Adhyaya 9

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद गौरीचुंबितमूर्धज । तारकांतक षड्वक्त्र तारिणे भद्रकारिणे

अगस्त्य म्हणाले— हे सर्वज्ञ, हृदयाचा आनंद! गौरीने चुंबिलेल्या मस्तकधारा; हे तारकांतक, षड्वक्त्र प्रभो, तारक व भद्रकारिणे—तुला नमस्कार।

Verse 2

सर्वज्ञाननिधे तुभ्यं नमः सर्वज्ञसूनवे । सर्वथा जितमाराय कुमाराय महात्मने

हे सर्वज्ञाननिधे, तुला नमस्कार; हे सर्वज्ञाच्या सूनवे, तुला नमस्कार। हे महात्मा कुमार, ज्याने माराला सर्वथा जिंकले—तुला वारंवार प्रणाम।

Verse 3

कामारिमर्धनारीशं वीक्ष्य कामकृतं किल । यो जिगाय कुमारोपि मारं तस्मै नमोस्तु ते

कामारि अर्धनारीश्वरावरही कामाने जे केले ते पाहून कुमारानेही माराला जिंकले; त्या विजयशील तुला नमस्कार असो।

Verse 4

यदुक्तं भवता स्कंद मायाद्विजवपुर्हरिः । काश्यां पंचनदं तीर्थमध्यासातीव पावनम्

हे स्कंद! तू सांगितल्याप्रमाणे—मायेने ब्राह्मणरूप धारण करून हरि काशीत पंचनद तीर्थात निवास करीत होता; ते अत्यंत पावन आहे।

Verse 5

भूर्भुवःस्वः प्रदेशेषु काशीपरमपावनम् । तत्रापि हरिणाज्ञायि तीर्थं पंचनदं परम्

भूः, भुवः व स्वः या सर्व लोकप्रदेशांत काशी परम पावन आहे; आणि काशीतही हरिच्या आज्ञेने ‘पंचनद’ नावाचे परम तीर्थ सर्वोच्च मानले जाते।

Verse 6

कुतः पंचनदं नाम तस्य तीर्थस्य षण्मुख । कुतश्च सर्वतीर्थेभ्यस्तदासीत्पावनं परम्

हे षण्मुखा! त्या तीर्थाला ‘पंचनद’ हे नाव कोणत्या कारणाने मिळाले? आणि ते सर्व तीर्थांमध्ये परम पावन कसे झाले?

Verse 7

कथं च भगवान्विष्णुरंतरात्मा जगत्पतिः । सर्वेषां जगतां पाता कर्ता हर्ता च लीलया

आणि भगवान विष्णु—अंतरात्मा, जगत्पती, सर्व लोकांचे रक्षक, तसेच लीलया सृष्टीकर्ता व संहारकर्ता—या तीर्थाच्या माहात्म्याशी कसे जोडले गेले?

Verse 8

अरूपो रूपमापन्नो ह्यव्यक्तो व्यक्ततां गतः । निराकारोपि साकारो निष्प्रपंचः प्रपंचभाक्

अरूप असूनही त्याने रूप कसे धारण केले? अव्यक्त असून व्यक्त कसा झाला? निराकार असून साकार कसा बनला? आणि जो प्रपंचातीत आहे तो प्रपंचलीलेत कसा प्रवृत्त झाला?

Verse 9

अजन्मानेकजन्मा च त्वनामास्फुटनामभृत् । निरालंबोऽखिलालंबो निर्गुणोपि गुणास्पदम्

तो अजन्मा असूनही अनेक जन्मांचा कसा? नामरहित असूनही स्पष्ट व अनंत नामांचा धारक कसा? निरालंब असूनही सर्वांचा आधार कसा? निर्गुण असूनही गुणांचे आश्रयस्थान कसा?

Verse 10

अहृषीकोहृषीकेशो प्यनंघ्रिरपिसर्वगः । उपसंहृत्य रूपं स्वं सर्वव्यापी जनार्दनः

तो इंद्रियरहित असूनही ‘हृषीकेश’ कसा म्हणविला जातो? तो पायरहित असूनही सर्वग कसा? सर्वव्यापी जनार्दन आपले प्रकट रूप कसे उपसंहरतो?

Verse 11

आदौ धर्मनदः पुण्यो मिश्रितो धूतपापया । यया धूतानि पापानि सर्वतीर्थीकृतात्मना

प्रथम पुण्य धर्मनदा धूतपापेसह मिश्रित झाली—जिच्यामुळे पापे धुतली जातात आणि जिचा स्वभावच ‘सर्वतीर्थमय’ असा आहे।

Verse 12

ततोपि मिलितागत्य किरणा रविणैधिता । यन्नामस्मरणादेव महामोहोंधतां व्रजेत्

त्यानंतर सूर्याने पुष्ट झालेली किरणा तेथे येऊन मिळाली—जिच्या नामस्मरणमात्रानेच महामोहही अंध होऊन निष्प्रभ होतो।

Verse 13

स्थितः सर्वात्मभावेन तीर्थे पंचनदे परे । एतदाख्याहि षड्वक्त्र पंचवक्त्राद्यथा श्रुतम्

त्या परम तीर्थ पंचनदात तो सर्वात्मभावाने स्थित आहे. हे षड्वक्त्र! पंचवक्त्र (शिव) कडून जसे ऐकलेस तसेच मला सांग.

