Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

अगस्त्य म्हणाले—हे सर्वज्ञपुत्रा, हे षड्वक्त्र प्रभो, सर्वार्थकुशल! या मुक्तिदायक लिंगांच्या प्रादुर्भावाची कथा ऐकून (मला अधिक जाणून घ्यायचे आहे)।

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

मी अत्यंत तृप्त झालो आहे—जणू अमृत पिऊन अमर झालो; ओंकारप्रमुख लिंगांनी या उपवनाला आनंदकानन केले आहे.

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

येथे या लिंगाचे कीर्तनमात्रही पापात रत जनांनाही आनंद उत्पन्न करते. हे लिंगकीर्तन ऐकून मी स्वतः परमानंदास प्राप्त झालो आहे.

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

या क्षेत्राचे तत्त्व ऐकून मी जणू जीवन्मुक्त झालो आहे. आता येथे स्कंद, दक्षेश्वर इत्यादी जी चौदा लिंगे सांगितली आहेत, त्यांचा प्रभाव मला संपूर्णपणे सांगावा.

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

ज्या दक्षाने देवसभेत विभू ईश्वराची निंदा केली, तोच त्या ईश्वराचे अद्भुत लिंग पुन्हा कसा प्रतिष्ठापित करू लागला?

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

कुंभयोनी (अगस्त्य) यांनी सांगितलेले असे ऐकून, हे सूत, शिखिरथाने मग दक्षेश्वराचा उद्भव सविस्तर सांगितला.

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

स्कंद म्हणाले—हे मुने, ऐक; मी कल्मषहरिणी कथा सांगतो. पुरश्चरण करण्याची इच्छा धरून तो दक्ष काशीस आला.

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

छागमुख व विकृत मुखाचा, दधीचिने धिक्कारलेला तो, प्रायश्चित्त-विधानासाठी स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी सम्यक् उपदेश केला।

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

एकदा देवदेव शशिमौली प्रभूची सेवा करण्यासाठी, पद्मयोनी (ब्रह्मा) पुढे असता विष्णू कैलासास गेला।

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

इंद्रादी लोकपाल, विश्वेदेव व मरुद्गण; आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विद्याधर व उरग—हे सर्व तेथे उपस्थित होते।

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

ऋषी, अप्सरा, यक्ष, गंधर्व, सिद्ध व चारण—हे सर्व रोमांचित होऊन देवदेवेशास नमस्कार करू लागले।

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

त्यांनी नानाविध स्तुतिंनी शंभूची स्तुती केली, आणि शंभूनेही आदराने त्यांचा स्वीकार केला। मग ते आसनांच्या रांगांत बसले; त्यांची दृष्टी शंभूच्या मुखावरच स्थिर झाली।

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

सर्वजण आसनस्थ झाल्यावर, विष्टरश्रवा यांनी प्रथेनुसार आदराने हस्तस्पर्श करून, महादराने शंभूंनी विचारले.

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

हे श्रीवत्सचिह्नित हरी, हे दैत्यवंशदावानल! तुझी अकुंठित शक्ती आजही त्रिलोकीचे पालन-रक्षण करण्यास समर्थ आहे काय?

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

रणांगणात दितिज व दनुज दुष्टांना तू अजूनही दंडित करतोस काय? आणि क्रुद्ध भूदेव राजांनाही तू माझ्यासारखेच (आवरण्याजोगे) विरोधक मानतोस काय?

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

पृथ्वीवर गायी बाधा-व्यथांपासून मुक्त आहेत काय? आणि सौभाग्यवती स्त्रिया पतिव्रतधर्मात परायण आहेत काय?

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

पृथ्वीवर विधिनिर्दिष्ट यज्ञ बहुदक्षिणांसह चालू आहेत काय? आणि नित्य तप करणाऱ्या तपस्व्यांचे तप निर्विघ्न आहे काय?

