Adhyaya 8

Verse 1

अगस्त्य उवाच । किं चकार हरः स्कंद मंदराद्रिगतस्तदा । विलंबमालंबयति तस्मिन्नपि गजानने

अगस्त्य म्हणाले— हे स्कंद! त्या वेळी मंदर पर्वतावर गेलेल्या हराने (शिवाने) काय केले, जेव्हा तो गजानन (गणेश)ही अजून विलंब करीत होता?

Verse 2

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य कथां पुण्यां कथ्यमानां मयाधुना । वाराणस्येकविषयामशेषाघौघनाशिनीम्

स्कंद म्हणाले— हे अगस्त्य! आता माझ्याकडून सांगितली जाणारी ही पुण्यकथा ऐक; ती केवळ वाराणसी-विषयक असून सर्व पापसमूहाचा नाश करणारी आहे।

Verse 3

करींद्रवदने तत्र क्षेत्रवर्येऽविमुक्तके । विलंबभाजित्र्यक्षेण प्रैक्षिक्षिप्रमधोक्षजः

तेथे अविमुक्त या श्रेष्ठ क्षेत्रात, गजानन विलंब करीत असता, अधोक्षज (विष्णु) यांनी शीघ्र त्रिनेत्रधारी महेश्वराकडे दृष्टि केली।

Verse 4

प्रोक्तोथ बहुशश्चेति बहुमानपुरःसरम् । तथा त्वमपि माकार्षीर्यथा प्राक्प्रस्थितैः कृतम्

तो आदरपूर्वक म्हणाले—“हे तर अनेकदा सांगितले आहे. म्हणून तूही वेगळे करू नकोस; जे पूर्वी प्रस्थित झाले त्यांनी जसे केले तसेच कर।”

Verse 5

श्रीविष्णुरुवाच । उद्यमः प्राणिभिः कार्यो यथाबुद्धि बलाबलम् । परं फलंति कर्माणि त्वदधीनानि शंकर

श्रीविष्णु म्हणाले—“प्राण्यांनी आपल्या बुद्धीनुसार बलाबल जाणून प्रयत्न करावा; परंतु कर्मांचे परम फळ, हे शंकर, तुझ्याच अधीन आहे।”

Verse 6

अचेतनानि कर्माणि स्वतंत्राः प्राणिनोपि न । त्वं च तत्कर्मणां साक्षी त्वं च प्राणिप्रवर्तकः

“कर्मे जड आहेत आणि प्राणीही खरेतर स्वतंत्र नाहीत. त्या कर्मांचे साक्षी तूच आहेस आणि प्राण्यांना प्रवृत्त करणारा देखील तूच आहेस।”

Verse 7

किंतु त्वत्पादभक्तानां तादृशी जायते मतिः । यया त्वमेव कथयेः साध्वनेनत्वनुष्ठितम्

“परंतु तुझ्या चरणांचे भक्त यांच्या ठायी अशी बुद्धी उत्पन्न होते की ज्यामुळे तू स्वतः म्हणतोस—‘याने हे योग्य रीतीने, साधुपणे आचरले आहे।’”

Verse 8

यत्किंचिदिह वै कर्मस्तोकं वाऽस्तोकमेव वा । तत्सिद्ध्यत्येव गिरिश त्वत्पादस्मृत्यनुष्ठितम्

इथे केलेले कोणतेही कर्म—लहान असो वा मोठे—हे गिरिशा! तुझ्या पवित्र चरणांचे स्मरण करून केले असता ते निश्चयच सिद्ध होते।

Verse 9

सुसिद्धमपि वै कार्यं सुबुद्ध्यापि स्वनुष्ठितम् । अत्वत्पदस्मृतिकृतं विनश्यत्येव तत्क्षणात्

उत्तम बुद्धीने नीट पार पाडलेले, जरी सिद्ध झालेले कार्यही—तुझ्या चरणस्मरणाविना केले तर—क्षणात नष्ट होते।

Verse 10

शंभुना प्रेषितेनाद्य सूद्यमः क्रियते मया । त्वद्भक्तिसंपत्तिमतां संपन्नप्राय एव नः

आज शंभूच्या आज्ञेने मी हा मनापासून प्रयत्न करीत आहे; ज्यांच्याकडे तुझ्या भक्तीची संपत्ती आहे, त्यांची सिद्धी तर जवळजवळ निश्चितच।

Verse 11

अतीव यदसाध्यं स्यात्स्वबुद्धिबलपौरुषैः । तत्कार्यं हि सुसिद्धं स्यात्त्वदनुध्यानतः शिव

स्वबुद्धी, बळ आणि पुरुषार्थाने जे अत्यंत अशक्य वाटते, तेही—हे शिवा!—तुझ्या ध्यानाने पूर्णपणे सिद्ध होते।

Verse 12

यांति प्रदक्षिणीकृत्य ये भवंतं भवं विभो । भवंति तेषां कार्याणि पुरोभूतानि ते भयात्

जे प्रभु भव—हे विभो!—तुझी प्रदक्षिणा करून पुढे जातात, त्यांच्या कार्ये जणू तुझ्या प्रभावाच्या भयाने आधीच सिद्ध होऊन समोर येतात।

Verse 13

जातं विद्धि महादेव कार्यमेतत्सुनिश्चितम् । काशीप्रावेशिकश्चिंत्य शुभलग्नोदयः परम्

हे महादेवा, जाण—हे कार्य निश्चयाने सिद्ध झाले आहे. काशीप्रवेशाचा परम शुभ लग्नोदय झाला आहे; याविषयी कणभरही संशय धरू नकोस.

