Adhyaya 7

Verse 1

स्कंद उवाच । विश्वेशो विश्वया सार्धं मया च मुनिसत्तम । महाशाखविशाखाभ्यां नंदिभृंगिपुरोगमः

स्कंद म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ! विश्वेश्वर शिव विश्वा देवीसह आणि माझ्यासह, पुढे नंदी व भृंगी यांना अग्रस्थानी ठेवून, बाजूस महाशाख व विशाख यांसह, तेजस्वी शोभेने पवित्र धामाकडे प्रस्थित झाले।

Verse 2

नैगमेयेन सहितो रुद्रैः सर्वत्र संवृतः । देवर्षिभिः समायुक्तः सनकाद्यैरभिष्टुतः

ते नैगमेय (कार्त्तिकेय) यांच्यासह होते आणि सर्वत्र रुद्रांनी वेढलेले होते; देवर्षींनी संयुक्त, तसेच सनक आदि आद्य ऋषींनी स्तुत झाले।

Verse 3

समस्तायतनाधीशैर्दिक्पालैरभिनंदितः । तीर्थैर्दर्शित तीर्थश्च गंधर्वैर्गीतमंगलः

समस्त आयतनांचे अधीश व दिक्पाल यांनी त्यांचे अभिनंदन केले; तीर्थांनी स्वतःचे तीर्थस्वरूप त्यांना दर्शविले, आणि गंधर्वांनी मंगलगीते गायिली।

Verse 4

कृतपूजोप्सरोभिश्च नृत्यहस्तकपल्लवैः । वियत्यनाहतैर्वाद्यैः समंतादनुमोदितः

पूजा केलेल्या अप्सरांनी नृत्याच्या कोमल हस्तपल्लवांनी त्यांचा सन्मान केला; आणि आकाशात निनादणाऱ्या अनाहत वाद्यांनी सर्व बाजूंनी आनंदोत्सवाचा अनुमोदन केला।

Verse 5

ऋषीणां ब्रह्मनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः । कृतस्तुतिश्चारणौघैर्विमानैरभितोवृतः

ऋषींच्या ब्रह्मनिर्घोषाने दिशांचे मुख जणू बधिर झाले; आणि चारणांच्या समूहांनी स्तुती केली, तो सर्व बाजूंनी दिव्य विमानांनी वेढलेला होता।

Verse 6

त्रिविष्टप वधूमुष्टिभ्रष्टैर्लाजैरितस्ततः । अभिवृष्टो महादेवः संप्रहृष्टतनूरुहः

त्रिविष्टपातील वधूंच्या मुठीतून निसटलेल्या लाजांची सर्वत्र वर्षा महादेवांवर झाली; हर्षाने त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले।

Verse 7

दत्तमाल्योपहारश्च बहुविद्याधरी गणैः । यक्षगुह्यकसिद्धैश्च खेचरैरभिनंदितः

अनेक विद्याधरी-गणांनी त्यांना माळा व उपहार अर्पण केले; तसेच यक्ष, गुह्यक, सिद्ध आणि खेचरांनीही त्यांचे अभिनंदन केले।

Verse 8

कृतप्रवेश शकुनो मृगैः शकुनिभिः पुरः । किंनरीभिः प्रहष्टास्यैः किंनरैरुपवर्णितः

प्रवेशाचे शुभ शकुन झाले—पुढे मृग व पक्षी चालत होते; आणि प्रसन्नमुख किन्नरींसह किन्नरांनी त्यांचे स्तवन केले।

Verse 9

विष्णुना च महालक्ष्म्या ब्रह्मणा विश्वकर्मणा । नंदिनाथ गणेशेन आविष्कृतमहोत्सवः

विष्णू, महालक्ष्मी, ब्रह्मा, विश्वकर्मा आणि नंदिनाथ-गणेश यांनी त्या महोत्सवाचे भव्य दर्शन घडविले।

Verse 10

नागांगनाभिः परितः कृतनीराजनाविधिः । प्रविवेश महादेवः पुरीं वाराणसीं शुभाम्

चहूबाजूंनी नागांगना नीराजन-विधीने आरती करीत होत्या; तेव्हा महादेव शुभ वाराणसी-नगरीत प्रविष्ट झाले।

Verse 11

पश्यतां सर्वदेवानामवरुह्य वृषेंद्रतः । परिष्वज्य गणाधीशं प्रोवाच वृषभध्वजः

सर्व देव पाहात असता वृषभध्वज भगवान् (शिव) श्रेष्ठ वृषभ नंदीवरून खाली उतरले. गणाधीश गणेशाला आलिंगन देऊन त्यांनी प्रेमाने वचन उच्चारले.

Verse 12

यदहं प्राप्तवानस्मि पुरीं वाराणसीं शुभाम् । मयाप्यतीव दुष्प्राप्यां स प्रसादो स्य वै शिशोः

मी शुभ वाराणसीपुरीला प्राप्त झालो—जी माझ्यासाठीही अत्यंत दुर्मिळ—हे निःसंशय त्या बाल गणेशाची कृपा आहे.

Verse 13

यद्दुष्प्रसाध्यं हि पितुरपि त्रिजगतीतले । तत्सूनुना सुसाध्यं स्यादत्र दृष्टांतता मयि

त्रैलोक्यात जे कार्य पित्यालाही कठीण साध्य, ते पुत्रामुळे सहज साध्य होते—याचा दृष्टांत येथे मीच आहे.

Verse 14

अनेन गजवक्त्रेण स्वबुद्धिविभवेरिह । काशीप्राप्तिर्यथा मे स्यात्तथा किंचिदनुष्ठितम्

या गजवक्त्राने (गणेशाने) आपल्या बुद्धिवैभवाने येथे असे काही अनुष्ठान केले की मला काशीची प्राप्ती झाली.

