुजेसह आपला दावा ठामपणे उच्चारताच त्यांच्या भुजा व वाणीवर स्तंभ (जडत्व) येते. एकांतात विष्णू प्रकट होऊन चूक दाखवतात व सांगतात की एकमेव विश्वेश्वर शिवच आहेत; विष्णूची शक्ती व विश्वकार्यही शिवकृपेनेच प्राप्त होते, म्हणून शिवस्तुतीनेच मंगल समाधान होईल. व्यास ‘व्यासाष्टक’ रूप शिवस्तोत्र अर्पण करतात; नंदिकेश्वर स्तंभ दूर करून या स्तोत्रपाठाचे फल—पापनाश व शिवसामीप्य—जाहीर करतात. शेवटी व्यास शैवभक्तीत स्थिर होऊन घंटाकर्ण-ह्रदाजवळ ‘व्यासेश्वर’ लिंगाची स्थापना करतात; तेथे स्नान-दर्शनाने काशी-संबंध मोक्षस्थिती व कलियुगात पाप-भय व आपत्तींपासून संरक्षण मिळते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
अध्याय ४६ मध्ये अगस्त्यांचा प्रश्न आहे—शिवभक्त व क्षेत्र-रहस्य जाणणारे व्यास शापकथेशी कसे जोडले गेले? स्कंद उत्तर देताना काशीतील व्यासांचे संयमी जीवन सांगतात—नित्य स्नान, क्षेत्रमहिमेचा उपदेश, लिंगांमध्ये विश्वेश्वराचे आणि तीर्थांमध्ये मणिकर्णिकेचे सर्वोच्च स्थान. पुढे काशीनिवासी व यात्रेकरूंसाठी आचारसंहिता दिली आहे—दैनिक स्नान-पूजा, मणिकर्णिका न सोडणे, वर्णाश्रमधर्म पालन, गुप्त दान (विशेषतः अन्नदान), निंदा व असत्य टाळणे (प्राणरक्षणासाठी मर्यादित अपवाद), आणि सर्व प्राण्यांचे रक्षण हा महान पुण्य देणारा धर्म. क्षेत्र-संन्यासी व काशीतील तपस्वी पूज्य मानले आहेत; त्यांचे समाधान हे विश्वेश्वराच्या प्रसन्नतेशी जोडले आहे. इंद्रियनिग्रहाचे स्तवन, आत्महानी वा मृत्युकामनेचा निषेध, आणि काशी-साधनेची विलक्षण फलदायिता सांगितली आहे—एक स्नान, एक पूजा, थोडा जप-होमही अन्यत्रच्या मोठ्या यज्ञाइतके फल देतो. गृहस्थवाणी अतिथिसत्कार व विश्वेश्वर-दर्शन/पूजनातून मिळणारे पुण्य अधोरेखित करते. शेवटी प्रायश्चित्त-व्रतांचे तांत्रिक वर्गीकरण येते—कृच्छ्राचे प्रकार, पराक, प्राजापत्य, सान्तपन/महासान्तपन, तप्त-कृच्छ्र; तसेच चांद्रायणाच्या विविध पद्धती. शुद्धीचा सिद्धांत सांगितला—देह जलाने, मन सत्याने, बुद्धी ज्ञानाने शुद्ध होते; आणि क्षेत्रवासीयांचे गुण—विनय, अहिंसा, अलोभ, सेवा इत्यादी. पुढील कथानकात व्यासांना भिक्षा नाकारण्यासारखी दैवी परीक्षा सूचित करून “व्यास-शाप-विमोक्ष” प्रसंगाची भूमिका बांधली आहे व अध्यायश्रवणाचे रक्षणफल सांगितले आहे।
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
अध्याय ४७ मध्ये काशीखण्डातील आनंदकाननात तीर्थ व लिंग यांचे तादात्म्य सांगितले आहे. ‘मूर्तिपरिग्रह’ म्हणजे दिव्य सान्निध्यामुळे पवित्र जल तीर्थ होते, आणि जिथे शैव लिंग आहे तोच प्रदेश स्वतः तीर्थ ठरतो—हा सिद्धान्त मांडला आहे. अगस्त्य ऋषी आनंदकाननातील तीर्थे व लिंगरूपांची सविस्तर माहिती मागतात; स्कंद देवि–शिव यांच्या पूर्वसंवादाच्या अनुरूप उत्तर देतो। यानंतर वाराणसीतील अनेक नामांकित लिंगे, कुंडे व ह्रद यांची दीर्घ यादी येते. उत्तर-दक्षिण-पूर्व-पश्चिम अशा दिशासंबंधांनी स्थाने दाखवली आहेत आणि दर्शन, पूजा, स्नान, श्राद्ध इत्यादी कर्मांसह फलश्रुती दिल्या आहेत—शुद्धी, विघ्ननाश, ज्ञान, समृद्धी, पितृउद्धार, विशिष्ट रोग-दुःखातून मुक्ती तसेच शिवलोक, रुद्रलोक, विष्णुलोक, ब्रह्मलोक, गोलोक इत्यादी लोकप्राप्ती। काही शुभ तिथी-नक्षत्रांचाही उल्लेख आहे। हा ‘सर्व-लिंगमय’ अध्याय रक्षणकारी पाठ मानला आहे—नित्य अध्ययन/जप केल्यास दंडकारी शक्तींची भीती कमी होते आणि ज्ञात-अज्ञात पापांचे ओझे हलके होते। शेवटी नंदीचे वचन ऐकून शिव व देवी दिव्य विमान/रथाने प्रस्थान करतात।
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