Verse 14

अथवा काशिसंप्राप्तौ न चिंत्यं हि शुभाशुभम् । तदैव हि शुभः कालो यदैवाप्येत काशिका

किंवा काशीला पोहोचल्यावर शुभ-अशुभाचा विचारच करू नये; कारण ज्या क्षणी काशिका प्राप्त होते, तोच क्षण स्वतः शुभ काळ असतो.

Verse 15

शंभुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च पुनःपुनः । प्रतस्थेऽथ सलक्ष्मीको मंदराद्गरुडध्वजः

शंभूची प्रदक्षिणा करून आणि पुनःपुनः प्रणाम करून, लक्ष्मीसह गरुडध्वज विष्णू मग मंदर पर्वतावरून प्रस्थानास निघाले.

Verse 16

दृशोरतिथितां नीत्वा विष्णुर्वाराणसीं ततः । पुंडरीकाक्ष इत्याख्यां सफलीकृतवान्मुदा

त्यानंतर विष्णूंनी वाराणसीला नेत्रांचा अतिथी करून (दर्शन घेऊन) आनंदाने ‘पुंडरीकाक्ष’ हे नाम सार्थक व पूर्ण केले.

Verse 17

गंगावरणयोर्विष्णुः संभेदे स्वच्छमानसः । प्रक्षाल्य पाणिचरणं सचैलः स्नातवानथ

गंगा व वरुणा यांच्या संगमावर, स्वच्छ मनाचे विष्णूंनी हात-पाय धुऊन मग वस्त्रांसह तेथेच स्नान केले.

Verse 18

तदाप्रभृति तत्तीर्थं पादोदकमितीरितम् । पादौ यदादौ शुभदौ क्षालितौ पीतवाससा

त्या वेळेपासून ते तीर्थ “पादोदक” म्हणून प्रसिद्ध झाले; कारण आरंभी तेथेच पीतांबरधारी विष्णूंचे शुभ चरण प्रक्षाळित झाले होते।

Verse 19

तत्र पादोदके तीर्थे ये स्नास्यंतीह मानवाः । तेषां विनश्यति क्षिप्रं पापं सप्तभवार्जितम्

जे मनुष्य येथे पादोदक तीर्थात स्नान करतात, त्यांचे सात जन्मांत संचित पाप शीघ्र नष्ट होते।

Verse 20

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा दत्त्वा चैव तिलोदकम् । सप्तसप्त तथा सप्त स्ववंश्यांस्तारयिष्यति

जो नर तेथे श्राद्ध करून तिळोदक अर्पण करतो, तो आपल्या वंशातील सात-सात आणि पुन्हा सात—इतक्या पिढ्यांचा उद्धार करतो।

Verse 21

गयायां यादृशी तृप्तिर्लभ्यते प्रपितामहैः । तीर्थे पादोदके काश्यां तादृशी लभ्यते ध्रुवम्

गयेत पितरांना जशी तृप्ती मिळते, तशीच तृप्ती काशीतील पादोदक तीर्थात निश्चयाने मिळते।

Verse 22

कृतपादोदक स्नानं पीतपादोदकोदकम् । दत्तपादोदपानीयं नरं न निरयः स्पृशेत्

ज्याने पादोदकात स्नान केले, ते पादोदक-जल प्राशन केले आणि तेच पवित्र पान म्हणून दानही केले—अशा नराला नरक स्पर्श करत नाही।

Verse 23

विष्णुपादोदके तीर्थे प्राश्य पादोदकं सकृत् । जातुचिज्जननीस्तन्यं न पिबेदिति निश्चितम्

विष्णु-पादोदक तीर्थी एकदाच पादोदक प्राशन केले असता, निश्चय असा की पुढे कधीही जननीचे स्तन्य (दूध) पिऊ नये।

Verse 24

सचक्र शालग्रामस्य शंखेन स्नापितस्य च । अद्भिः पादोदकस्यांबु पिबन्नमृततां व्रजेत्

चक्रचिन्हित शालग्रामास शंखाने स्नान घालून जे पादोदक बनते, त्या पादोदकाचे जल पिणारा अमृतत्वास प्राप्त होतो।

Verse 25

विष्णुपादोदके तीर्थे विष्णुपादोदकं पिबेत् । यदि तत्सुधया किं नु बहुकालीनयातया

विष्णु-पादोदक तीर्थी विष्णूचे पादोदक प्यावे; तेच जर सुधा (अमृत) असेल, तर फार काळ साठवलेल्या ‘अमृत’ची गरज काय?