Verse 15

पुत्रवानहमेवास्मि यच्च मे चिरचिंतितम् । स्वपौरुषेण कृतवानभिलाषं करस्थितम्

मी खरोखरच पुत्रवान आहे; आणि जी इच्छा मी दीर्घकाळ मनात धरली होती, ती त्याने आपल्या पराक्रमाने सिद्ध करून माझ्या हातात ठेवली—पूर्ण केली.

Verse 16

इत्युक्त्वा त्रिपुरीहर्ता पुरुहूतादिभिः स्तुतः । परितुष्टावसंहृष्टः स्पष्टगीर्भिर्गजाननम्

असे बोलून त्रिपुरसंहारक शिव, इंद्रादि देवांनी स्तुत झाल्यावर, अत्यंत तृप्त व हर्षित होऊन स्पष्ट वचने करून गजानन (गणेश) यांची स्तुती करू लागले।

Verse 17

श्रीकंठ उवाच । जय विघ्नकृतामाद्य भक्तनिर्विघ्नकारक । अविघ्नविघ्नशमन महाविघ्नैकविघ्नकृत्

श्रीकंठ (शिव) म्हणाले—जय हो! हे विघ्नकर्त्यांमध्ये आद्य, तरी भक्तांना निर्विघ्न करणारे; अविघ्न अवस्थेत उत्पन्न होणारे विघ्नही शमविणारे; आणि महाविघ्नांना एकमेव विघ्न ठरणारे!

Verse 18

जय सर्वगणाधीश जय सर्व गणाग्रणीः । गणप्रणतपादाब्ज गणनातीतसद्गुण

जय हो, हे सर्व गणांचे अधीश्वर! जय हो, हे प्रत्येक गणांचे अग्रणी! ज्यांच्या पदकमळांना गण नम्र होतात; ज्यांचे सद्गुण गणनेपलीकडे आहेत।

Verse 19

जय सर्वग सर्वेश सर्वबुद्ध्येकशेवधे । सर्वमायाप्रपंचज्ञ सर्वकर्माग्रपूजित

जय हो, हे सर्व समूहांचे स्वामी, सर्वेश्वर! हे सर्व बुद्धींचा एकमेव निधी! हे सर्व माया-प्रपंच जाणणारे! हे सर्व कर्मकांडांच्या आरंभी प्रथम पूज्य!

Verse 20

सर्वमंगलमांगल्य जय त्वं सर्वमंगल । अमंगलोपशमन महामंगलहेतुक

हे सर्व मंगलांमध्ये परम मंगलमय! जय हो, हे सर्वमंगलस्वरूप! अमंगलाचा नाश करणारे, आणि महामंगलाचे कारणभूत!

Verse 21

जय सृष्टिकृतां वंद्य जय स्थितिकृतानत । जय संहृतिकृत्स्तुत्य जयसत्कर्मसिद्धिद

जय असो, सृष्टीकर्त्या शक्तींनी वंद्य! जय असो, स्थिती/पालनकर्त्या शक्तींनी नतमस्तक! जय असो, संहारकर्त्या शक्तींनी स्तुत्य! जय असो, सत्कर्मसिद्धी देणाऱ्या!

Verse 22

सिद्धवंद्यपदांभोज जयसिद्धिविधायक । सर्वसिद्ध्येकनिलय महासिद्ध्यृद्धिसूचक

जय असो, ज्यांचे पद्मचरण सिद्धांनी वंदिले! जय असो, सिद्धी देणाऱ्या! तुम्ही सर्व सिद्धींचे एकमेव धाम; महासिद्धी व ऋद्धींचे सूचक/प्रकाशक!

Verse 23

अशेषगुणनिर्माण गुणातीत गुणाग्रणी । परिपूर्णचरित्रार्थ जय त्वं गुणवर्णित

जय असो, सर्व गुणांचा उगम! तरीही गुणातीत, गुणीजनांत अग्रणी! तुमच्या पावन चरित्राचा हेतू परिपूर्ण; जय असो, गुणवर्णनाने स्तुत प्रभो!

Verse 24

जय सर्वबलाधीश बलाराति बलप्रद । बलाकोज्ज्वल दंताग्र बालाबालपराकम

जय असो, सर्व बलांचा अधीश्वर! बलशत्रूंचा संहारक, बल देणारा! तुमचा दंताग्र बगळ्यासारखा उज्ज्वल; तुमचा पराक्रम बालकांवरही व बलवानांवरही अजेय!

Verse 25

अनंतमहिमाधार धराधर विदारण । दंताग्रप्रोतां दङ्नाग जयनागविभूषण

जय असो, अनंत महिमेचा आधार! पर्वतासारख्या भारांचा विदारक! दंताग्रावर महागजाला भेदून धारण करणाऱ्या! जय असो, नागभूषणांनी विभूषित प्रभो!

Verse 26

ये त्वांनमंति करुणामय दिव्य मूर्ते सर्वैनसामपि भुवो भुविमुक्तिभाजः । तेषां सदैव हरसीहमहोपसर्गान्स्वर्गापवर्गमपि संप्रददासि तेभ्यः

हे करुणामय दिव्य-मूर्ते! जे तुला नमस्कार करतात, ते सर्व पापांनी भारलेले असले तरीही याच भूमीवर मुक्तीचे अधिकारी होतात. तू त्यांच्या महान आपत्ती-तापांना येथे सदैव दूर करतोस आणि त्यांना स्वर्ग व परम मोक्ष दोन्ही प्रदान करतोस।

Verse 27

ये विघ्नराज भवता करुणाकटाक्षैः संप्रेक्षिताः क्षितितले क्षणमात्रमत्र । तेषां क्षयंति सकलान्यपिकिल्विषाणि लक्ष्मीः कटाक्षयतितान्पुरुषोत्तमान्हि

हे विघ्नराज! या भूमीवर ज्यांच्याकडे तू करुणाकटाक्षाने क्षणभरही पाहतोस, त्यांच्या सर्व पापांचा क्षय होतो; आणि लक्ष्मीदेवीही त्या उत्तम पुरुषांवर कृपादृष्टी करते।