Verse 14

प्रयागोपि च तीर्थेशो यत्र साक्षात्स्वयं स्थितः । पापिनां पापसंघातं प्रसह्य निजतेजसा

प्रयागही तीर्थांचा ईश्वर आहे, जिथे तो स्वतः साक्षात् स्थित आहे; तो आपल्या निजतेजाने पाप्यांच्या साठलेल्या पापसमूहाचा बलपूर्वक नाश करतो.

Verse 15

हरंति सर्वतीर्थानि प्रयागस्य बलेन हि । तानि सर्वाणि तीर्थानि माघे मकरगे रवौ

प्रयागाच्या महाबळामुळे सर्व तीर्थे आपली पावनशक्ती तेथेच ओढून आणतात. माघ महिन्यात, सूर्य मकरराशीत गेल्यावर, ती सर्व तीर्थे जणू तेथेच एकवटतात.

Verse 16

प्रत्यब्दं निर्मलानि स्युस्तीर्थराज समागमात् । प्रयागश्चापि तीर्थेंद्रः सर्वतीर्थार्पितं मलम्

तीर्थराजाच्या संगमामुळे ती तीर्थे दरवर्षी निर्मळ होतात. आणि तीर्थांचा अधिपती प्रयाग, सर्व तीर्थांनी अर्पिलेला मल-कल्मष स्वतः स्वीकारतो.

Verse 17

महाघिनां महाघं च हरेत्पांचनदाद्बलात् । यं संचयति पापौघमावर्षं तीर्थनायकः । तमेकमज्जनादूर्जे त्यजेत्पंचनदे ध्रुवम्

पंचनदाच्या बळाने महापाप्यांचेही महापाप नष्ट होते. तीर्थनायक (यात्री) जो पापसंचय वर्षभर करतो, तो ऊर्ज (कार्तिक) महिन्यात पंचनदेत एकदा स्नान केल्याने निश्चयाने झडून टाकतो.

Verse 18

यथा पंचनदोत्पत्तिस्तथा च कथयाम्यहम् । निशामय महाभाग मित्रावरुणनंदन

पंचनदाची उत्पत्ती जशी झाली, तशीच मी तुला सांगतो. हे महाभाग, मित्र-वरुणनंदना, सावधपणे ऐक.

Verse 19

पुरा वेदशिरा नाम मुनिरासीन्महातपाः । भृगुवंश समुत्पन्नो मूर्तो वेद इवापरः

पूर्वी काळी वेदशिरा नावाचे एक महातपस्वी मुनी होते. ते भृगुवंशात जन्मलेले आणि जणू दुसरे मूर्तिमंत वेदच होते.

Verse 20

तपस्यतस्तस्य मुनेः पुरोदृग्गोचरं गता । शुचिरप्सरसां श्रेष्ठा रूपलावण्यशालिनी

तो मुनि तपश्चर्येत मग्न असता, त्यांच्या दृष्टीसमोर अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ, रूप-लावण्याने शोभित अशी शुची प्रकट झाली.

Verse 21

तस्या दर्शनमात्रेण परिक्षुब्धं मुनेर्मनः । चस्कंद स मुनिस्तूर्णं साथ भीता वराप्सराः

तिचे केवळ दर्शन होताच मुनांचे मन क्षुब्ध झाले। मुनि त्वरितच धैर्यच्युत झाले आणि ती श्रेष्ठ अप्सरा देखील भयभीत झाली.

Verse 22

दूरादेव नमस्कृत्य तमृषिं साभ्यभाषत । अतीव वेपमानांगी शुचिस्तच्छापभीतितः

दूरूनच तिने त्या ऋषींना नमस्कार केला व बोलू लागली. शापभयाने शुचीचे अंग अत्यंत थरथरत होते.

Verse 23

नापराध्नोम्यहं किंचिन्महोग्रतपसांनिधे । क्षंतव्यं मे क्षमाधार क्षमारूपास्तपस्विनः

‘हे महाघोर तपाचे निधी! माझ्याकडून कोणताही अपराध झाला नाही. हे क्षमेचे आधार! मला क्षमा करा; कारण तपस्वी हे क्षमास्वरूप असतात.’

Verse 24

मुनीनां मानसं प्रायो यत्पद्मादपि तन्मृदु । स्त्रियः कठोरहृदयाः स्वरूपेणैव सत्तम

‘मुनांचे मन प्रायः कमळापेक्षाही अधिक मृदू असते; परंतु स्त्रिया स्वभावतः कठोरहृदयी असतात, हे सत्तम!’

Verse 25

इति श्रुत्वा वचस्तस्याः शुचेरप्सरसो मुनिः । विवेकसेतुना स्तंभीन्महारोषनदीरयम्

शुची नामक अप्सरेचे ते वचन ऐकून मुनींनी विवेकाचा सेतू बांधून अंतःकरणातील महाक्रोधाची वेगवान धारा थांबविली।

Verse 26

उवाच च प्रसन्नात्मा शुचे शुचिरसि ध्रुवम् । न मेऽल्पोपि हि दोषोत्र न ते दोषोस्ति सुंदरि

प्रसन्न अंतःकरणाने मुनि म्हणाले— “हे शुची, तू निश्चयच पवित्र आहेस. या विषयात माझ्यात किंचितही दोष नाही, आणि तुझ्यातही दोष नाही, हे सुंदरी.”