Verse 26

काश्यां पादोदके तीर्थे यैः कृता नोदकक्रियाः । जन्मैव विफलं तेषां जलबुद्बुद सश्रियाम्

काशीच्या पादोदक तीर्थी जे जलक्रिया करीत नाहीत, जलबुडबुडासारख्या क्षणभंगुर वैभवाने युक्त त्यांचे जन्मच निष्फळ ठरते।

Verse 27

कृतनित्यक्रियो विष्णुः सलक्ष्मीकः सकाश्यपिः । उपसंहृत्य तां मूर्तिं त्रैलोक्यव्यापिनीं तथा

विष्णूंनी नित्यकर्म पूर्ण करून, लक्ष्मीसमवेत व काश्यपसहित, त्रैलोक्यव्यापी त्या मूर्तीचा तेव्हा उपसंहार केला।

Verse 28

विधाय दार्षदीं मूर्तिं स्वहस्तेनादिकेशवः । स्वयं संपूजयामास सर्वसिद्धिसमृद्धिदाम्

स्वहस्ताने दगडी मूर्ती घडवून आदिकेशवांनी स्वतः तिचे पूजन केले—तो विग्रह सर्व सिद्धी व मंगलसमृद्धी देणारा आहे.

Verse 29

आदिकेशवनाम्नीं तां श्रीमूर्तिं पारमेश्वरीम् । संपूज्य मर्त्यो वैकुंठं मन्यते स्वगृहांगणम्

‘आदिकेशव’ नामाच्या त्या परमेश्वरी श्रीमूर्तीचे विधिपूर्वक पूजन केल्यावर, मर्त्य मनुष्य आपल्या घरच्या अंगणालाही वैकुंठच मानतो.

Verse 30

श्वेतद्वीप इति ख्यातं तत्स्थानं काशिसीमनि । श्वेतद्वीपे वसंत्येव नरास्तन्मूर्तिसेवकाः

काशीच्या सीमेतील ते स्थान ‘श्वेतद्वीप’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्या मूर्तीचे सेवक नर निश्चयाने श्वेतद्वीपात वास करतात.

Verse 31

क्षीराब्धिसंज्ञं तत्रान्यत्तीर्थं केशवतोग्रतः । कृतोदकक्रियस्तत्र वसेत्क्षीराब्धिरोधसि

तेथे केशवाच्या समोर ‘क्षीराब्धि’ नावाचे दुसरे तीर्थ आहे; तेथे उदकक्रिया करून क्षीराब्धीच्या तीरावर वास करावा.

Verse 32

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गां दत्त्वा च पयस्विनीम् । यथोक्तसर्वाभरणां क्षीरोदे वासयेत्पितॄन्

तेथे मनुष्याने श्राद्ध करून, यथाविधी सर्व आभूषणांनी सजवलेली दूध देणारी गाय दान करावी; त्यामुळे तो पितरांना क्षीरोद-लोकी संतोषाने वास करवितो.

Verse 33

एकोत्तरशतं वंश्यान्नवेत्पायस कर्दमम् । क्षीरोदरोधः पुण्यात्मा भक्त्या तत्रैकधेनुदः

क्षीरोदाच्या तीरावर पुण्यात्मा पुरुषाने भक्तिभावाने एक गाय दान केली, तर त्याच्या वंशातील एकशे एक पितर पायस व मधुर हविर्सारखी तृप्ती पावतात।

Verse 34

बह्वीश्च नैचिकीर्दत्त्वा श्रद्धयात्र सदक्षिणाः । शय्योत्तरांश्च प्रत्येकं पितॄंस्तत्र सुवासयेत्

तेथे श्रद्धेने योग्य दक्षिणेसह अनेक नैचिकी दान देऊन, शय्या व इतर अतिरिक्त दान अर्पण केल्यास, त्या पुण्यलोकात प्रत्येक पितर सुखाने वास करतो।

Verse 35

क्षीरोदाद्दक्षिणे तत्र शंखतीर्थमनुत्तमम् । तत्रापि संतर्प्यपितॄन्विष्णुलोकेमहीयते

क्षीरोदाच्या दक्षिणेस तेथे अनुपम शंखतीर्थ आहे. तेथेही पितरांना तृप्त केल्यास मनुष्य विष्णुलोकात गौरव पावतो।

Verse 36

तद्याम्यां चक्रतीर्थं च पितॄणामपि दुर्लभम् । तत्रापि विहितश्राद्धो मुच्यते पैतृकादृणात्

त्याच्या दक्षिणेस चक्रतीर्थ आहे, जे पितरांनाही दुर्लभ आहे. तेथे विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास मनुष्य पितृऋणातून मुक्त होतो।

Verse 37

तत्संन्निधौ गदातीर्थं विष्वगाधिनिबर्हणम् । तारणं च पितॄणां वै कारणं चैनसां क्षये

त्याच्या सान्निध्यात गदातीर्थ आहे, जे खोलवर रुजलेले क्लेश नष्ट करते. ते खरेच पितरांच्या तारण्याचे व पापक्षयाचे कारण आहे।

Verse 38

पद्मतीर्थं तदग्रे तु तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । पितॄन्संतर्प्य विधिना पद्मयानेव हीयते

त्याच्या पुढे पद्मतीर्थ आहे. तेथे स्नान करून नरोत्तम विधिपूर्वक पितरांचे तर्पण करतो आणि जणू पद्म-विमानात बसून प्रस्थान करतो.