Verse 28

ये त्वां स्तुवंति नतविघ्नविघातदक्ष दाक्षायणीहृदयपंकजतिग्मरश्मे । श्रूयंत एव त इह प्रथिता न चित्रं चित्रं तदत्र गणपा यदहो त एव

हे नम्रजनांच्या विघ्नांचा नाश करण्यात दक्ष! दाक्षायणीच्या हृदयकमळासाठी तीक्ष्णकिरण सूर्य! जे तुझी स्तुती करतात ते या लोकी प्रसिद्ध होतात—यात आश्चर्य नाही. खरे आश्चर्य हे, हे गणपा, की ते वर्णिल्याप्रमाणेच खरोखर तेजस्वी होतात।

Verse 29

ये शीलयंति सततं भवतोंघ्रियुग्मं ते पुत्रपौत्रधनधान्यसमृद्धिभाजः । संशीलितांघ्रिकमला बहुभृत्यवर्गैर्भूपालभोग्यकमलां विमलां लभंते

जे तुझ्या चरणयुग्माचे सतत सेवन-स्मरण करतात, ते पुत्र-पौत्र, धन व धान्य यांची समृद्धी मिळवतात. तुझ्या कमलचरणांची भक्ती केल्याने ते अनेक सेवकांसह राजांना शोभेल अशी निर्मळ लक्ष्मी-समृद्धी प्राप्त करतात।

Verse 30

त्वं कारणं परमकारणकारणानां वेद्योसि वेदविदुषां सततं त्वमेकः । त्वं मार्गणीयमसि किंचन मूलवाचां वाचामगोचरचराचरदिव्यमूर्ते

तू कारण आहेस—परम कारणांचाही कारण. वेद जाणणाऱ्यांना तूच सदैव एकमेव ज्ञेय आहेस. वाणीच्या मूळाचा सूक्ष्म लक्ष्य तूच; हे चर-अचर विश्वात वाणीच्या पलीकडील दिव्य-मूर्ते!

Verse 31

वेदा विदंति न यथार्थतया भवंतं ब्रह्मादयोपि न चराचर सूत्रधार । त्वं हंसि पासि विदधासि समस्तमेकः कस्तेस्तुतिव्यतिकरो मनसाप्यगम्य

वेदांनाही तुम्ही यथार्थरूपे ज्ञात; ब्रह्मादि देवांनाही नाही, हे चराचरांचे अदृश्य सूत्रधार। तू एकटाच सर्व विश्वाचा संहार, पालन व विधान करतोस; मनालाही अगम्य तुझी योग्य स्तुती कोण करील?

Verse 32

त्वद्दुष्टदृष्टिविशिखैर्निहतान्निहन्मि दैत्यान्पुरांधकजलंधरमुख्यकांश्च । कस्यास्ति शक्तिरिह यस्त्वदृतेपि तुच्छं वांछेद्विधातु मिह सिद्धिदकार्यजातम्

तुझ्या उग्र दृष्टिरूपी बाणांनी आधीच पाडलेल्या दैत्यांना—अंधक, जलंधर इत्यादी प्रमुखांना—मीही संहारतो। तुझ्यावाचून येथे कोणाची शक्ती आहे की तो तुच्छसे कामही सिद्ध करील, मग सिद्धिदायक असंख्य कार्यांची काय कथा?

Verse 33

अन्वेषणे ढुंढिरयं प्रथितोस्तिधातुः सर्वार्थढुंढिततया तव ढुंढि नाम । काशीप्रवेशमपि को लभतेत्र देही तोषं विना तव विनायकढुंढिराज

‘ढुंढ्’ हा धातू ‘शोधणे’ या अर्थाने प्रसिद्ध आहे; आणि तू सर्व उद्दिष्टे शोधून सिद्ध करतोस म्हणून तुझे नाव ‘ढुंढि’। हे विनायक ढुंढिराज, तुझ्या प्रसन्नतेवाचून येथे कोण देहधारी काशीत प्रवेशही मिळवू शकेल?

Verse 34

ढुंढे प्रणम्यपुरतस्तवपादपद्मं यो मां नमस्यति पुमानिह काशिवासी । तत्कर्णमूलमधिगम्य पुरा दिशामि तत्किंचिदत्र न पुनर्भवतास्ति येन

हे ढुंढे, जो काशिवासी पुरुष तुझ्या समोर तुझ्या पादपद्मांना प्रणाम करून मला नमस्कार करतो, त्याच्या कानाजवळ जाऊन मी ते प्राचीन रहस्य सांगतो, ज्यामुळे येथेच पुनर्जन्माचा परतावा राहत नाही।

Verse 35

स्नात्वा नरः प्रथमतो मणिकर्णिकायामुद्धूलितांघ्रियुगलस्तु सचैलमाशु । देवर्षिमानवपितॄनपि तर्पयित्वा ज्ञानोदतीर्थमभिलभ्य भजेत्ततस्त्वाम्

प्रथम मनुष्याने मणिकर्णिकेत स्नान करावे; मग वस्त्रासहित लवकरच दोन्ही पायांची धूळ झटकून शुद्ध करावे। देव, ऋषी, मानव आणि पितरांना तर्पण करून ‘ज्ञानोद’ नावाच्या तीर्थास जाऊन, नंतर तुझे भजन-पूजन करावे।

Verse 36

सामोदमोदकभरैर्वरधूपदीपैर्माल्यैः सुगंधबहुलैरनुलेपनैश्च । संप्रीण्यकाशिनगरीफलदानदक्षं प्रोक्त्वाथ मां क इह सिध्यति नैव ढुंढे

गोड मोदकांचे ढीग, उत्तम धूप-दीप, माळा व सुगंधी अनुलेपन यांनी काशी-नगरीस संतुष्ट करून मी तिला फलदानात परम समर्थ असे सांगितले. मग येथे दुसरी कोणती सिद्धी कोण शोधील? मी तर अन्य काहीही शोधीत नाही.