Verse 27

वह्निस्वरूपा ललना नवनीत समः पुमान् । अनभिज्ञा वदंतीति विचारान्महदंतरम्

“स्त्री अग्निस्वरूप, पुरुष नवनीतासारखा”—असे अज्ञ लोक म्हणतात; पण विचार केला असता सत्य याहून भिन्न व अधिक सूक्ष्म आहे।

Verse 28

स्निह्येदुद्धृतसारोपि वह्नेः संस्पर्शमाप्य वै । चित्रं स्त्र्याख्या समादानात्पुमान्स्निह्यति दूरतः

“काढून शुद्ध केलेले नवनीतही अग्नीच्या स्पर्शाने वितळते. पण हे आश्चर्यच— ‘स्त्री’ हे नाव व विचार घेताच पुरुषाचे हृदय दूरूनच वितळते.”

Verse 29

अतः शुचे न भेतव्यं त्वया शुचि मनोगते । अतर्कितोपस्थितया त्वया च स्खलितं मया

“म्हणून, हे शुची, भय मानू नकोस—हे पवित्रे, जी माझ्या मनात आली आहेस. तुझ्या अनपेक्षित उपस्थितीमुळे मीही स्खलित झालो आहे.”

Verse 30

स्खलनान्न तथा हानिरकामात्तपसो मुनेः । यथा क्षणांधीकरणाद्धानिः कोपरयादरेः

अकस्मात झालेल्या स्खलनाने मुनिच्या निष्काम तपाची तितकी हानी होत नाही, जितकी क्षणभरही अंध करणाऱ्या ‘क्रोध’ नावाच्या शत्रूमुळे होते.

Verse 31

कोपात्तपः क्षयं याति संचितं यत्सुकृच्छ्रतः । यथाभ्रपटलं प्राप्य प्रकाशः पुष्पवंतयोः

क्रोधामुळे मोठ्या कष्टाने संचित केलेले तपही क्षय पावते; जसे ढगांचा घन पडदा आला की प्रकाश मंदावतो.

Verse 32

स्कंद उवाच । कथयामि कथामेतां नमस्कृत्य महेश्वरम् । सर्वाघौघ प्रशमनीं सर्वश्रेयोविधायिनीम्

स्कंद म्हणाले—महेश्वराला नमस्कार करून मी ही कथा सांगतो; ही सर्व पापसमूह शांत करणारी आणि सर्व कल्याण घडविणारी आहे.

Verse 33

अमर्षे कर्षति मनो मनोभू संभवः कुतः । विधुंतुदे तुदत्युच्चैर्विधुं कुत्रास्ति कौमुदी

अमर्ष मनाला ओढून नेतो तेव्हा मनोभव (कामदेव) याचा शुभ उदय कसा होईल? आणि ‘विधुंतुद’ चंद्राला जोराने पीडित करीत असेल तर चांदण्याची शीतल शोभा कुठे राहील?

Verse 34

ज्वलतो रोषदावाग्नेः क्व वा शांतितरोः स्थितिः । दृष्टा केनापि किं क्वापि सिंहात्कलभसुस्थता

क्रोधाची दावाग्नी जेव्हा भडकते, तेव्हा शांतिरूपी वृक्ष कुठे टिकणार? सिंहाजवळ कुठेही कोणी कधी पिल्लू हत्ती निर्धास्त पाहिला आहे काय?

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रतीपः प्रतिघातुकः । चतुर्वर्गस्य देहस्य परिहेयो विपश्चिता

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी शहाण्याने प्रतिकूल, प्रतिघात करणारा व अडथळे आणणारा असा मनुष्य टाळावा; कारण तो धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाच्या देहधारी साधनेचा नाश करणारा ठरतो.

Verse 36

इदानीं शृणु कल्याणि कर्तव्यं यत्त्वया शुचे । अमोघबीजा हि वयं तद्बीजमुररी कुरु

आता ऐक, कल्याणी, हे शुचे—तू जे करावयाचे आहे ते सांगतो. आमचे बीज अमोघ आहे; म्हणून, हे उररी, त्या बीजाचे नीट रक्षण कर.

Verse 37

एतस्मिन्रक्षिते वीर्ये परिस्कन्ने त्वदीक्षणात् त्वया तव भवित्रेकं कन्यारत्नं महाशुचि

हे महाशुचि! हे वीर्य रक्षित राहिले आणि तुझ्या दृष्टिमात्राने ते फलित झाले तर, तुझ्या पोटी एकच कन्यारत्न—अमोल कन्या—जन्माला येईल.

Verse 38

इत्युक्ता तेन मुनिना पुनर्जातेव साप्सराः । महाप्रसाद इत्युक्त्वा मुनेः शुक्रमजीगिलत्

त्या मुनीने असे सांगितल्यावर ती अप्सरा जणू पुनर्जन्म पावल्यासारखी झाली. ‘हा महाप्रसाद आहे’ असे म्हणत तिने मुनीचे शुक्र गिळले.

