Adhyaya 43

Verse 1

अगस्त्य उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं श्रुतं कल्मषनाशनम् । इदानीं कथय स्कंद सतीश्वर समुद्भवम्

अगस्त्य म्हणाला: कल्मषनाशक नर्मदेशाचे माहात्म्य ऐकले. आता, हे स्कंद, सतीश्वराचा उद्भव कथन कर.

Verse 2

स्कंद उवाच । मित्रावरुणसंभूत कथयामि कथां शृणु यथा सतीश्वरं लिंगं काश्यामाविर्बभूव ह

स्कंद म्हणाले—हे मित्र-वरुणसंभूत (अगस्त्य)! मी कथा सांगतो, ऐक; काशीमध्ये सतीश्वर लिंग कसे साक्षात् प्रकट झाले ते।

Verse 3

पुरा तताप सुमहत्तपः शतधृतिर्मुने । तपसा तेन देवेशः संतुष्टो वरदोऽभवत्

पूर्वी, हे मुने, शतधृतीने अतिशय महान तप केले. त्या तपाने संतुष्ट होऊन देवेश्वर वरदाता झाले.

Verse 4

उवाच चापि ब्रह्माणं नितरां ब्राह्मणप्रियः । सर्वज्ञनाथो लोकात्मा वरं वरय लोककृत्

आणि त्यांनी ब्रह्माला म्हटले—जो ब्राह्मणांना अत्यंत प्रिय, सर्वज्ञ स्वामी, लोकात्मा व लोककर्ता आहेत—‘वर माग.’

Verse 5

ब्रह्मोवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरं दास्यसि वांछितम् । तदा त्वं मे भव सुतो देवी दक्षसुताऽस्तु च

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवेश, जर तुम्ही प्रसन्न होऊन इच्छित वर द्याल, तर तुम्ही माझे पुत्र व्हा आणि देवीही दक्षाची कन्या होवो.

Verse 6

इति श्रुत्वा महादेवः सर्वदो ब्रह्मणो वरम् । स्मित्वा देवीमुखं वीक्ष्य प्रोवाच चतुराननम्

ब्रह्माचा हा वर ऐकून सर्वदायक महादेव हसले; देवीचे मुख पाहून त्यांनी चतुरानन ब्रह्माला सांगितले.

Verse 7

ब्रह्मंस्त्वद्वांछितं भूयात्किमदेयं पितामह । इत्युक्त्वा ब्रह्मणो भालादाविरासीच्छशांकभृत्

“हे ब्रह्मन्! तुझे जे अभिप्रेत तेच सिद्ध होवो; हे पितामह, तुझ्यासाठी अदेय असे काय आहे?” असे म्हणून चंद्रधारी (चंद्रशेखर) ब्रह्म्याच्या ललाटातून प्रकट झाले।

Verse 8

रुदन्स उत्तानशयो ब्रह्मणो मुखमैक्षत । ततो ब्रह्मापि तं बालं रुदंतं प्रविलोक्य च

रडत रडत तो शिशु पाठीवर पडून ब्रह्म्याच्या मुखाकडे पाहू लागला। मग ब्रह्म्यानेही त्या रडणाऱ्या बालकाला पाहून त्याच्याकडे दृष्टि केली।

Verse 9

किं मां जनकमाप्यापि त्वं रोदिषि मुहुर्मुहुः । श्रुत्वेति पृथुकः प्राह यथोक्तं परमेष्ठिना

“मला पिता म्हणून मिळवूनही तू पुन्हा पुन्हा का रडतोस?” हे ऐकून पृथुकाने, परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांनी जसे म्हटले तसेच उत्तर दिले।

Verse 10

नाम्ने रोदिमि मे स्रष्टुर्नाम देहि पितामह । रोदनाद्रुद्र इत्याख्यां समाया डिंभको लभत्

“मी नावासाठी रडतो; हे स्रष्टा, हे पितामह, मला नाव द्या।” रडण्यामुळे त्या डिंभाला “रुद्र” हे नाव प्राप्त झाले।

Verse 11

अगस्त्य उवाच । अर्भकत्वं गतोपीशः किं रुरोद षडानन । यदि वेत्सि तदाचक्ष्व महत्कौतूहलं हि मे

अगस्त्य म्हणाले— “हे षडानन! ईश्वर बालरूपाला गेल्यावरही का रडले? तुला माहीत असेल तर सांग; मला मोठे कुतूहल आहे।”

Verse 12

स्कंद उवाच । सर्वज्ञस्य कुमारत्वात्किंचित्किंचिदवैम्यहम् । रोदने कारणं वच्मि शृणु कुंभसमुद्भव

स्कंद म्हणाला— सर्वज्ञ प्रभूंनी बालरूप धारण केल्यामुळे मला थोडेथोडेच कळते. तरी त्या रडण्याचे कारण सांगतो; हे कुंभसमुद्भवा, ऐक.