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

श्रेष्ठ द्विज कच्चित् वेदांचे अंगांसह निर्विघ्न पठण करीत आहेत काय? आणि हे केशवा, राजे कच्चित् प्रजांचे पालन तुझ्यासारखेच करीत आहेत काय?

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

वर्णाश्रमांचे लोक कच्चित् आपल्या-आपल्या धर्मात निष्ठावंत राहतात काय—इंद्रिये व मन प्रसन्न ठेवून दृढपणे स्थित?

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

अशा रीतीने धूर्जटि (शिव) यांनी हृष्ट वैकुंठनायकास विचारून ब्रह्मालाही प्रश्न केला; आणि ब्रह्म्य तेज अधिकच प्रज्वलित झाले.

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

हे विधे (ब्रह्मा), त्रैलोक्य-मंडपात सत्य कच्चित् अढळ व न ढळणारे आहे काय? आणि कुठेही कोणाकडून तीर्थांचा अवरोध तर होत नाही ना?

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

इंद्रादि देव कच्चित् आपल्या-आपल्या पुरांत स्वस्थ राहून राज्याचे शासन करीत आहेत काय—कृष्णाच्या भुजा-रूपी दंडाच्या संरक्षणाखाली सुरक्षित?

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

ईश्वराने प्रत्येकाची आदरपूर्वक चौकशी करून सर्वांचा यथोचित सन्मान केला। त्यांच्या प्रस्थानाचे कारण विचारून व मनोरथ पूर्ण करून त्यांना निरोप देण्याची तयारी केली।

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

मग देवाने त्या सर्वांना निरोप दिला आणि आपल्या राजवाड्यात प्रवेश केला। देवता आपापल्या धामात गेल्यावर ते हर्षित मनाने निघून गेले।

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

मार्गाच्या मध्यभागी सतीचे पिता दक्ष चिंतेत पडले. त्यांना इतर देवांइतकाच मान मिळाला होता; त्याहून अधिक नाही।

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

मंदर पर्वताच्या आघाताने समुद्र जसा खवळतो तसा त्याचा चित्त अत्यंत क्षुब्ध झाला. महाक्रोधाच्या वेगाने आंधळा होऊन तो मनातल्या मनात असे बोलू लागला।

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

माझी कन्या सती मिळाल्याने तो अत्यंत गर्विष्ठ झाला आहे. तो बहुतेक कोणालाही वंदन करत नाही—कधीही, कुणालाही नाही।

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

हा कोणत्या वंशाचा, कोणत्या गोत्राचा, कोणत्या देशाचा—आणि याचा स्वभाव तरी काय? याची उपजीविका काय, याचे आचार-विचार काय—हा वृषध्वज, जो विचित्र आपत्तींनी वेढलेला आहे?

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

हा खरोखर तपस्वी नाही—कुठे याचे तप, आणि कुठे शस्त्रास्त्रधारण? हा गृहस्थांतही गणला जात नाही, कारण याचे निवासस्थान स्मशान आहे.

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

हा ब्रह्मचारी असू शकत नाही, कारण हा पाणिग्रहण (विवाह) केलेल्या स्थितीत आहे. आणि जो ऐश्वर्याच्या मदाने मोहित आहे, त्याच्यात वानप्रस्थ कसा संभवेल?

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

हा ब्राह्मण नाही, कारण (माझ्या म्हणण्यानुसार) याला वेद माहीत नाही. शस्त्रास्त्र धारणामुळे एखाद्याला क्षत्रिय म्हणता येईल, पण हा तर तोही नाही.

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

क्षत (जखमी) यांचे संरक्षण करतो म्हणून ‘क्षत्र’—पण प्रलयप्रिय या व्यक्तीत ते कुठे? हा वैश्यही नाही, कारण हा नेहमी निर्धनासारखी चेष्टा करतो.