Verse 37

तीर्थांतराणि च ततः क्रमवर्जितोपि संसाधयन्निह भवत्करुणाकटाक्षैः । दूरीकृतस्वहितघात्युपसर्गवर्गो ढुंढे लभेदविकलं फलमत्र काश्याम्

त्यानंतर, अन्य तीर्थांचे आचार-विधी क्रम न पाळताही येथे जो साधतो, तो प्रभूच्या करुणाकटाक्षाने स्वहितघातक उपद्रवांचा समूह दूर करतो; आणि काशीतील ढूँढे येथे पूर्ण, अविकल फल प्राप्त करतो.

Verse 38

यः प्रत्यहं नमति ढुं ढिविनायकं त्वां काश्यां प्रगे प्रतिहताखिलविघ्नसंघः । नो तस्य जातु जगतीतलवर्ति वस्तु दुष्प्रापमत्र च परत्र च किंचनापि

जो काशीमध्ये दररोज पहाटे ‘ढुं ढि’ या पवित्र ध्वनीने आवाहिलेल्या तुम्हा ढूँढिविनायकास नमतो, त्याचे सर्व विघ्नसमूह पूर्णतः थांबतात. त्याच्यासाठी पृथ्वीवरील कोणतीही वस्तू, इहलोकी वा परलोकी, कधीही दुष्प्राप्य राहत नाही.

Verse 39

यो नाम ते जपति ढुंढिविनायकस्य तं वै जपंत्यनुदिनं हृदि सिद्धयोष्टौ । भोगान्विभुज्य विविधान्विबुधोपभोग्यान्निर्वाणया कमलया व्रियते स चांते

जो ढूँढिविनायक—तुझे नाव जपतो, त्याच्या हृदयात अष्ट सिद्धी दररोज आपोआप जप करीत राहतात. तो देवांना उपभोग्य असेही नानाविध भोग भोगून, शेवटी निर्वाणरूपी कमळाने आलिंगित होतो.

Verse 40

दूरे स्थितोप्यहरहस्तव पादपीठं यः संस्मरेत्सकलसिद्धिद ढुंढिराज । काशीस्थिते रविकलं सफलं लभेत नैवान्यथा न वितथा मम वाक्कदाचित्

हे ढूँढिराज, सर्वसिद्धिदाता! जो दूर असतानाही दररोज तुझ्या पादपीठाचे स्मरण करतो, तो काशीमध्ये केवळ एका क्षणाच्या निवासाचेही पूर्ण फल मिळवतो. हे अन्यथा नाही; माझे वचन कधीही असत्य ठरत नाही.

Verse 41

जाने विघ्नानसंख्यातान्विनिहंतुमनेकधा । क्षेत्रस्यास्य महाभाग नानारूपैरिहस्थितः

हे महाभाग! असंख्य विघ्ने मला ज्ञात आहेत; या पवित्र क्षेत्राच्या (काशीच्या) हितार्थ ती नानाविध रीतीने नष्ट करण्यासाठी मी येथे अनेक रूपांनी स्थित आहे.

Verse 42

यानि यानि च रूपाणि यत्रयत्र च तेनघ । तानि तत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वंत्वेते दिवौकसः

हे निष्पाप! तो ज्या-ज्या रूपांनी प्रकटतो आणि जिथे-जिथे वास करतो, ते सर्व मी यथाक्रम सांगीन—हे देवगण ऐकोत.

Verse 43

प्रथमं ढुंढिराजोसि मम दक्षिणतो मनाक् । आढुंढ्य सर्वभक्तेभ्यः सर्वार्थान्संप्रयच्छसि

प्रथम तू ढुण्ढिराज आहेस, माझ्या दक्षिणेस किंचित् स्थित. हे ढुण्ढ्या! तू सर्व भक्तांना सर्व अभिष्टार्थ प्रदान करतोस.

Verse 44

अंगारवासरवतीमिह यैश्चतुर्थीं संप्राप्य मोदकभरैः परिमोदवद्भिः । पूजा व्यधायि विविधा तव गंधमाल्यैस्तानत्र पुत्रविदधामि गणान्गणेश

हे गणेश! जे येथे मंगळवारयुक्त चतुर्थी प्राप्त करून, आनंदाने मोदकांचे ढीग आणून, तुझ्या गंध-माल्यांनी विविध पूजा करतात—त्यांना मी येथे गणांचे नायक करीन आणि सुयोग्य संतती देईन.

Verse 45

ये त्वामिह प्रति चतुर्थि समर्चयंति ढुंढे विगाढमतयः कृतिनस्त एव । सर्वापदां शिरसि वामपदं निधाय सम्यग्गजानन गजाननतां लभंते

हे ढुण्ढे! जे येथे प्रत्येक चतुर्थीस दृढबुद्धी कृतार्थ भक्त तुझे सम्यक् पूजन करतात—ते सर्व आपत्तींच्या शिरावर वामपद ठेवून, हे गजानना! निश्चयाने तुझ्या कृपाछायेत गजाननत्व (रक्षण-प्रसाद) प्राप्त करतात.

Verse 46

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु नक्तव्रतपरायणाः । ये त्वां ढुंढेर्चयिष्यंति तेऽर्च्याः स्युरसुरद्रुहाम्

माघ शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला जे नक्तव्रतपरायण होऊन, हे ढुंढे, तुझी पूजा करतात—ते असुरद्रोही देवांमध्येही पूज्य ठरतात.

Verse 47

विधाय वार्षिकीं यात्रां चतुर्थीं प्राप्य तापसीम् । शुक्लां शुक्लतिलैर्बद्ध्वा प्राश्नीयाल्लड्डुकान्व्रती

वार्षिक यात्रा करून, शुक्ल पक्षातील तपस्विनी चतुर्थी प्राप्त झाल्यावर व्रतीने पांढऱ्या तिळांनी बांधलेले लाडू करून विधिपूर्वक त्यांचे प्राशन करावे.