Verse 39

अथ कालेन दिव्यस्त्री कन्यारत्नमजीजनत् । अतीव नयनानंदि निधानं रूपसंपदाम्

नंतर काळानुसार त्या दिव्य स्त्रीने एक कन्यारत्नास जन्म दिला—जी नेत्रांना अत्यंत आनंद देणारी, रूपसंपदेची जणू निधी होती.

Verse 40

तस्यैव वेदशिरस आश्रमे तां निधाय सा । शुचिरप्सरसां श्रेष्ठा जगाम च यथेप्सितम्

त्याच महर्षी वेदशिरांच्या आश्रमात तिला ठेवून, ती शुचिर्भूता व अप्सरांमध्ये श्रेष्ठा जशी इच्छा तशी निघून गेली।

Verse 41

तां च वेदशिराः कन्यां स्नेहेन समवर्धयत् । क्षीरेण स्वाश्रमस्थाया हरिण्या हरिणीक्षणाम्

वेदशिरांनी त्या कन्येला अपार स्नेहाने वाढविले—आश्रमात राहणाऱ्या हरिणीच्या दुधाने त्या हरिणी-नेत्री बालिकेचे पालन केले।

Verse 42

मुनिर्नाम ददौ तस्यै धूतपापेति चार्थवत् । यन्नामोच्चारणेनापि कंपते पातकावली

मुनिंनी तिला अर्थपूर्ण नाव दिले—‘धूतापापा’। त्या नावाचा केवळ उच्चार झाला तरी पापांचा समूह थरथर कापतो।

Verse 43

सर्वलक्षणशोभाढ्यां सर्वावयव सुंदरीम् । मुनिस्तत्याज नोत्संगात्क्षणमात्रमपि क्वचित्

सर्व शुभलक्षणांच्या तेजाने युक्त, सर्वांगसुंदरी त्या बालिकेला मुनिंनी कधीही मांडीवरून सोडले नाही—कुठल्याही वेळी क्षणभरही नाही।

Verse 44

दिनेदिने वर्धमानां तां पश्यन्मुमुदे भृशम् । क्षीरनीरधिवद्रम्यां निशि चांद्रमसीं कलाम्

तिला दिवसेंदिवस वाढताना पाहून मुनि फार आनंदित झाला—जणू रात्री क्षीर-नीरसारखी उजळ, रम्य चंद्रकला पाहावी।

Verse 45

अथाष्टवार्षिकीं दृष्ट्वा तां कन्यां स मुनीश्वरः । कस्मै देयेति संचित्य तामेव समपृच्छत

तेव्हा आठ वर्षांची ती कन्या पाहून मुनीश्वर मनात विचार करू लागला—“हिला कोणास द्यावे?” आणि त्याने त्या कन्येलाच विचारले।

Verse 46

वेदशिरा उवाच । अयि पुत्रि महाभागे धूतपापे शुभेक्षणे । कस्मै दद्यावराय त्वां त्वमेवाख्याहि तं वरम्

वेदशिरा म्हणाले—“अगं पुत्री, महाभाग्यवती धूतपापा, शुभदृष्टी! तुला कोणत्या श्रेष्ठ वराला द्यावे? तूच त्या वराचे नाव सांग।”

Verse 47

अतिस्नेहार्द्रचित्तस्य जनेतुश्चेति भाषितम् । निशम्य धूतपापा सा प्रोवाच विनतानना

अतिस्नेहाने द्रवलेल्या हृदयाच्या पित्याचे ते शब्द ऐकून धूतपापा—लज्जेने मुख खाली घालून—उत्तर देऊ लागली।

Verse 48

धूतपापोवाच । जनेतर्यद्यहं देया सुंदराय वराय ते । तदा तस्मै प्रयच्छ त्वं यमहं कथयामि ते

धूतपापा म्हणाली—“हे पिता, जर तुम्ही मला सुंदर व श्रेष्ठ वराला द्यायचे ठरवले असेल, तर मी आता ज्याचे नाव सांगते त्यालाच मला द्या।”

Verse 49

तुभ्यं च रोचते तात शृणोत्ववहितो भवान् । सर्वेभ्योतिपवित्रो यो यः सर्वेषां नमस्कृतः

“हे तात, हेही तुम्हाला रुचेल—सावध होऊन ऐका। जो सर्वांपेक्षा परम पवित्र आहे आणि ज्याला सर्वजण नमस्कार करतात।”

Verse 50

सर्वे यमभिलष्यंति यस्मात्सर्वसुखोदयः । कदाचिद्यो न नश्येत यः सदैवानुवर्तते

सर्वजण त्यालाच अभिलाषितात, कारण त्याच्यापासून सर्व सुखांचा उदय होतो। तो कधीही नाश पावत नाही आणि सदैव साथ देत अनुसरतो।

Verse 51

इहामुत्रापि यो रक्षेन्महापदुदयाद्ध्रुवम् । सर्वे मनोरथा यस्मात्परिपूर्णा भवंति हि

इहलोकी व परलोकीही तो निश्चयाने महान् आपत्तींच्या उदयापासून रक्षण करतो. त्याच्यामुळेच सर्व मनोरथ खरोखर पूर्ण होतात.