या अध्यायात व्यास सूताला स्कंदकथा सांगण्यास प्रवृत्त करतात आणि शंभूंच्या मुक्तिमंडपात भव्य प्रवेशाची (प्रावेशिकी-कथा) कथा येते. काशी नगरीत, जणू त्रिलोकीतच, वाद्ये, ध्वज, दीप, सुगंध आणि सर्वांचा आनंद यांमुळे महोत्सव साजरा होतो. शिव अंतर्मंडपात प्रवेश करतात; ब्रह्मा, ऋषी, देवगण व मातृदेवता अर्घ्य-पूजा व नीराजनासारख्या विधींनी त्यांचा सत्कार करतात. यानंतर शिव विष्णूशी तत्त्वसंवाद करतात—आनंदवन (काशी) प्राप्तीत विष्णूची अनिवार्य भूमिका मान्य करून त्यांना स्थायी सान्निध्य देतात; तरी काशीत शिवभक्ती हीच पुरुषार्थसिद्धीची प्रधान वाट आहे असे क्रमाने प्रतिपादित करतात. मुक्तिमंडप, शेजारचे मंडप आणि तीर्थस्नान—विशेषतः मणिकर्णिका—यांचे मोक्षाभिमुख पुण्य सांगितले आहे; स्थिरचित्ताने थोडा वेळ तेथे राहणे व श्रवण करणेही मुक्तिदायक फल देऊ शकते. अखेरीस भविष्यवाणी येते की द्वापरयुगात हा मंडप ‘कुक्कुटमंडप’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. महाआनंद नावाचा ब्राह्मण दांभिकपणा व अनीतीने दानग्रहण करून पतित होतो व कुक्कुटयोनीत जन्म घेतो; काशी-स्मरण व मंडपासमीप नियमबद्ध जीवनाने तो उन्नती पावून शेवटी मोक्ष मिळवतो—यामुळेच नावप्रसिद्धी होते. घंटानादाचे संकेत, शिवांचे दुसऱ्या मंडपाकडे गमन आणि श्रोत्यांना आनंद-सिद्धी देणारी फलश्रुती यांसह अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
या अध्यायात संवादांची गुंफण आहे—व्यास सूताला अगस्त्याच्या जिज्ञासेशी संबंधित वृत्तांत सांगतात आणि स्कंद शिवाचे मुक्ती/निर्वाण-संबंधित स्थानातून शृंगार-मंडपात आगमन वर्णन करतो. शिव पूर्वाभिमुख आसनस्थ, उमे सहित विराजमान; एका बाजूस ब्रह्मा, दुसऱ्या बाजूस विष्णू, आणि इंद्र, ऋषी व गण सेवेत उपस्थित आहेत. तेथे शिव विश्वेश्वर-लिंगाला ‘परम-ज्योती’ व आपले स्थावर (अचल) स्वरूप म्हणून घोषित करून त्याची सर्वोच्च महिमा प्रकट करतो. शिव आदर्श पाशुपत साधकांची लक्षणे सांगतो—नियमबद्ध, शुद्ध, अपरिग्रही, लिंगार्चनपरायण आणि कठोर नैतिक व्रतांचे पालन करणारे. पुढे पुण्यफळांची सविस्तर मांडणी येते: लिंगाचे श्रवण, स्मरण, दर्शनासाठी प्रस्थान, दर्शन, स्पर्श आणि अत्यल्प अर्पण—प्रत्येक कृतीस वाढते शुद्धीकरण व मंगलफल सांगितले आहे; अश्वमेध व राजसूय यज्ञफळांशीही तुलना केली आहे, आणि शेवटी संरक्षण व निर्वाणाभिमुख कृपेचे आश्वासन दिले आहे. मणिकर्णिका व काशी यांना त्रैलोक्यात अद्वितीय प्रभावशाली मानले आहे, तसेच भक्तांसाठी शिव लिंगरूपाने नित्य उपस्थित असतो असे प्रतिपादन केले आहे. अखेरीस स्कंद म्हणतो की क्षेत्रशक्तीचा केवळ अंशच सांगितला; आणि व्यास अगस्त्याच्या ध्यानमय प्रतिसादाचा उल्लेख करतात.
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
या पन्नासाव्या अध्यायात व्यास सूताच्या प्रश्नाला उत्तर देताना काशीखण्डातील कथावस्तूचे अनुक्रमणिकेसारखे क्रमबद्ध निरूपण करतात. संवाद, तीर्थ-प्रशंसा, देवालयांच्या उत्पत्तीच्या कथा आणि देवता-माहात्म्य—हे सर्व विषय क्रमाने सांगून ते ग्रंथाची अंतर्गत विषय-सूचीच जणू उलगडतात। पुढे सूताच्या प्रेरणेने व्यास काशी-यात्रेची आचारसंहिता सांगतात—प्रथम शुद्धिस्नान, देव व पितरांना तर्पण-पूजन, ब्राह्मणांचा सत्कार व दान. त्यानंतर विविध परिक्रमा वर्णिल्या आहेत: नित्यची पञ्चतीर्थिका (ज्ञानवापी, नन्दिकेश, तारकेश, महाकाल, दण्डपाणि इ.), व्यापक वैश्वेश्वरी व बहु-आयतन मार्ग, अष्टायतन-यात्रा, एकादश-लिंग-यात्रा आणि चंद्रतिथीनुसार गौरी-यात्रा। अंतर्गृहातील (आतील परिक्षेत्रातील) अनेक देवालय-दर्शनांचा विस्तृत क्रमही दिला आहे, तसेच अधिक फलासाठी मौनाचे महत्त्व सांगितले आहे। शेवटी फलश्रुतीत श्रवण-पाठाचे महान पुण्य, लिखित प्रतींचा सन्मान मंगलदायक, आणि विधिपूर्वक केलेल्या यात्रांनी विघ्ननाश, पुण्यवृद्धी व मोक्षाभिमुख फल मिळते असे प्रतिपादन केले आहे।
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.