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

तो सामान्य अर्थाने शूद्रही नाही, ना नागयज्ञाचे यज्ञोपवीत धारण करणारा. असा वर्ण-आश्रमांच्या पलीकडे असलेला तो कोण, ज्याचे यथार्थ वर्णन होईल?

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

प्रत्येक जण काही ना काही स्वभाव-लक्षणाने ओळखला जातो; पण स्थाणु (शिव) हे अशा मर्यादित करणाऱ्या प्रकृतीपासून विरहित आहेत. तरीही ते केवळ पुरुष नाहीत, कारण ते अर्धनारीश्वर—अर्ध-नारी रूप—म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

तो स्त्रीही नाही, कारण त्याचे मुख दाढीने युक्त आहे. आणि तो नपुंसकही नाही, कारण त्याचे लिंग पूजिले जाते.

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

तो बालकही नाही, कारण तो अनेक वर्षांचा आहे. लोकांत तो ‘अनादि काळापासून वृद्ध’ आणि ‘उग्र’ असा गातात.

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

म्हणून त्याच्यात युवत्वाची कल्पनाही होऊ शकते—परंतु नाही, हे चिरंतना! वृद्धत्वही त्याला लागू नाही, कारण तो जरा-मरणरहित आहे.

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

जरी शेवटी त्याने ब्रह्मा इत्यादींचा संहार केला, तरीही तो पापी ठरत नाही. ब्रह्मदेवाचे मस्तक छेदणाऱ्या क्रोधामुळे त्याच्यात पुण्याचा लवलेशही नाही.

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

अहो! आज या जटाधारी तपस्व्याची केवढी ही उद्दामता आणि आश्चर्य पाहिले, की मला, सासरा आणि गुरु असूनही पाहून तो आसनावरून उठला नाही.

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

ज्यांना आई-वडील नाहीत, ते असेच असतात—गुणहीन, कुलहीन, कर्मभ्रष्ट आणि स्वैर वागणारे.

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

ते स्वच्छंदीपणे फिरणारे, अनाथ आणि सर्वत्र स्वाभिमानी असतात. जरी ते बहुतेकदा दरिद्री असतात, तरीही स्वतःला ईश्वर मानतात.

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

जावयांचा हा स्वभावच असतो की ते बहुतेकदा गर्विष्ठ असतात. थोडेसे ऐश्वर्य मिळताच त्यांच्यात गर्व निर्माण होतो, यात शंका नाही.

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

तो द्विजराज चंद्र गर्वाने फुगलेला, रोहिणीप्रेमात पूर्ण निमग्न आणि कृत्तिका इत्यादी पत्नींवर अनासक्त होता; मी त्याला शाप दिला आणि तो क्षय पावला।

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

हे शूलिन! मी निश्चयाने याच्या गर्वाचे सर्वस्व हिरावून घेईन; कारण याच्या घरी गेलो असता याने माझा अपमान केला होता.

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

‘मी सर्व प्रकारे याची मानहानी करीन’ असे ठरवून प्रजापती दक्ष वारंवार विचार करू लागला.

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

स्वगृहात परत येऊन त्याने वासव (इंद्र) सहित देवांना बोलावले व म्हटले—‘मला यज्ञ करावयाचा आहे; तुम्ही माझ्या यज्ञात साहाय्य करा.’

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

‘यज्ञाची सामग्री जमवा आणि त्वरेने आणा.’ मग तो श्वेतद्वीपाला जाऊन चक्रधारी अच्युताला अधिष्ठाता म्हणून नेमून आला.