Verse 52

दिनेदिने च सौभाग्यं वर्धते यस्य सन्निधौ । नैरंतर्येण यत्सेवां कुर्वतो न भयं क्वचित्

ज्याच्या सान्निध्यात दिवसेंदिवस सौभाग्य वाढते; आणि जो अखंड त्याची सेवा करतो, त्याला कुठेही भय होत नाही.

Verse 53

यन्नामग्रहणादेव केपि वाधां न कुर्वते । यदाधारेण तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश

ज्याच्या नामोच्चारमात्राने कोणतीही बाधा होत नाही; आणि ज्याच्या आधारावर चौदा भुवने स्थिर आहेत.

Verse 54

एवमाद्या गुणा यस्य वरस्य वरचेष्टितम् । तस्मै प्रयच्छ मां तात मम तेपीहशर्मणे

अशा प्रकारचे व इतरही गुण त्या श्रेष्ठ वरात आहेत; त्याचे आचरणही आदर्श आहे. हे तात, माझ्या इहलोकी सुखासाठी मला त्यालाच अर्पण करा.

Verse 55

एतच्छ्रुत्वापि ता तस्या भृशं मुदमवाप ह । धन्योस्मि धन्या मे पूर्वे येषामैषा सुतान्वये

हे ऐकून ती अत्यंत आनंदित झाली। ती म्हणाली—“मी धन्य आहे, आणि माझे पूर्वजही धन्य आहेत; ज्यांच्या वंशात अशी कन्या जन्मली आहे।”

Verse 56

ध्रुवा हि धूतपापासौ यस्या ईदृग्विधा मतिः । ईदृग्विधैर्गुणगणैर्गरिम्णा कोत्र वै भवेत्

निश्चितच, जिची बुद्धी अशी आहे तिची पापे धुतली गेली आहेत। अशा गुणसमूहाचा गौरव जिथे आहे, तिथे दोषांचे ओझे तरी कुठे राहील?

Verse 57

अथवा स कथं लभ्यो विना पुण्यभरोदयम् । इति क्षणं समाधाय मनः स मुनिपुंगवः

“किंवा, महान पुण्यसंचयाचा उदय झाल्याशिवाय असा पुरुष कसा मिळेल?” असे विचारून मुनिश्रेष्ठाने क्षणभर मन एकाग्र केले.

Verse 58

ज्ञानेन तं समालोच्य वरमीदृग्गुणोदयम् । धन्यां कन्यां बभाषेथ शृणु वत्से शुभैषिणि

ज्ञानाने विचार करून की असा वर या गुणोदयाने युक्त आहे, त्याने त्या धन्य कन्येला म्हटले—“ऐक वत्से, शुभेच्छिणी।”

Verse 59

पितोवाच । वरस्य ये त्वया प्रोक्ता गुणा एते विचक्षणे । एषां गुणानामाधारो वरोस्तीति विनिश्चितम्

पिता म्हणाला—“हे विचक्षणे, वरामध्ये जे गुण तू सांगितलेस, त्या गुणांचा आधार व मूर्तिमंत स्वरूप असा वर नक्कीच आहे—हे निश्चित.”

Verse 60

परं स सुखलभ्यो न नितरां सुभगाकृतिः । तपः पणेन स क्रय्यः सुतीर्थविपणौ क्वचित्

तो परम पुरुष सहजासहजी लाभत नाही, जरी त्याची आकृती अत्यंत मंगलमय आहे। तो केवळ तपस्येच्या मूल्यानेच ‘खरेदी’ होतो—क्वचित् उत्तम तीर्थांच्या बाजारात।

Verse 61

तीर्थभारैः स सुलभो न कौलीन्येन कन्यके । न वेदशास्त्राभ्यसनैर्न चैश्वर्यबलेन वै

हे कन्ये! तीर्थयात्रांचे ढीग करूनही तो सहज लाभत नाही; ना कुलीनतेने, ना वेद-शास्त्रांच्या अभ्यासाने, ना धन-ऐश्वर्याच्या बळानेही.

Verse 62

न सौंदर्येण वपुषा न बुद्ध्या न पराक्रमैः । एकयैव मनः शुद्ध्या करणानां जयेन च

देहसौंदर्याने नाही, बुद्धीने नाही, पराक्रमानेही नाही—केवळ मनःशुद्धीने आणि इंद्रियजयानेंच तो प्राप्त होतो.

Verse 63

महातपः सहायेन दमदानदयायुजा । लभ्यते स महाप्राज्ञो नान्यथा सदृशः पतिः

महातपाला सहाय करून, दम-दान-दयायुक्त होऊन तो महाप्राज्ञ पती प्राप्त होतो; अन्यथा त्याच्यासारखा योग्य पती मिळत नाही.

Verse 64

इति श्रुत्वाथ सा कन्या पितरं प्रणिपत्य च । अनुज्ञां प्रार्थयामास तपसे कृतनिश्चया

हे ऐकून ती कन्या पित्याला प्रणाम करून, तपस्येचा दृढ निश्चय करून, त्यांची आज्ञा मागू लागली.