Verse 39

तत्रैव च महालक्ष्म्यास्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । स्वयं यत्र महालक्ष्मीः स्नाता त्रैलोक्यहर्षदा

तेथेच महालक्ष्मीचे तीर्थ आहे, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे—जिथे स्वयं महालक्ष्मी स्नान करून त्रैलोक्याला हर्ष देणारी झाली.

Verse 40

तत्र तीर्थे कृतस्नानो दत्त्वा रत्नानि कांचनम् । पट्टांबराणि विप्रेभ्यो न लक्ष्म्या परिहीयते

त्या तीर्थात स्नान करून, रत्ने, सुवर्ण आणि उत्तम रेशमी वस्त्रे विप्रांना दान दिल्यास, त्याची लक्ष्मी कधीही क्षीण होत नाही.

Verse 41

यत्रयत्र हि जायेत तत्रतत्र समृद्धिमान् । पितरोपि हि सुश्रीकास्तस्य स्युस्तीर्थगौरवात्

तो जिथे-जिथे जन्म घेईल तिथे-तिथे समृद्ध होईल; आणि त्या तीर्थाच्या गौरवामुळे त्याचे पितरही श्रीसमृद्ध होतील.

Verse 42

तत्रास्ति हि महालक्ष्म्या मूर्तिस्त्रैलोक्यवंदिता । तां प्रणम्य नरो भक्त्या न रोगी जायते क्वचित्

तेथे महालक्ष्मीची मूर्ती आहे, जी त्रैलोक्यात वंद्य आहे. जो पुरुष भक्तिभावाने तिला प्रणाम करतो, तो कधीही रोगी होऊन जन्म घेत नाही.

Verse 43

नभस्य बहुलाष्टम्यां कृत्वा जागरणं निशि । समभ्यर्च्य महालक्ष्मीं व्रती व्रतफलं लभेत्

नभस्य (भाद्रपद) महिन्याच्या बहुला अष्टमीस रात्री जागरण करून आणि महालक्ष्मीची विधिपूर्वक पूजा केल्यास व्रती व्रताचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 44

तार्क्ष्य तीर्थं हि तत्रास्ति तार्क्ष्यकेशवसन्निधौ । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या संसाराहिं न पश्यति

तेथे तार्क्ष्य-केशवाच्या सन्निधानी तार्क्ष्य-तीर्थ आहे। तेथे भक्तीने स्नान केल्यास मनुष्य संसाररूपी सर्पाला पुन्हा पाहात नाही।

Verse 45

तदग्रे नारदं तीर्थं महापातकनाशनम् । ब्रह्मविद्योपदेशं च प्राप्तवान्यत्र नारदः

त्यापुढे नारद-तीर्थ आहे, जे महापातकांचा नाश करणारे आहे—जिथे नारदांनी ब्रह्मविद्येचा उपदेश प्राप्त केला।

Verse 46

तत्र स्नातो नरः सम्यग्ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात् । केशवात्तेन तत्रोक्तः काश्यां नारदकेशवः

तेथे सम्यक् स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्मविद्या प्राप्त करतो. म्हणून काशीत तेथील केशवाला ‘नारद-केशव’ असे म्हटले जाते।

Verse 47

अर्चयित्वा नरो भक्त्या देवं नारदकेशवम् । जनन्या जठरं पीठमध्यास्ते न कदाचन

भक्तीने देव नारद-केशवाची पूजा केल्यावर मनुष्य पुन्हा कधीही आईच्या गर्भात पडत नाही, आणि प्रसूतीच्या पीठावरही शयन करत नाही।

Verse 48

प्रह्लादतीर्थं तस्याग्रे यत्र प्रह्लादकेशवः । तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा विप्णुलोके महीयते

त्या (देवालय)समोर प्रह्लादतीर्थ आहे, जिथे प्रह्लादकेशव विराजमान आहेत. तेथे श्राद्धादि कर्म करून मनुष्य विष्णुलोकात मान पावतो.

Verse 49

आंबरीषमहातीर्थमघघ्नं तस्य सन्निधौ । तत्रौदकीं क्रियां कुर्वन्निष्कालुष्यं लभेन्नरः

त्याच्या सन्निधानी पापहारी, अघघ्न असे आंबरीषमहातीर्थ आहे. तेथे उदकक्रिया केल्यास मनुष्य निष्कलुष पवित्रता प्राप्त करतो.

Verse 50

आदित्यकेशवः पूज्य आदिकेशव पूर्वतः । तस्य संदर्शनादेव मुच्यते चोच्चपातकैः

आदिकेशवाच्या पूर्वेस स्थित आदित्यकेशव पूज्य आहेत. त्यांच्या केवळ दर्शनानेही मनुष्य घोर पातकांतून मुक्त होतो.