Verse 48

कार्या यात्रा प्रयत्नेन क्षेत्रसिद्धिमभीप्सुभिः । तस्यां चतुर्थ्यां त्वत्प्रीत्यै ढुंढे सर्वोपसर्गहृत्

क्षेत्रसिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी प्रयत्नपूर्वक यात्रा करावी; आणि त्या चतुर्थीला, हे ढुंढे—सर्व उपसर्गहर—तुझ्या प्रीत्यर्थ (हा विधी) करावा.

Verse 49

तां यात्रां नात्रयः कुर्यान्नैवेद्यतिललडुकैः । उपसर्गसहस्रैस्तु स हंतव्यो ममाज्ञया

जो येथे ती यात्रा तिळलाडूंच्या नैवेद्यासह करीत नाही—माझ्या आज्ञेने तो हजारो उपसर्गांनी (कष्टांनी) दंडित व्हावा.

Verse 50

होमं तिलाज्यद्रव्येण यः करिष्यति भक्तितः । तस्यां चतुर्थ्यां मंत्रज्ञस्तस्य मंत्रः प्रसेत्स्यति

जो भक्तिभावाने तिळ व तूप हवी म्हणून होम करतो—त्या चतुर्थीला, तो मंत्रज्ञ असल्यास, त्याचा मंत्र निश्चय सिद्ध व सफल होईल.

Verse 51

वैदिकोऽवैदिको वापि यो मंत्रस्ते गजानन । जप्तस्त्वत्संनिधौ ढुंढे सिद्धिं दास्यति वांछिताम्

हे गजानना! वैदिक असो वा अवैदिक—जो मंत्र तुझा आहे, हे ढुंढि, तो तुझ्या सान्निध्यात जपला असता निश्चयाने इच्छित सिद्धी देतो.

Verse 52

ईश्वर उवाच । इमां स्तुतिं ममकृतिं यः पठिष्यति सन्मतिः । न जातु तं तु विघ्नौघाः पीडयिष्यंति निश्चितम्

ईश्वर म्हणाले—जो सुबुद्धी पुरुष माझ्या कृत या स्तुतीचे पठण करील, त्याला विघ्नांचा पूर कधीही पीडा देणार नाही; हे निश्चित आहे.

Verse 53

ढौंढीं स्तुतिमिमां पुण्यां यः पठेड्ढुंढि संनिधौ । सान्निध्यं तस्य सततं भजेयुः सर्वसिद्धयः

जो ढुंढीच्या सान्निध्यात ढौंढीची ही पुण्य स्तुती पठण करतो, त्याच्याजवळ सर्व सिद्धी सतत सान्निध्य करून राहतात.

Verse 54

इमां स्तुतिं नरो जप्त्वा परं नियतमानसः । मानसैरपि पापैस्तैर्नाभिभूयेत कर्हिचित्

जो पुरुष अत्यंत संयत मनाने ही स्तुती जपतो, तो मनातून उत्पन्न होणाऱ्या पापांनीही तो कधी पराभूत होत नाही.

Verse 55

पुत्रान्कलत्रं क्षेत्राणि वराश्वान्वरमंदिरम् । प्राप्नुयाच्च धनं धान्यं ढुंढिस्तोत्रं जपन्नरः

ढुंढीस्तोत्र जपणारा पुरुष पुत्र, पत्नी, शेती-क्षेत्रे, उत्तम घोडे, श्रेष्ठ घर तसेच धन व धान्य प्राप्त करतो.

Verse 56

सर्वसंपत्करं नाम स्तोत्रमेतन्मयेरितम् । प्रजप्तव्यं प्रयत्नेन मुक्तिकामेन सर्वदा

माझ्याकडून उच्चारलेले हे स्तोत्र ‘सर्वसंपत्ती-प्रद’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. जो मोक्ष इच्छितो, त्याने हे नेहमी प्रयत्नपूर्वक जपावे.

Verse 57

जप्त्वा स्तोत्रमिदं पुण्यं क्वापि कार्ये गमिष्यतः । पुंसः पुरः समेष्यंति नियतं सर्वसिद्धयः

हे पुण्य स्तोत्र जपून मनुष्य जेव्हा कोणत्याही कार्यासाठी निघतो, तेव्हा निश्चितच सर्व सिद्धी त्याच्या पुढे येऊन उभ्या राहतात.

Verse 58

अन्यच्च कथयाम्यत्र शृण्वंत्वेते दिवौकसः । ढुंढिना क्षेत्ररक्षार्थं यत्रयत्र स्थितिः कृता

आणखीही येथे सांगतो—हे दिवौकसांनो, ऐका—जिथे जिथे क्षेत्ररक्षणासाठी ढुंढीने आपली स्थिती स्थापन केली आहे.

Verse 59

काश्यां गंगासि संभेदे नामतोर्कविनायकः । दृष्टोर्कवासरे पुंभिः सर्वतापप्रशांतये

काशीत गंगा व असीच्या संगमावर ‘अर्क-विनायक’ नावाचे विनायक आहेत. रविवारी त्यांचे दर्शन घेतल्यास सर्व ताप शांत होतात.

Verse 60

दुर्गो नाम गणाध्यक्षः सर्वदुर्गतिनाशनः । क्षेत्रस्य दक्षिणे भागे पूजनीयः प्रयत्नतः

‘दुर्ग’ नावाचा एक गणाध्यक्ष आहे, जो सर्व दुर्गतीचा नाश करतो. क्षेत्राच्या दक्षिण भागात त्याची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी.