Verse 65

स्कंद उवाच । कृतानुज्ञा जनेत्रा सा क्षेत्रे परमपावने । तपस्तताप परमं यदसाध्यं तपस्विभिः

स्कंद म्हणाला—मातेची आज्ञा घेऊन त्या कन्येने या परमपावन क्षेत्रात परम तप आचरले; असे तप जे सिद्ध तपस्व्यांनाही दुष्कर आहे।

Verse 66

क्व सा बालातिमृद्वंगी क्व च तत्तादृशं तपः । कठोरवर्ष्मसंसाध्यमहो सच्चेतसो धृतिः

कुठे ती अतिशय कोमलांगी बालिका आणि कुठे असे तप? ते तर कठोर देहानेच साध्य; अहो, तिच्या शुद्ध चित्ताची धैर्यधृती अद्भुत!

Verse 67

धारासारा सुवर्षासु महावातवतीष्वलम् । शिलासु सावकाशासु सा बह्वीरनयन्निशाः

धाराधार पावसात, प्रचंड वाऱ्याच्या वादळांत, मोकळ्या आकाशाखाली उघड्या शिळांवर तिने अनेक रात्री काढल्या।

Verse 68

श्रुत्वा गर्जरवं घोरं दृष्ट्वा विद्युच्चमत्कृतीः । आसारसीकरैः क्लिन्ना न चकंपे मनाक्च सा

भयंकर गडगडाट ऐकून, विजेचे चमत्कारिक चमक पाहून, वादळी पावसाच्या तुषारांनी भिजूनही ती किंचितही कापली नाही।

Verse 69

तडित्स्फुरंतीत्वसकृत्तमिस्रासु तपोवने । यातायातं करोतीव द्रष्टुं तत्तपसः स्थितिम्

तपोवनाच्या घन अंधारात वीज वारंवार चमकत होती, जणू ये-जा करत तिच्या तपस्येची स्थिर स्थिती पाहू पाहत होती।

Verse 70

तपर्तुरेव साक्षाच्च कुमारी कैतवात्किल । पंचाग्नीन्परिधायात्र तपस्यति तपोवने

जणू तप-ऋतूच साक्षात् मूर्तिमान झाला आहे, अशी ती निष्कपट कुमारी तपोवनात पाच अग्नींचा वेढा घालून तेथे तपश्चर्या करीत होती।

Verse 71

जलाभिलाषिणी बाला न मनागपि सा पिबत् । कुशाग्रतोयपृषतं पंचाग्निपरितापिता

पाण्याची इच्छा असूनही ती बाला किंचितही पाणी पीत नसे; पाच अग्नींच्या तापाने होरपळत ती फक्त कुशाच्या अग्रावर अडकलेला जलकणच घेत असे।

Verse 72

रोमांच कंचुकवती वेपमानतनुच्छदा । पर्यक्षिपत्क्षपाः क्षामा तपसा हैमनीश्च सा

रोमांच जणू तिचे वस्त्र झाले होते, तिचे कृश शरीर थरथरत असे; तपाने क्षीण होऊन ती रात्र्या काढीत असे आणि हेमंत-शिशिर ऋतूही तपश्चर्येत सहन करी।

Verse 73

निशीथिनीषु शिशिरे श्रयंती सारसं रसम् । मेने सा सारसैः केयमुद्यताद्येति पद्मिनी

शिशिराच्या मध्यरात्रीं ती कमळाच्या साररसावर आधार ठेवून राहे; सारसांना ती जणू आजच जलातून उगवलेली पद्मिनी-कन्या वाटे।

Verse 74

मनस्विनामपि मनोरागतां सृजते मधौ । तदोष्ठपल्लवाद्रागो जह्रे माकंदपल्लवैः

मधुमासात मनस्व्यांच्याही मनात अनुराग उत्पन्न होतो; तरी तिच्या ओठांच्या पल्लवांची लालिमा जणू आंब्याच्या कोवळ्या पल्लवांनीच हिरावून नेली—तिला मागे टाकली।

Verse 75

वसंते निवसंती सा वने बालाचलंमनः । चक्रे तपस्यपि श्रुत्वा कोकिला काकलीरवम्

वसंतात वनात वसत असता त्या बालिकेचे मन डळमळले; तरीही कोकिळेचा मधुर कूजन ऐकूनसुद्धा तिने तपस्या सोडली नाही।

Verse 76

बंधुजीवेऽधररुचिं कलहंसे कलागतीः । निक्षेपमिव सा क्षिप्त्वा शरद्यासीत्तपोरता

बंधुका-फुलासारखी ओठांची लालिमा आणि राजहंसासारख्या मनोहर कला-गती जणू ठेव म्हणून टाकून देत ती शरदऋतूत पूर्ण तपोरता झाली।

Verse 77

अपास्तभोगसंपर्का भोगिनां वृत्तिमाश्रिता । क्षुदुद्बोधनिरोधाय धूतपापा तपस्विनी

सर्व भोगसंपर्क टाकून देऊन, तपस्व्यांची कठोर वृत्ती स्वीकारून, तपस्विनी धूतपापाने क्षुधेची उर्मीही आवरण्याचा अभ्यास केला।

Verse 78

शाणेन मणिवल्लीढा कृशाप्यायादनर्घताम् । तथापि तपसा क्षामा दिदीपे तत्तनुस्तराम्

जशी शाणेवर घासून मणिवेल अधिक उजळते, तशी ती कृश झाली तरी अनमोल झाली; आणि तपाने क्षीण असूनही तिचे तन अधिकच तेजस्वी झाले।