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

त्या महाक्रतूचा उपद्रष्टा म्हणून त्याने यज्ञपुरुषालाच स्थापिले; आणि त्या यज्ञासाठी ब्रह्मवादि सर्व ऋषी ऋत्विज् (याजक) झाले।

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

त्यानंतर दक्षाचा तो महाध्वर (महायज्ञ-सत्र) सुरू झाला. दक्षाच्या त्या महायज्ञात देवसमूह एकत्र झालेला पाहून—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

तेव्हा वेधा (स्रष्टा) त्यांना ईश्वरवर्जित पाहून निमित्त करून घरी निघून गेला. मग दधीचिने त्रैलोक्यातील सर्व निवासियांकडे नीट पाहून—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

दक्षयज्ञात जे आले होते—सती व ईश्वरवर्जित—त्यांना यथाविधी सन्मान, भेटवस्तू, वस्त्रे व अलंकार देऊन सत्कार करण्यात आला।

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

दक्षाचे कल्याण इच्छून तो त्याला म्हणाला. दधीचि म्हणाले— “हे दक्ष प्रजापते, हे दक्ष! तू साक्षात् धाता (स्रष्टा) याचे स्वरूप धारण करणारा आहेस।”

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

तुझे कुठेही, कोणत्याही बाबतीत सामर्थ्य निश्चित नाही; तरीही येथे तुझ्यात वैदिक क्रतूसाठी जसा भव्य संभार दिसतो, तसाच तो स्पष्ट दिसून येतो।

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

हे महामते! असा योग्य आधार बहुधा कुठेही ज्ञात नाही; म्हणून क्रतु करू नये—अयुक्त क्रतूसारखा शत्रू दुसरा नाही।

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

जर करणेच आवश्यक असेल, तर अशी अद्भुत संपत्ती असेल तेव्हाच करावे—कुंडात साक्षात् अग्नी स्वयं प्रकट आणि इंद्रादि देवता प्रत्यक्ष उपस्थित।

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

आणि सर्व मंत्रही साक्षात् उपस्थित असावेत, तसेच यज्ञपुरुष स्वयं प्रकट व्हावा। आचार्यपद देवाचार्यानेच स्वतः निभवावे। स्वयं ब्रह्मा उपस्थित असावा आणि कर्मकांडवित् भृगुही।

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

येथे पूषा आहेत, येथे भग आहेत, आणि ही देवी सरस्वती आहे; तसेच हे सर्व दिक्पाल स्वयं यज्ञरक्षण करणारे आहेत।

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

तू देवी शतरूपेकडून शुभ दीक्षा प्राप्त केली आहेस. हा तुझा जावई धर्म, दहा पत्नींसह आहे.

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

तो स्वतःच प्रयत्नपूर्वक धर्मकार्य करील. हा औषधींचा स्वामी तुझा सर्वोत्तम जावई आहे.

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

तो सत्तावीस पत्नींसह तुझे कार्य साधील; द्विजराज, महाबुद्धिमान, सर्व औषधींची पूर्तता करील.

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

तो राजसूयासाठी दीक्षित असून त्रैलोक्य दक्षिणा देणारा आहे. तोच मरीचि-कश्यप, प्रजापतींमध्ये श्रेष्ठ, तेरा पत्नींसह तुझे कार्य साधतो.

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

कामधेनू हवि व आहुतीची सामग्री देते; कल्पवृक्ष समिधा व कुश पुरवितो; तसेच सर्व लाकडी पात्रे, शकट, मंडप इत्यादीही सिद्ध होतात.

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

आगमन केलेल्या ऋत्विजांसाठी विश्वकर्माही अलंकार घडवितो; आणि अष्ट वसुही धन व वस्त्रे प्रदान करितात।

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

आणि येथे उपस्थित सुमंगल वेशातील सुवासिनी स्त्रियांना तर स्वयं लक्ष्मीच अलंकृत करीत असे।

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

हे दक्ष! मी सर्वत्र पाहतो ते सर्व माझ्या सुखासाठीच भासते; पण एकच गोष्ट दुःख देते—की तू ते विसरलास।

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

जसा प्राणहीन देह भूषित असला तरी शोभत नाही, तसा ईश्वराविना यज्ञ श्मशानासारखा भासतो।

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

दधीचि ऋषींचे असे वचन ऐकून प्रजापती दक्ष क्रोधाने फारच जळजळीत झाला—जणू हविष्यातून काळा धुराचा माग उठावा।