Verse 61

भीमचंडी समीपे तु भीमचंडविनायकः । क्षेत्रनैरृतदेशस्थो दृष्टो हंति महाभयम्

भीमचंडीच्या समीपी भीमचंड-विनायक विराजमान आहे। काशी-क्षेत्राच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागी स्थित असून, केवळ दर्शनाने तो महाभयाचा नाश करतो।

Verse 62

क्षेत्रस्य पश्चिमे भागे स देहलिविनायकः । सर्वान्निवारयेद्विघ्नान्भक्तानां नात्र संशयः

क्षेत्राच्या पश्चिम भागी देहली-विनायक आहेत। ते भक्तांचे सर्व विघ्न दूर करतात—यात मुळीच संशय नाही।

Verse 63

क्षेत्रवायव्यदिग्भागे उद्दंडाख्यो गजाननः । उद्दंडानपि विघ्नौघान्भक्तानां दंडयेत्सदा

क्षेत्राच्या वायव्य (उत्तर-पश्चिम) भागी ‘उद्दंड’ नावाचा गजानन आहे। भक्तांसाठी तो उद्दंड विघ्नौघांनाही सदैव दंडित करीत राहतो।

Verse 64

काश्याः सदोत्तराशायां पाशपाणिर्विनायकः । विनायकान्पाशयति भक्त्या काशीनिवासिनाम्

काशीच्या सदोत्तर दिशेत पाशपाणी-विनायक आहेत। काशीनिवासी भक्तांच्या भक्तीच्या प्रभावाने ते विनायकांना पाशात बांधून (नियंत्रित करून) ठेवतात।

Verse 65

गंगावरणयोः संगे रम्यः खर्वविनायकः । अखर्वानपि विघ्नौघान्भक्तानां खर्वयेत्सताम्

गंगा व वरुणा यांच्या रम्य संगमावर खर्व-विनायक आहेत। सत्भक्तांसाठी ते प्रचंड विघ्नौघांनाही लहान करून टाकतात।

Verse 66

प्राच्यां तु क्षेत्ररक्षार्थं सिद्धः सिद्धिविनायकः । पश्चिमे यमतीर्थस्य साधकक्षिप्रसिद्धिदः

पूर्व दिशेस क्षेत्ररक्षणासाठी सिद्ध सिद्धिविनायक विराजमान आहेत। आणि पश्चिमेस यमतीर्थी ते साधकांना शीघ्र सिद्धी व कीर्ती प्रदान करतात।

Verse 67

बाह्यावरणगाश्चैते काश्यामष्टौ विनायकाः । उच्चाटयत्यभक्तांश्च भक्तानां सर्वसिद्धिदाः

काशीच्या बाह्य आवरणात वसलेले हे आठ विनायक आहेत। ते अभक्तांना दूर हाकलतात आणि भक्तांना सर्व सिद्धी देतात।

Verse 68

द्वितीयावरणे चैव ये रक्षंति विनायकाः । अविमुक्तमिदं क्षेत्रं तानहं कथयाम्यतः

आता द्वितीय आवरणात राहून या अविमुक्त क्षेत्राचे रक्षण करणाऱ्या विनायकांचे मी वर्णन करीत आहे।

Verse 69

स्वर्धुन्याः पश्चिमे कूले उत्तरेर्कविनायकात् । लंबोदरो गणाध्यक्षः क्षालयेद्विघ्नकर्दमम्

स्वर्धुनी (गंगा)च्या पश्चिम तीरावर, अर्कविनायकाच्या उत्तरेस, गणाध्यक्ष लंबोदर आहेत; ते विघ्नरूपी चिखल धुऊन टाकतात।

Verse 70

तत्पश्चिमेकूटदंत उदग्दुर्गविनायकात् । दुर्गोपसर्गसंहर्ता रक्षेत्क्षेत्रमिदं सदा

त्याच्या पश्चिमेस, दुर्गविनायकाच्या उत्तरेस, कूटदंत आहेत; ते दुर्गम उपसर्गांचा संहार करून सदैव या क्षेत्राचे रक्षण करतात।

Verse 71

भीमचंड गणाध्यक्षात्किंचिदीशानदिग्गतः । क्षेत्ररक्षोगणाध्यक्षः पूज्यः शालकटंकटः

भीमचंड गणाध्यक्षापासून थोडे पुढे ईशान (ईशान्य) दिशेस क्षेत्ररक्षक गणांचा अधिपती शालकटंकट आहे; काशी-क्षेत्राचा रक्षक म्हणून तो पूज्य आहे।

Verse 72

प्राच्या देहलिविघ्नेशात्कूश्मांडाख्यो विनायकः । पूजनीयः सदा भक्तेर्महोत्पात प्रशांतये

देहली-विघ्नेशाच्या पूर्वेस कूश्मांड नावाचा विनायक आहे. महोत्पात व अशुभ उपद्रव शांत व्हावेत म्हणून भक्ताने त्याची सदैव पूजा करावी।

Verse 73

उद्दंडाख्याद्गणपतेराशुशुक्षणिदिक्स्थितः । महाप्रसिद्धः संपूज्यो भक्तैर्मुंडविनायकः

उद्दंड नावाच्या गणपतीपासून आśuśukṣaṇī दिशेकडे मुंडविनायक स्थित आहे. तो महाप्रसिद्ध असून भक्तांनी पूर्ण श्रद्धेने पूजावा।

Verse 74

पाताले तस्य देहोस्ति मुंडं काश्यां व्यवस्थितम । अतः स गीयते काश्यां देवो मुंडविनायकः

असे म्हणतात की त्याचे शरीर पाताळात आहे आणि त्याचे ‘मुंड’ (शिर) काशीत प्रतिष्ठित आहे. म्हणून काशीत तो ‘मुंडविनायक’ देव म्हणून कीर्तिला जातो।

Verse 75

पाशपाणेर्गणेशानाद्दक्षिणे विकटद्विजम् । पूजयित्वा गणपतिं गाणपत्यपदं लभेत्

पाशपाणी गणेशानाच्या दक्षिणेस विकट-द्विज आहे. त्या गणपतीचे पूजन केल्याने साधक गाणपत्यपद—गणेशमार्गातील दृढ अवस्था—प्राप्त करतो।