Verse 79

निरीक्ष्य तां तपस्यंतीं विधिः संशुद्धमानसाम् । उपेत्योवाच सुप्रज्ञे प्रसन्नोस्मि वरं वृणु

ती पूर्ण शुद्ध मनाने तप करत आहे असे पाहून विधी (ब्रह्मा) जवळ आले व म्हणाले—“हे सुप्रज्ञे, मी प्रसन्न आहे; वर माग।”

Verse 80

सा चतुर्वक्त्रमालोक्य हंसयानोपरिस्थितम् । प्रणम्य प्रांजलिः प्रीता प्रोवाचाथ प्रजापतिम्

हंसवाहनावर विराजमान चतुर्मुख प्रभूला पाहून तिने नमस्कार केला; हात जोडून आनंदाने मग प्रजापती (ब्रह्मदेव) यांना संबोधिले।

Verse 81

धूतपापोवाच । पितामह वरो मह्यं यदि देयो वरप्रद । सर्वेभ्यः पावनेभ्योपि कुरु मामतिपावनीम्

धूतपापा म्हणाली— हे पितामह, हे वरदाते! मला वर द्यावयाचा असेल तर सर्व पावनांपेक्षाही मला अतिपावनी करा।

Verse 82

स्रष्टा तदिष्टमाकर्ण्य नितरां तुष्टमानसः । प्रत्युवाचाथ तां बालां विमलां विमलेषिणीम्

तिची इच्छित विनंती ऐकून स्रष्ट्याचे मन अत्यंत संतुष्ट झाले; आणि त्या निर्मळ, निर्मळता शोधणाऱ्या बालिकेला त्यांनी प्रत्युत्तर दिले।

Verse 83

ब्रह्मोवाच । धूतपापे पवित्राणि यानि संत्यत्र सर्वतः । तेभ्यः पवित्रमतुलं त्वमेधि वरतो मम

ब्रह्मदेव म्हणाले— हे धूतपापे! येथे सर्वत्र जी जी पवित्र करणारी तत्त्वे आहेत, माझ्या वराने तू त्यांहूनही अधिक अतुल पवित्र करणारी हो।

Verse 84

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च संति तीर्थानि कन्यके । दिवि भुव्यंतरिक्षे च पावनान्युत्तरोत्तरम्

हे कन्ये! स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि अंतरिक्षात तीन कोटी व अर्धकोटी तीर्थे आहेत; आणि ती उत्तरोत्तर अधिक पावन होत जातात।

Verse 85

तानि सर्वाणि तीर्थानि त्वत्तनौ प्रतिलोम वै । वसंतु मम वाक्येन भव सर्वातिपावनी

ती सर्व तीर्थे निश्चयच तुझ्या देहात उलट क्रमाने वास करो; माझ्या वचनाने तू सर्वांत परम पावन हो।

Verse 86

इत्युक्त्वांतर्दधे वेधाः सापि निर्धूतकल्मषा । धूतपापोटजं प्राप्ताथो वेदशिरसः पितुः

असे बोलून वेधा (ब्रह्मा) अंतर्धान पावले. तीही—कल्मष झटकून—पापरहित होऊन कुटीरात परतली व वेदशिरस् पित्याजवळ गेली.

Verse 87

कदाचित्तां समालोक्य खेलंतीमुटजाजिरे । धर्मस्तत्तपसाकृष्टः प्रार्थयामास कन्यकाम्

एकदा तिला आश्रमाच्या अंगणात खेळताना पाहून, तिच्या तपोबलाने आकृष्ट झालेला धर्म त्या कन्येस विवाहासाठी मागणी करू लागला.

Verse 88

धर्म उवाच । पृथुश्रोणि विशालाक्षि क्षामोदरि शुभानने । क्रीतः स्वरूपसंपत्त्या त्वयाहं देहि मे रहः

धर्म म्हणाला—हे पृथुश्रोणि, विशालाक्षि, क्षामोदरि, शुभानने! तुझ्या रूपवैभवाने मी जणू विकत घेतला गेलो आहे; मला एकांत भेट दे.

Verse 89

नितरां बाधते कामस्त्वत्कृते मां सुलोचने । अज्ञातनाम्ना सा तेन प्रार्थितेत्यसकृद्ग्रहः

हे सुलोचने, तुझ्यामुळे काम मला अत्यंत छळतो. तिचे नाव अजून अज्ञात असतानाही, त्याने तिला वारंवार विनवणी करून आग्रह धरला.

Verse 90

उवाच सा पिता दाता तं प्रार्थय सुदुर्मते । पितृप्रदेया यत्कन्या श्रुतिरेषा सनातनी

ती म्हणाली—पिता हा दाता; हे सुदुर्मते, जाऊन त्यालाच विनंती कर. कन्या पित्यानेच द्यावी—ही श्रुतीची सनातन मर्यादा आहे.