Verse 51

दत्तात्रेयेश्वरं तीर्थं तत्रैवादिगदाधरः । पितॄन्संतर्प्य तत्रैव ज्ञानयोगमवाप्नुयात्

तेथे दत्तात्रेयेश्वर तीर्थ आहे आणि तेथेच आदिगदाधर विराजमान आहेत. तेथे पितरांचे तर्पण करून मनुष्य ज्ञानयोग प्राप्त करतो.

Verse 52

भृगुकेशवपूर्वेण तीर्थं वै भार्गवं परम् । तत्र स्नातो नरः प्राज्ञो भवेद्भार्गववत्सुधीः

भृगुकेशवाच्या पूर्वेस परम भार्गवतीर्थ आहे. तेथे स्नान केल्याने प्राज्ञ मनुष्य भार्गवाप्रमाणे विद्वान व विवेकी होतो.

Verse 53

तत्र वामनतीर्थं च प्राच्यां वामनकेशवात् । पूजयित्वा च तं विष्णुं वसेद्वामनसन्निधौ

तेथे वामन-केशवाच्या पूर्वेस वामनतीर्थ आहे। त्या विष्णूची विधिपूर्वक पूजा करून वामनाच्या सान्निध्यात भक्तिभावाने वास करावा।

Verse 54

नरनारायणं तीर्थं नरनारायणात्पुरः । तत्र तीर्थे कृतस्नानो नरो नारायणो भवेत्

नर-नारायणाच्या समोर नर-नारायणतीर्थ आहे। त्या तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य नारायणसदृश (दिव्य शुभगुणांनी युक्त) होतो.

Verse 55

यज्ञवाराह तीर्थं च तदग्रे पापनाशनम् । प्रतिमज्जनतस्तत्र राजसूय क्रतोः फलम्

त्याच्या पुढे पापनाशक यज्ञ-वाराहतीर्थही आहे। तेथे वारंवार डुबकी घेतल्यास राजसूय यज्ञाचे फळ मिळते.

Verse 56

विदारनारसिंहाख्यं तत्र तीर्थं सुनिर्मलम् । स्नातो विदारयेत्तत्र पापं जन्मशतार्जितम्

तेथे विदार-नरसिंह नावाचे अत्यंत निर्मळ तीर्थ आहे। तेथे स्नान केल्यास शंभर जन्मांत साचलेले पाप फाडून नष्ट होते.

Verse 57

गोपिगोविंद तीर्थं च गोपिगोविंदपूर्वतः । स्नात्वा तत्र समभ्यर्च्य विष्णुं विष्णुप्रियो भवेत्

गोपि-गोविंदाच्या पूर्वेस गोपि-गोविंदतीर्थही आहे। तेथे स्नान करून व विष्णूची श्रद्धेने अर्चना केल्यास मनुष्य विष्णूचा प्रिय होतो.

Verse 58

तीर्थं लक्ष्मीनृसिंहाख्यं गोपिगोविंद दक्षिणे । न लक्ष्म्या त्यज्यते क्वापि तत्तीर्थं परिमज्जनात्

गोपिगोविंदाच्या दक्षिणेस लक्ष्मी-नृसिंह नावाचे तीर्थ आहे। त्या तीर्थात परिमज्जन-स्नान केल्याने लक्ष्मी (कृपा व सौभाग्य) कधीही, कुठेही, सोडून जात नाही।

Verse 59

तदग्रे शेषतीर्थं च शेषमाधवसन्निधौ । तर्पितानां पितॄणां च यत्र तृप्तिर्न शिष्यते

त्याच्या पुढे शेष-माधवाच्या सान्निध्यात शेष-तीर्थ आहे। तेथे पितरांना तर्पण दिल्यास त्यांची तृप्ती कधीही कमी होत नाही; ती अखंड व पूर्ण राहते।

Verse 60

शंखमाधवतीर्थं च तदवाच्यां सुनिर्मलम् । कृतोदको नरस्तत्र भवेत्पापोपि निर्मलः

तेथे शंख-माधव तीर्थही आहे, जे अत्यंत निर्मळ म्हणून वर्णिले आहे। तेथे उदककर्म/स्नान करणारा मनुष्य पापी असला तरी निर्मळ होतो।

Verse 61

तदग्रे च हयग्रीवं तीर्थं परमपावनम् । तत्र स्नात्वा हयग्रीवं केशवं परिपूज्य च

त्याच्या पुढे परम पावन हयग्रीव-तीर्थ आहे। तेथे स्नान करून हयग्रीव-रूप केशवाची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 62

पिंडं च तत्र निर्वाप्य हयग्रीवस्य सन्निधौ । हायग्रीवीं श्रियं प्राप्य समुच्येत सपूर्वजः

तेथे हयग्रीवाच्या सान्निध्यात पिंड अर्पण करून, हयग्रीवप्रदत्त श्री (समृद्धी व कृपा) प्राप्त करून, मनुष्य पूर्वजांसह उन्नत/उद्धृत होतो।

Verse 63

स्कंद उवाच । प्रसंगतो मयैतानि तीर्थानि कथितानि ते । भूमौ तिलांतरायां यत्तत्र तीर्थान्यनेशः

स्कंद म्हणाला—प्रसंगाने मी तुला ही तीर्थे सांगितली. हे प्रभो, पृथ्वीवरील ‘तिलांतराया’ या प्रदेशात असंख्य तीर्थस्थाने आहेत.