Verse 76

खर्वाख्यान्नैरृतेभागे राजपुत्रो विनायकः । भ्रष्टराज्यं च राजानं राजानं कुरुतेऽर्चितः

खर्वाख्यानाच्या नैऋत्य भागी ‘राजपुत्र’ नावाचा विनायक आहे। त्याची पूजा केली असता राज्यभ्रष्ट राजा पुन्हा राजपद प्राप्त करतो।

Verse 77

गंगायाः पश्चिमे कूले प्रणवाख्यो गणाधिपः । अवाच्यां राजपुत्राच्च प्रणतः प्रणयेद्दिवम्

गंगेच्या पश्चिम तीरावर ‘प्रणव’ नावाचा गणाधिप आहे। आणि ‘अवाच्या’ दिशेतील राजपुत्रापाशी जो नम्र होऊन प्रणाम करतो, तो स्वर्गास नेला जातो।

Verse 78

द्वितीयावरणे काश्यामष्टावेते विनायकाः । उत्सादयेयुर्विघ्नौघान्काशी स्थितिनिवासिनाम्

काशीच्या दुसऱ्या आवरणात हे आठ विनायक आहेत। काशीत स्थिर राहून निवास करणाऱ्यांचे विघ्नसमूह ते नष्ट करतात।

Verse 79

क्षेत्रे तृतीयावरणे क्षेत्ररक्षाकृतः सदा । ये विघ्नराजाः संतीह ते वक्तव्या मयाधुना

क्षेत्राच्या तिसऱ्या आवरणात ते सदैव क्षेत्ररक्षण करीत असतात। येथे जे ‘विघ्नराज’ आहेत, त्यांचे वर्णन मी आता करतो।

Verse 80

उदग्वहायाः स्वर्धुन्या रम्ये रोधसि विघ्नराट् । लंबोदरादुदीच्यां तु वक्रतुंडोघसंघहृत्

उत्तरवाहिनी स्वर्धुनीच्या रम्य तीरावर विघ्नराट् आहेत। आणि लंबोदराच्या उत्तरेस वक्रतुंड आहेत, जे पापसमूहांचा नाश करतात।

Verse 81

कूटदंताद्गणपतेरुदीच्यामेकदंतकः । सदोपसर्गसंसर्गात्पायादानंदकाननम्

उत्तर दिशेस कूटदंत गणपतीपासून एकदंतक विराजमान आहे। तो सततच्या उपसर्ग-संसर्गापासून काशीच्या आनंदकाननाचे रक्षण करो।

Verse 82

काशीभयहरो नित्यमैश्यां शालकटंकटात् । त्रिमुखो नाम विघ्नेशः कपिसिंहद्विपाननः

ईशान्य दिशेस शालकटंकट येथे त्रिमुख नावाचा विघ्नेश विराजतो—कपी, सिंह व गजमुख। तो काशीचे भय नित्य हरू दे।

Verse 83

कूश्मांडात्पूर्वदिग्भागे पंचास्यो नाम विघ्नराद् । पंचास्यस्यंदनवरः पाति वाराणसीं पुरीम्

पूर्व दिशेस कूष्मांड येथे पञ्चास्य नावाचा विघ्नराट् विराजतो। उत्तम वाहनावर आरूढ पञ्चास्य वाराणसी पुरीचे रक्षण करतो।

Verse 84

हेरंबाख्यः सदाग्नेय्यां पूज्यो मुंडविनायकात् । अंबावत्पूरयेत्कामान्सर्वेषां काशिवासिनाम्

आग्नेय दिशेस मुंडविनायक येथे पूज्य हेरंब नावाचा विनायक विराजतो। तो आईसारखा काशिवासियांच्या सर्व कामना पूर्ण करो।

Verse 85

अवाच्यामर्चयेद्धीमान्सिद्ध्यै विकटदंततः । विघ्नराजं गणपतिं सर्वविघ्नविनाशनम्

नैऋत्य दिशेस सिद्धीसाठी धीमानाने विकटदंताचे अर्चन करावे। तो गणपती विघ्नराज असून सर्व विघ्नांचा नाश करणारा आहे।

Verse 86

विनायकाद्राजपुत्रात्किंचिद्रक्षोदिशिस्थितः । वरदाख्यो गणाध्यक्षः पूज्यो भक्तवरप्रदः

विनायक ‘राजपुत्रा’पासून थोडे पुढे, राक्षस-दिशेत (दक्षिणेस) ‘वरद’ नावाचा गणाध्यक्ष स्थित आहे। तो पूज्य असून भक्तांना वर देणारा आहे।

Verse 87

याम्यां प्रणवविघ्नेशाद्गणेशो मोदकप्रियः । पूज्यः पिशंगिला तीर्थे देवनद्यास्तटे शुभे

दक्षिण दिशेत प्रणव-विघ्नेशापासून पुढे मोदकप्रिय गणेश आहे। तो देवी-नदीच्या शुभ तटी पिशंगिला तीर्थात पूज्य आहे।

Verse 88

चतुर्थावरणे काश्यां भक्तविघ्नविनाशकाः । द्रष्टव्या हृष्टचेतोभिः स्पष्टमष्टौ विनायकाः

काशीच्या चौथ्या आवरणात भक्तांचे विघ्न नष्ट करणारे आठ विनायक स्पष्ट आहेत; हर्षित चित्ताने त्यांचे दर्शन घ्यावे।

Verse 89

वक्रतुंडादुदग्दिक्स्थः स्वःसिंधो रोधसिस्थितः । विनायकोस्त्यभयदः सर्वेषां भयनाशनः

वक्रतुंडापासून उत्तर दिशेत, स्वर्ग-सिंधूच्या तटी एक विनायक स्थित आहे। तो अभय देणारा व सर्वांचा भय नाश करणारा आहे।