Verse 91

निशम्येति वचो धर्मो भाविनोर्थस्य गौरवात् । पुनर्निबंधयांचक्रे ऽपधृतिर्धृतिशालिनीम्

ते वचन ऐकून धर्माने, भावी फलाचे महत्त्व जाणून, धैर्यशालिनी व दृढनिश्चयी त्या कन्येकडे पुन्हा आग्रहाने विनंती केली.

Verse 92

धर्म उवाच । न प्रार्थयेहं सुभगे पितरं तव सुंदरि । गांधर्वेण विवाहेन कुरु मे त्वं समीहितम्

धर्म म्हणाला—हे सुभगे सुंदरी, मी तुझ्या पित्याला मागणी घालणार नाही. गांधर्व-विवाहाने माझी अभिलाषा पूर्ण कर.

Verse 93

इति निर्बंधवद्वाक्यं सा निशम्य कुमारिका । पितुः कन्याफलंदित्सुः पुनराहेति तं द्विजम्

त्याचे हट्टाचे वचन ऐकून ती कुमारिका, पित्याला कन्यादानाचे ‘फळ’ द्यावे म्हणून, त्या द्विजसदृश वरयाचकाला पुन्हा म्हणाली.

Verse 94

अरे जडमते मा त्वं पुनर्ब्रूहीति याह्यतः । इत्युक्तोपि कुमार्या स नातिष्ठन्मदनातुरः

“अरे जडमते! पुन्हा बोलू नकोस; इथून निघून जा।” कुमारिकेने असे म्हटले तरी, मदनज्वराने व्याकुळ तो तिथून हटला नाही.

Verse 95

ततः शशाप तं बाला प्रबला तपसो बलात् । जडोसि नितरां यस्माज्जलाधारो नदो भव

तेव्हा तपोबलाने अत्यंत समर्थ झालेल्या त्या बाळेने त्याला शाप दिला—“तू फारच जड आहेस; म्हणून केवळ जल वाहणारा नदी हो।”

Verse 96

इति शप्तस्तया सोथ तां शशाप क्रुधान्वितः । कठोरहृदये त्वं तु शिला भव सुदुर्मते

तिच्या शापाने शप्त होऊन तो क्रोधाने भरला आणि तिलाही शाप दिला—“हे कठोरहृदये, हे दुर्मते! तू शिला हो।”

Verse 97

स्कंद उवाच । इत्यन्योन्यस्य शापेन मुने धर्मो नदोऽभवत् । अविमुक्ते महाक्षेत्रे ख्यातो धर्मनदो महान्

स्कंद म्हणाले—हे मुने! परस्परांच्या शापामुळे धर्म नदी झाला. अविमुक्त या महाक्षेत्रात तो ‘महान धर्मनद’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 98

साप्याह पितरं त्रस्ता स्वशिलात्वस्य कारणम् । ध्यानेन धर्मं विज्ञाय मुनिः कन्यामथाब्रवीत्

तीही भयभीत होऊन आपल्या शिलारूप होण्याचे कारण पित्याला सांगू लागली. मुनिने ध्यानाने सत्य जाणून मग त्या कन्येला म्हटले.

Verse 99

मा भैः पुत्रि करिष्यामि तव सर्वं शुभोदयम् । तच्छापो नान्यथा भूयाच्चंद्रकांतशिला भव

“भिऊ नकोस, मुली; तुझा सर्व शुभोदय मी करीन. पण तो शाप अन्यथा होणार नाही—तू चंद्रकांत शिला हो.”

Verse 100

चंद्रोदयमनुप्राप्य द्रवीभूततनुस्ततः । धुनी भव सुते साध्वि धूतपापेति विश्रुता

चंद्रोदय होताच तुझे शरीर द्रवरूप होईल; मग, हे साध्वी कन्ये, प्रवाहिनी नदी हो—‘धूतपापा’ म्हणजे पापे धुऊन टाकणारी म्हणून तू प्रसिद्ध होशील।

Verse 110

महापापांधतमसं किरणाख्या तरंगिणी । ध्वंसयेत्स्नानमात्रेण मिलिता धूतपापया

तरंगांनी युक्त ‘किरणा’ नावाची सरिता धूतपापेशी मिळून, केवळ स्नानमात्रानेच महापापांचा अंधकाररूपी तम नष्ट करते।

Verse 120

स्नात्वा पंचनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् । बिंदुमाधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत्

पंचनद तीर्थात स्नान करून, पितृतर्पण करून, आणि बिंदुमाधवाची पूजा केल्यास, मनुष्य पुन्हा जन्माचा भागी होत नाही।

Verse 130

पंचकूर्चेन पीतेन यात्र शुद्धिरुदाहृता । सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य बिंदुं पांचनदांभसः

येथे असे सांगितले आहे की पंचकूर्च पिल्याने शुद्धी होते; आणि ती शुद्धी श्रद्धेने पंचनदाच्या जलाचा एक बिंदू आचमन केल्याने सिद्ध होते।

Verse 140

बिंदुतीर्थे नरो दत्त्वा कांचनं कृष्णलोन्मितम् । न दरिद्रो भवेत्क्वापि न स्वर्णेन वियुज्यते

बिंदुतीर्थात जो मनुष्य कृष्णल-परिमाणाचे सुवर्ण दान करतो, तो कुठेही दरिद्री होत नाही आणि सुवर्णसमृद्धीपासून वंचित राहत नाही।