Verse 64

पातालं गमितः पूर्वं हरिणा विक्रमैस्त्रिभिः । वृत्तवानपि वै वृत्रः सुत्राम्णा विनिसूदितः

पूर्वी हरिने त्रिविक्रम—तीन पावलांनी पाताळापर्यंत गाठले; आणि महाबली वृत्रही सुत्रामन् (इंद्र) याने वध केला.

Verse 65

उद्दिष्टानां तु तीर्थानामेतेषां कलशोद्भव । नाममात्रमपि श्रुत्वा निष्पापो जायते नरः । इदानीं प्रस्तुतं विप्र शृणु वक्ष्यामि तेग्रतः । वैकुंठनाथो यच्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

हे कलशोद्भव (अगस्त्य), या निर्देशिलेल्या तीर्थांची नावे जरी ऐकली तरी मनुष्य निष्पाप होतो. आता, हे विप्र, प्रस्तुत विषय ऐक; शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या वैकुंठनाथाने जे केले ते मी तुझ्यासमोर सांगतो.

Verse 66

तस्यां मूर्तौ समावेश्य कैशव्यामथ केशवः । शंभोः कार्ये कृतमना अंशांशांशेन निर्गतः

मग केशव त्या कैशवी मूर्तीत समाविष्ट होऊन, शंभूचे कार्य साधण्याच्या हेतूने, आपल्या शक्तीच्या अंशाच्या अंशाच्या अंशाने प्रकट झाला.

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अंशांशांशेन निश्चक्रे कुतो भोश्चक्रपाणिना । क्व निर्गतं च हरिणा प्राप्य काशीं षडानन

अगस्त्य म्हणाला—हे षडानन, चक्रपाणी (विष्णू) त्या अंशाच्या अंशाच्या अंशाने कुठून प्रकट झाला? आणि काशीला येऊन हरि नेमका कुठे प्रकट झाला?

Verse 68

स्कंद उवाच । सामस्त्येन यदर्थं न निर्गतं विष्णुना मुने । ब्रुवे तत्कारणमिति क्षणमात्रं निशामय

स्कंद म्हणाला— हे मुने! विष्णू सर्वथा का निघून गेला नाही, त्याचे कारण मी सांगतो; क्षणभर सावधपणे ऐक।

Verse 69

संप्राप्य पुण्यसंभारैः प्राज्ञो वाराणसीं पुरीम् । न त्यजेत्सर्वभावेन महालाभैरपीरितः

पुण्यसंचयाने वाराणसी पुरी प्राप्त करून, प्राज्ञ पुरुषाने तिला कधीही मनापासून सोडू नये; मोठ्या लाभांनीही भुलून दूर जाऊ नये।

Verse 70

अतः प्रतिकृतिः स्वीया तत्र काश्यां मुरारिणा । प्रतितस्थे कलशजस्तोकांशेन च निर्गतम्

म्हणून काशीत मुरारी (विष्णू) यांनी आपलीच प्रतिकृती-स्वरूप स्थापना केली; आणि कलशज (अगस्त्य)ही केवळ थोड्याशा अंशानेच निघून गेला, पूर्णतः नाही।

Verse 71

किंचित्काश्या उदीच्यां च गत्वा देवेन चक्रिणा । स्वस्थित्यै कल्पितं स्थानं धर्मक्षेत्रमितीरितम्

काशीच्या उत्तरेस थोडेसे जाऊन, चक्रधारी देवाने आपल्या निवासासाठी एक स्थान रचले; तेच ‘धर्मक्षेत्र’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 72

ततस्तु सौगतं रूपं शिश्राय श्रीपतिः स्वयम् । अतीव सुंदरतरं त्रैलोक्यस्यापिमोहनम्

मग श्रीपतीने स्वतः ‘सौगत’ रूप धारण केले—अत्यंत सुंदर, जे त्रैलोक्यालाही मोहून टाकणारे होते।

Verse 73

श्रीः परिव्राजिका जाता नितरां सुभगाकृतिः । यामालोक्य जगत्सर्वं चित्रन्यस्तमिवास्थितम्

श्री (लक्ष्मी) अत्यंत शुभलक्षणी परिव्राजिका झाली. तिला पाहताच सारे जग जणू चित्रात रेखाटल्याप्रमाणे विस्मयाने स्तब्ध उभे राहिले.

Verse 74

विश्वयोनिं जगद्धात्रीं न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकाम् । गरुत्मानपि तच्छिष्यो जातो लोकोत्तराकृतिः

ती विश्वयोनी, जगद्धात्री—जिच्या झुकलेल्या हाताच्या अग्रभागी ग्रंथ होता—तिची शिष्यता स्वीकारून गरुडही शिष्य झाला व लोकोत्तर रूप धारण केले.