Verse 13

मनसीति विचारोभूद्देवस्य परमात्मनः । बुद्धिवैभवमस्याहो वीक्षितुं परमेष्ठिनः

त्या परमात्मा देवाच्या मनात असा विचार उद्भवला— “अहो! परमेष्ठी ब्रह्म्याच्या बुद्धीचे वैभव मी पाहावे.”

Verse 14

सत्यलोकाधिनाथस्य चतुरास्यस्य वेधसः । इत्यानंदात्समुद्भूतो वाष्पपूरो महेशितुः

सत्यलोकाधिनाथ चतुरमुख वेधस (ब्रह्मा) यांच्या दर्शनाने महेश्वराच्या अंतःकरणात आनंद उसळला आणि अश्रूंचा पूर आला.

Verse 15

अगस्त्य उवाच । किं बुद्धिवैभवं धातुः शंभुना मनसीक्षितम् । येनानंदाश्रु संभारो बाल्येप्यभवदीशितुः

अगस्त्य म्हणाले— धाता (ब्रह्मा) यांचे ते कोणते ‘बुद्धिवैभव’ शंभूंनी मनात पाहावे असे इच्छिले, ज्यामुळे ईश्वराच्या बाल्यावस्थेतही आनंदाश्रूंचा संभार झाला?

Verse 16

एतत्कथय मे प्राज्ञ सर्वज्ञानंदवर्धन । श्रुत्वागस्त्युदितं वाक्यं तारकारिरुवाच ह

“हे प्राज्ञ, सर्वज्ञान व आनंद वाढविणाऱ्या, हे मला सांगा.” असे अगस्त्याचे वचन ऐकून तारकासुरारि (स्कंद) बोलू लागला.

Verse 17

देवे न मनसि ध्यातमिति कुंभजने मुने । विनापत्यं जनेतारं क उद्धर्तुमिह प्रभुः

हे कुंभजन्मा मुनी अगस्त्य! तू मनात देवाचे ध्यान केले नाहीस. अपत्याविना वंशप्रवर्तक जनकाचा या लोकी उद्धार कोण करू शकेल?

Verse 18

एको मनोरथश्चायं द्वितीयोयं सुनिश्चितम् । अपत्यत्वं गते चास्मिन्स्मर्तुरुत्पत्तिहारिणि

हा एक मनोरथ; आणि दुसरा दृढ निश्चय—जो स्मरण करणाऱ्याची उत्पत्ती (संसार-भव) हरतो, तो माझे अपत्य झाल्यावर साध्य निश्चित सिद्ध होईल.

Verse 19

क्षणंक्षणं समालोक्यमंगस्पर्शे क्षणंक्षणम् । एकशय्यासनाहारं लप्स्यतेऽनेन क्षणेक्षणे

क्षणोक्षणी त्याला पाहील, आणि क्षणोक्षणी त्याच्या अंगस्पर्शाचा लाभ घेईल. एकच शय्या, एकच आसन, एकच आहार—त्याच्यासह हे सर्व प्रत्येक क्षणी मिळेल.

Verse 20

योयं न गोचरः क्वापि वाणीमनसयोरपि । स मेऽपत्यत्वमासाद्य किं न दास्यति चिंतितम्

जो वाणी व मनालाही अगोचर आहे—तोच जर माझे अपत्यत्व प्राप्त करील, तर माझ्या चिंतित अभिष्टांपैकी काय तो देणार नाही?

Verse 21

योऽमुं सकृत्स्पृशेज्जंतुर्योमुं पश्येत्सकृन्मुदा । न स भूयोभिजायेत भवेच्चानंदमेदुरः

जो जीव त्याला एकदाही स्पर्श करील, किंवा आनंदाने एकदाही दर्शन करील—तो पुन्हा जन्म घेणार नाही; तो आनंदाने परिपूर्ण होईल.

Verse 22

गृहक्रीडनकं मे सौ यदि भूयात्कथंचन । तदापरस्य सौख्यस्य निधानं स्यामसंशयम्

जर कशाही प्रकारे तो माझ्या घरी माझा थोडासा खेळसखा झाला, तर निःसंशय मी अनुपम सुखाचा निधी होईन।

Verse 23

विधेः समीहितं चेति नूनं ज्ञात्वा स सर्ववित् । आनंदवाष्पकलितं चक्षुस्त्रयमदीधरत्

‘हे विधात्याचेच अभिप्रेत आहे’ असे निश्चयाने जाणून त्या सर्वज्ञाचे त्रिनेत्र आनंदाश्रूंनी भरून आले।

Verse 24

श्रुत्वैत्यगस्तिः स्कंदस्य भाषितं पर्यमूमुदत् । ननाम चांघ्री प्रोवाच जयसर्वज्ञनंदन

स्कंदाचे वचन ऐकून अगस्त्य अत्यंत आनंदित झाले। त्यांनी चरणी नमस्कार करून म्हटले— “जय हो, सर्वज्ञनंदना!”