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

ज्याला दधीचीने पूर्वी स्तुतीने अत्यंत हर्षित पाहिले होते, तोच आता मुखातून क्रोधाग्नी उगाळीत आहे असे दिसून आले।

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

मग प्रजापती दक्षाने त्या विप्राला उत्तर दिले; रोषाने त्याचे अंग थरथरत होते, जणू तो त्या द्विजाला मारावयास उद्यत झाला होता।

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

दक्ष म्हणाला— “दधीची, तू ब्राह्मण आहेस; येथे मी तुझे काय करू? अहो, मी दीक्षा घेतली आहे; आता माझ्याकडून दुसरे काही करणे नाही।”

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

“तुला कोणी बोलावले म्हणून तू येथे आलास, हे महामूर्ख? आणि आल्यानंतरही—तुला कोणी विचारले की तू असे बोलतोस?”

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

“जिथे सर्वमंगलांतील मंगल, श्रीमान हरि स्वतः उपस्थित आहेत—जे स्वतः यज्ञपुरुष आहेत—तो यज्ञ श्मशानासारखा कसा होईल?”

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

जिथे वज्रधारी शक्र (इंद्र) स्वतः शतयज्ञदीक्षित असून त्रयस्त्रिंशत्कोटी अमरांचा अधिपती आहे।

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

त्या महामखाची तू श्मशानाशी तुलना करतोस—जिथे स्वतः धर्मराज, धर्म-अधर्माचा अद्वितीय जाणकार, उपस्थित आहे।

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

जिथे श्रीदाता स्वतः श्री देतो आणि जिथे आशुशुक्षणि साक्षात् उपस्थित आहे—त्या यज्ञाची तू अमंगल भूमीशी कशी उपमा देतोस?

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

जिथे देवांचे आचार्य स्वतः यज्ञाचे आचार्य म्हणून आले आहेत—तरीही अभिमानाने तू त्याला ‘पितृकानन’ म्हणतोस।

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

जिथे वसिष्ठप्रमुख ऋषी ऋत्विज्य करतात—त्या अध्वराला अमंगल भूमीसारखे कोण कसे म्हणू शकेल?

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

हे ऐकून ज्ञानिनांमध्ये श्रेष्ठ मुनि दधीची म्हणाले— ‘यज्ञपुरुष हरि हा सर्व मंगलांतील परम मंगल आहे।’

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

तथापि वेदात विष्णूचा ‘शांभवी शक्ती’ असा पाठ होतो. आद्य स्रष्ट्याच्या वाम अंगी हरि, आणि दुसऱ्या अंगी विधी (ब्रह्मा) आहे.

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

जो वज्रधारी शंभर अश्वमेधांसाठी दीक्षित झाला होता, तोच दुर्वासांच्या योगे क्षणातच श्रीहीन झाला.

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

भूतेशाची पुनः आराधना करून त्याने पुन्हा अमरावती प्राप्त केली. हाच तो धर्मराज, ज्याला तू येथे क्रतुरक्षक म्हणून सांगितले आहेस.

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

श्वेताला पाशात बांधलेले पाहताना त्याचे सामर्थ्य सर्वांना पूर्वीच कळले होते. तेथे त्र्यंबकाचा सखा धनद (कुबेर) होता आणि आशुशुक्षणि जणू त्याच्या नेत्रांचा साक्षी होता.