Verse 75

अत्यद्भुत महाप्राज्ञो निःस्पृहः सर्ववस्तुषु । गुरुशुश्रूषणपरो न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकः

तो अत्यंत अद्भुत, महाप्राज्ञ आणि सर्व वस्तूंविषयी निःस्पृह होता. गुरुसेवेत तत्पर, झुकलेल्या हाताच्या अग्रभागी ग्रंथ धारण करी.

Verse 76

अपृच्छत्परमं धर्मं संसारविनिमोचकम् । आचार्यवर्यं सौम्यास्यं प्रसन्नात्मानमुत्तमम्

संसारातून मुक्त करणारा परम धर्म जाणून घेण्यासाठी त्याने आचार्यश्रेष्ठ, सौम्यमुख, प्रसन्नचित्त उत्तम गुरूंना प्रश्न केला.

Verse 77

धर्मार्थशास्त्रकुशलं ज्ञानविज्ञानशालिनम् । सुस्वरं सुपदव्यक्ति सुस्निग्धमृदुभाषिणम्

गुरु धर्म-अर्थशास्त्रात कुशल, ज्ञान-विज्ञानसमृद्ध होता; मधुर स्वराचा, शब्दांची स्पष्ट मांडणी करणारा आणि स्नेहयुक्त मृदुभाषी होता.

Verse 78

स्तंभनोच्चाटनाकृष्टि वशीकर्मादिकोविदम् । व्याख्यानसमयाकृष्ट पक्षिरोमांचकारिणम्

तो स्तंभन, उच्चाटन, आकर्षण व वशीकरण इत्यादी कर्मांत निपुण होता; आणि तो व्याख्यानास आरंभ करी तेव्हा पक्षीसुद्धा ओढले जाऊन रोमांचित होत.

Verse 79

पीततद्गीतपीयूष मृगपूगैरुपासितम् । महामोदभराक्रांत वातचांचल्यहारिणम्

त्याच्या गीतामृताचे पान करून मृगांचे समूह त्याची उपासना करीत; महान आनंदाने भरून जाऊन त्यांचे वाऱ्यासारखे चंचल मन शांत होत असे.

Verse 80

वृक्षैरपि पतत्पुष्पच्छलैःकृतसमर्चनम् । ततःप्रोवाच पुण्यात्मा पुण्यकीर्तिः स सौगतः

वृक्षही पडणाऱ्या पुष्पांच्या निमित्ताने जणू सम्यक् अर्चना करीत होते. तेव्हा तो पुण्यात्मा—पुण्यकीर्ती नावाचा सौगत—बोलू लागला.

Verse 81

शिष्यं विनयकीर्तिं तं महाविनयभूषणम्

तो शिष्य विनयकीर्ती महान विनय व शिस्त याने भूषित होता.

Verse 82

रत्नाकरे रत्नसंख्या संख्याविद्भिरपीष्यते । लिंगप्रतिष्ठा पुण्यस्य न तु संख्येति लिख्यते

रत्नसागरातील रत्नांची संख्या गणनाज्ञही मान्य करतात; पण शिवलिंग-प्रतिष्ठेचे पुण्य संख्येत लिहिता येत नाही.

Verse 83

अनादिसिद्धः संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवेदेष स्वयमेव विलीयते

संसार अनादिसिद्ध आहे, कर्ता व कर्म यांपासून रहित आहे। तो स्वतःच प्रकट होतो आणि स्वतःच लय पावतो।

Verse 84

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं यावद्देहनिबंधनम् । आत्मैवैकेश्वरस्तत्र न द्वितीयस्तदीशिता

ब्रह्मापासून तृणापर्यंत, जोवर देहबंधन आहे—तेथे आत्माच एकमेव ईश्वर आहे; त्याव्यतिरिक्त दुसरा अधिपती नाही।

Verse 85

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राद्यास्तथाख्या देहिनामिमाः । आख्या यथास्मदादीनां पुण्यकीर्त्यादिरुच्यते

जसे देहधारी जीवांना ‘ब्रह्मा’, ‘विष्णु’, ‘रुद्र’ इत्यादी नावे दिली जातात, तसेच आमच्यासारख्यांनाही ‘पुण्यकीर्ती’ वगैरे नावे लोकव्यवहारात रूढ आहेत।

Verse 86

देहो यथा स्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा

जसा आमच्यासारख्यांचा देह आपल्या वेळेने नष्ट होतो, तसाच ब्रह्मापासून डासापर्यंत सर्वांचा देहही आपल्या-आपल्या काळाने लय पावतो।

Verse 87

विचार्यमाणे देहेस्मिन्नकिंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्

या देहाचा विचार केला असता कुठेही काही विशेष श्रेष्ठ आढळत नाही; आहार, मैथुन, निद्रा आणि भय—हे सर्वत्र समान आहेत।

Verse 88

निजाहारपरीमाणं प्राप्य सर्वोपि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्