Verse 25

विधेरपि मनोज्ञातं शंभोरपि मनोगतम् । सम्यक्चित्तं त्वया ज्ञातं नमस्तुभ्यं चिदात्मने

विधात्याच्या मनात जे ज्ञात आहे आणि शंभूच्या मनात जे स्थित आहे—ते सर्व तू यथार्थ जाणलेस. चिदात्मस्वरूप तुला नमस्कार।

Verse 26

स्कंदोपि नितरां तुष्टःश्रोतुरानंददर्शनात् । धन्योस्यगस्त्य धन्योसि श्रोतुं जानासि तत्त्वतः

श्रोत्याचा आनंद पाहून स्कंदही अत्यंत संतुष्ट झाला. तो म्हणाला— “अगस्त्य, तू धन्य आहेस—खरोखर धन्य; तू तत्त्वतः ऐकणे जाणतोस.”

Verse 27

न मे श्रमो वृथा जातो ब्रुवतस्ते पुरः कथाम् । इत्यगस्तिं समाभाष्य पुनः प्राह षडाननः

“तुझ्या समोर ही कथा सांगितली म्हणून माझा परिश्रम व्यर्थ झाला नाही.” असे म्हणून अगस्त्यांना संबोधून षडानन (स्कंद) पुन्हा बोलला।

Verse 28

देवे रुद्रत्वमापन्ने देवी दक्षसुताभवत् । सापि तप्त्वा तपस्तीव्रं सती काश्यां वरार्थिनी

देव रुद्रत्वाला प्राप्त झाल्यावर देवी दक्षाची कन्या झाली. वरप्राप्तीच्या इच्छेने त्या सतीने काशीत तीव्र तप केले.

Verse 30

इदं सतीश्वरं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । यथा मनोरथस्तेऽत्र फलितो दक्षकन्यके

“हे दक्षकन्ये, हे लिंग तुझ्या नावाने ‘सतीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होईल, जेणेकरून इथे तुझा मनोरथ सफल होईल.”

Verse 31

तथैतल्लिंगमाराध्यान्यस्यापि हि फलिष्यति । कुमारी प्राप्स्यति पतिं मनसोपि समुच्छ्रितम्

तसेच या लिंगाची आराधना केल्यास इतरांचाही मनोरथ नक्की फळेल; कुमारीला मनातल्या सर्वोच्च अपेक्षेस अनुरूप पती मिळेल.

Verse 32

एतल्लिंगं समाराध्य कुमारोपि वरांगनाम् । यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य हि स ध्रुवम्

या लिंगाची विधिपूर्वक आराधना केल्यास कुमारालाही उत्तम वधू मिळते. ज्याची जी इच्छा, त्याची ती सिद्धी निश्चयाने होते.

Verse 33

भविष्यति न संदेहः सतीश्वरसमर्चगात् । सतीश्वरं समभ्यर्च्य यो यो यं यं समीहते

यात संशय नाही—सतीश्वराच्या समर्चनेने सर्व सिद्ध होते। सतीश्वराचे पूजन करून जो-जो ज्या-ज्या इच्छा करतो—

Verse 34

तस्य तस्य स स क्षिप्रं भविष्यति मनोरथः

—त्याच्या-त्याच्या ती-ती मनोकामना शीघ्रच पूर्ण होते।

Verse 35

इतोष्टमे च दिवसे त्वज्जनेता प्रजापतिः । मह्यं दास्यति कन्यां त्वां सफलस्ते मनोरथः । इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवांतर्हितोभवत्

“आजपासून आठव्या दिवशी तुझा जनक प्रजापती तुला कन्यारूपाने विवाहार्थ मला देईल; तुझी इच्छा सफल होईल।” असे म्हणून देवदेवेश्वर तेथेच अंतर्धान पावला।

Verse 36

सापि स्वभवनं याता सती दाक्षायणी मुदा । पितापि तस्मै प्रादात्तां रुद्राय दिवसेष्टमे

सती दाक्षायणीही आनंदाने आपल्या भवनात परतली; आणि आठव्या दिवशी तिच्या पित्याने तिला रुद्राला अर्पण केले.

Verse 37

स्कंद उवाव । इत्थं सतीश्वरं लिंगं काश्यां प्रादुरभून्मुने । स्मरणादपि लिंगं च दद्यात्सत्त्वगुणं परम्

स्कंद म्हणाले—“हे मुने! अशा प्रकारे काशीत सतीश्वर लिंग प्रकट झाले. या लिंगाचे केवळ स्मरणही परम सत्त्वगुण (पवित्रता व प्रकाश) प्रदान करते.”

Verse 38

रत्नेशात्पूर्वतो भागे दृष्ट्वा लिंगं सतीश्वरम् । मुच्यते पातकैः सद्यः क्रमाज्ज्ञानं च विंदति

रत्नेशाच्या पूर्व भागी असलेल्या सतीश्वर लिंगाचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य तत्क्षणी पापमुक्त होतो आणि क्रमाने तत्त्वज्ञान प्राप्त करतो।

Verse 93

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे सतीश्वरप्रादुर्भावो नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेच्या चतुर्थ भागातील काशीखंडाच्या उत्तरार्धात ‘सतीश्वरप्रादुर्भाव’ नावाचा त्र्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।