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

त्या वेळी देवगुरूच्या कारणासाठी रुद्र जणू अपराध्याला टाचेला धरून पकडणारा झाला; कारण त्याच काळी द्विजराज चंद्राने अतिसुंदरी तारा हिचा अधर्षण/अपहरण केला होता।

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

वसिष्ठादी जे ऋषी तुमची ऋत्विज्य-सेवा स्वीकारतात, ते त्याला तत्त्वतः जाणतात; कारण अनुभवीजन म्हणतात—“रुद्र एकच, दुसरा नाही।”

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

तुमच्या गौरवामुळे इतर ऋषीही तुमच्या यज्ञात सहभागी होण्यासाठी प्रवृत्त झाले. जर तुम्ही माझ्या, एका ब्राह्मणाच्या, एक हितकारक वचन ऐकाल—

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

मग यज्ञफळांचा अधीश्वर विश्वेश याचे आवाहन कर; त्याच्याविना हा यज्ञ केला तरी खरे तर न केल्यासारखाच राहतो।

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

तो महादेव—सर्व कर्मांचा एकमेव साक्षी—उपस्थित असता, तुझेही आणि सर्वांचेही मनोरथ फळाला येतील।

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

जसे जड बीजे स्वतः फळ देत नाहीत, तसेच जड कर्मेही ईश्वराविना फळ देत नाहीत।

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

जशी अर्थाविना वाणी व्यर्थ, धर्माविना देह व्यर्थ, आणि पतिविना नारी शून्य—तशी शिवाविना क्रिया निष्फळ।

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

जसा गंगाविना देश हीन, पुत्राविना घर हीन, दानाविना संपत्ती हीन—तशी शिवाविना क्रिया हीन।

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

जसे मंत्र्याविना राज्य दोषयुक्त, श्रुतीविना द्विज दोषयुक्त, आणि पत्नीविना सुख अपूर्ण—तसे शिवाविना क्रिया दोषयुक्त।

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

जशी दर्भाविना संध्या अपूर्ण, तिळाविना तर्पण अपूर्ण, आणि हविर्विना होम अपूर्ण—तशी शिवाविना क्रिया अपूर्ण।

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

दधीचीने असे उपदेश दिला तरी दक्षाने ते वचन मानले नाही। समर्थ दक्षही त्याच ठिकाणी शंभू (शिव) यांच्या मायेमुळे मोहग्रस्त झाला।

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

मग तो तो फारच क्रुद्ध होऊन म्हणाला—“माझ्या यज्ञाची तुला काय चिंता? यज्ञातील सर्व मुख्य कर्मे सर्व प्रकारे नीट मांडलेली आहेत.”

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

“इथे योग्य रीतीने केल्यास ती कर्मे निश्चयाने सिद्ध होतात. पण अयोग्य विधीने, नियंता प्रभूविना, कर्मालाही सिद्धी मिळत नाही.”

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

“स्वकर्मसिद्धीसाठी प्रत्येकजण कर्ता म्हणून जणू ‘ईश्वर’च आहे; तरी कर्मांचा साक्षी खरा ईश्वरच—हे तूही सांगितले आहेस.”

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

“ठीक आहे, तसेच होवो; परमेश्वर साक्षी राहो. पण तो कुठेही फल देऊ नये—असे (माझे) म्हणणे आहे.”

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

सर्व कर्मे जड आहेत; ईश्वराविना त्यांना फल येत नाही. तुम्ही जे म्हटले आहे त्याविषयीही—पहा, मी दृष्टांत देऊन उत्तर देतो.

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

जड बीजही योग्य काळ आला की आपोआप अंकुरतात; आणि पुढे काळानुसार फुलतात व फळतात.

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

जवळ उभ्यांकडे चहूबाजूंनी पाहून त्याने आज्ञा दिली—“या ब्राह्मण-अधमाला ताबडतोब इथून दूर, फार दूर हाकलून द्या.”

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

उच्च, स्पष्ट ब्रह्मघोषाने त्याने आकाशातील शब्दगुण प्रकट केला; हर्षित ब्राह्मणांसाठी दक्षाने तो घोष करवून घेतला.

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

विद्याधर आनंदित झाले आणि पृथ्वी फारच समृद्ध झाली. महान वैभव व तयारीच्या मध्येत दक्षाचा तो महाक्रतू चालू असता, तेव्हा मुनी नारद कैलासास गेले.