Verse 90

कौबेर्यामेकदशनात्सिंहतुंडो विनायकः । उपसर्गगजान्हंति वाराणसि निवासिनाम्

कुबेराच्या उत्तर दिशेत, एकदशनापासून पुढे ‘सिंहतुंड’ विनायक आहे। तो वाराणसीवासियांचे उपसर्गरूपी गज—भारी आपत्ती—नष्ट करतो।

Verse 91

कूणिताक्षो गणाध्यक्षस्त्रितुंडादीश दिक्स्थितः । महाश्मशानं सततं पायाद्दुष्टकुदृष्टितः

त्रितुंड आदि विनायकांच्या अधिष्ठित दिशेत स्थित गणाध्यक्ष कूणिताक्ष सदैव काशीच्या महाश्मशानाचे दुष्ट नजर व दुरात्म्यांच्या कुटिल दृष्टिपासून रक्षण करो।

Verse 92

प्राच्यां पंचास्यतः पायात्पुरीं क्षिप्रप्रसादनः । क्षिप्रप्रसादनार्चातः क्षिप्रं सिध्यंति सिद्धयः

पूर्व दिशेत पंचमुखी क्षिप्रप्रसादन विनायक पुरीचे रक्षण करो। क्षिप्रप्रसादनाच्या पूजनाने सिद्धी व साधना शीघ्र फलित होतात।

Verse 93

हेरंबाद्वह्निदिग्भागे चिंतामणि विनायकः । भक्तचिंतामणिः साक्षाच्चिंतितार्थ समर्पकः

आग्नेय दिशेत हेरंबापासून चिंतामणि विनायक आहेत—ते भक्तांसाठी साक्षात् चिंतामणि रत्न असून अंतःकरणातील इच्छित अर्थ प्रत्यक्ष अर्पण करतात।

Verse 94

विघ्नराजादवाच्यां तु दंतहस्तो गणेश्वरः । लिखेद्विघ्नसहस्राणि नृणां वाराणसीद्रुहाम्

दक्षिण दिशेत विघ्नराजापासून दंतहस्त नामक गणेश्वर आहेत; वाराणसीचे द्रोही असणाऱ्या नरांसाठी ते हजारो विघ्ने लिहून ठरवितात।

Verse 95

वरदाद्यातुधान्यां च यातुधानगणावृतः । देवः पिचिंडिलो नाम पुरीं रक्षेदहर्निशम्

यातुधानांच्या दिशेत वरदापासून, यातुधानगणांनी वेढलेला पिचिंडिल नामक देव दिवस-रात्र पुरीचे रक्षण करो।

Verse 96

दृष्टः पिलिपिलातीर्थे दक्षिणे मोदकप्रियात् । उद्दंड मुंडो हेरंबो भक्तेभ्यः किं न यच्छति

मोदकप्रियाच्या दक्षिणेस पिलिपिला तीर्थी उद्दंड-मुंड हेरंब विराजमान आहे; तो भक्तांना काय नाही देत—सर्व काही प्रदान करतो।

Verse 97

प्राकारे पंचमे काश्यां द्विचतुष्क विनायकाः । कुर्वंति रक्षां क्षेत्रस्य ये तानत्र ब्रवीम्यहम्

काशीत प्राकाराच्या पाचव्या परिक्रमेत दोन चतुष्क—असे आठ विनायक आहेत; ते क्षेत्राचे रक्षण करतात, त्यांचेच वर्णन येथे मी करीत आहे।

Verse 98

तीरे स्वर्गतरंगिण्या उत्तरे चाभयप्रदात् । स्थूलदंतो गणेशानः स्थूलाः सिद्धीर्दिशेत्सताम्

स्वर्गतरण्गिणीच्या तिरी, अभयप्रदाच्या उत्तरेस, स्थूलदंत नावाचे गणेश विराजतात; ते सज्जनांना महान सिद्धी प्रदान करतात।

Verse 99

सिंहतुडादुदग्भागे कलिप्रिय विनायकः । कलहं कारयेन्नित्यमन्योन्यं तैर्थिकद्रुहाम्

सिंहतुडाच्या उत्तरेकडे कलिप्रिय विनायक विराजमान आहेत; ते तीर्थद्रोही यात्रिकांमध्ये परस्पर नित्य कलह घडवितात।

Verse 100

कूणिताक्षात्तथैशान्यां चतुर्दंतो विनायकः । तस्य दर्शनमात्रेण विघ्नसंघः क्षयेत्स्वयम्

कूणिताक्षापासून ईशान्येस चतुर्दंत विनायक विराजतात; त्यांच्या केवळ दर्शनाने विघ्नांचा समूह आपोआप नष्ट होतो।

Verse 110

प्रतीच्यां गजकर्णश्च सर्वेषां क्षेमकारकः । चित्रघंटो गणपतिर्वायव्यां पालयेत्पुरीम्

पश्चिम दिशेस गजकर्ण विराजमान असून तो सर्वांचा क्षेम व कल्याण करणारा आहे। तसेच वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेस चित्रघंट नामक गणपती काशीपुरीचे रक्षण करतो।

Verse 120

संप्रसाद्य यथायोगं सर्वानुचित चंचुरः । अविशद्राजसदनं विश्वकर्मविनिर्मितम्

यथायोग्य सर्वांना प्रसन्न करून आणि सर्व व्यवस्था यथोचित रीतीने लावून, तो समर्थ पुरुष विश्वकर्म्याने निर्मिलेल्या राजसदनात प्रवेशला।

Verse 126

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं नरः श्रद्धासमन्वितः । सर्वविघ्नान्समुत्सृज्य लभते वांछितं पदम्

जो मनुष्य श्रद्धेसह हा पुण्य अध्याय ऐकतो, तो सर्व विघ्नांचा त्याग करून इच्छित पद (ध्येय) प्राप्त करतो।