प्रत्येक देहधारी आपल्या योग्य आहार-परिमाणास प्राप्त होऊन त्याच्याच अनुरूप तृप्ती पावतो; न अधिक, न अन्यथा।

Verse 89

यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोल्पकोधिकः

जसे आपण आनंदाने पेय पिऊन तृष्णामुक्त होतो, तसेच इतर तृषितही होतात; यात अल्प वा अधिक असा विशेष भेद नाही।

Verse 90

संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्येकैवेहोपयुज्यते

रूप-लावण्याने संपन्न स्त्रिया हजारो असोत; पण रति-समयी येथे प्रत्यक्ष एकीचाच उपयोग होतो।

Verse 91

अश्वाः परः शताः संतु संत्वनेकेप्यनेकषाः । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः

घोडे शंभराहून अधिक असोत, अनेक प्रकारचेही असोत; तरी आरोहण व प्रवासासाठी एकच उपयोगी पडतो, त्याच वेळी दुसरा नाही।

Verse 92

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपपद्यते । तदेव सौख्यं निद्रायामिह भूशायिनामपि

पलंगावर झोपणाऱ्यांना निद्रेत जे सुख मिळते, तेच सुख येथे जमिनीवर झोपणाऱ्यांनाही निद्रेत मिळते।

Verse 93

यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादि वपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्

जसे आपल्यासारख्या देहधारी जीवांना मृत्यूची भीती असते, तसेच ब्रह्मादि पासून अगदी लहान कीटकापर्यंत सर्वांनाच मृत्यूचे भय असते।

Verse 94

सर्वेतनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोपि कुत्रचित्

विवेकाने विचार केला तर सर्व देहधारी समानच आहेत। हे निश्चित जाणून कोणीही, कुठेही, कोणाचाही हिंसा करू नये।

Verse 95

धर्मो जीवदया तुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः

या जगात जीवदयेइतका दुसरा धर्म नाही। म्हणून मनुष्यांनी सर्व प्रयत्नांनी जीवदया करावी।

Verse 96

एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्

एक जीव वाचविला तर जणू त्रैलोक्य वाचते; आणि एक जीव मारला तर जणू त्रैलोक्यच मारले जाते। म्हणून रक्षण करावे, घात करू नये।

Verse 97

अहिंसा परमो धर्म इहोक्तः पूर्वसूरिभिः । तस्मान्न हिंसा कर्तव्या नरैर्नरकभीरुभिः

अहिंसा हा परम धर्म आहे—असे पूर्वसूरींनी येथे सांगितले आहे। म्हणून नरकभय बाळगणाऱ्या मनुष्यांनी कधीही हिंसा करू नये।

Verse 98

न हिंसा सदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः

त्रैलोक्यात, चराचर सर्व प्राण्यांत, हिंसेसारखे पाप नाही। हिंसक नरकास जातो, आणि अहिंसक स्वर्गास प्राप्त होतो।

Verse 99

संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छ फलप्रदैः । अभीति दानसदृशं परमेकमपीह न

दान अनेक आहेत; पण जे तुच्छ फळ देतात त्यांचा काय उपयोग? येथे अभयदानासारखे परम दान एकही नाही।

Verse 100

इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेत्र परत्र च

येथे परमर्षींनी नानाशास्त्रांचा विचार करून, इहलोकी व परलोकी कल्याण करणारी चार दाने सांगितली आहेत।

Verse 110

वृक्षांश्छित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलप्यते

वृक्ष तोडून, पशू मारून, रक्ताचा चिखल करून—मग अग्नीत तीळ-तूप इत्यादी जाळून—लोक विचित्रपणे ‘स्वर्ग’ हेच ध्येय म्हणतात।

Verse 120

मुधा जातिविकल्पोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोधमः कोथ चोत्तमः

लोकांत ‘जातिभेद’ हा विचार व्यर्थच रचला गेला आहे। जेव्हा मनुष्यत्व सर्वांत समान आहे, तेव्हा येथे कोण अधम आणि कोण उत्तम?

Verse 130

वंध्यानां चापि वंध्यात्वं सा परिव्राजिकाहरत् । तैस्तैश्च कार्मणोपायैरसौ भाग्यवतीः स्त्रियः

त्या परिव्राजिकेने वंध्या स्त्रियांचीही वंध्यता दूर केली; विविध कार्मण उपायांनी तिने स्त्रियांना भाग्यवती केल्यासारखे केले।

Verse 140

विलोक्य तं समायातं दूरादुत्कंठितो नृपः । मेने भवेद्गुरुरयं युक्तो मदुपदेशने

त्याला दूरून येताना पाहून राजा उत्कंठित झाला आणि मनात म्हणाला—‘हा मला उपदेश देण्यास योग्य गुरु ठरेल।’

Verse 150

अधुना गुरुरेधित्वं मम भाग्योदयागतः । राज्यं तु प्रकरोम्येवं न्यक्कृतांतकसाध्वसम्

आता माझ्या भाग्योदयाने गुरुमहिमा माझ्या जीवनात आला आहे; म्हणून यमभय न्यून करून मी असे राज्यकारभार करीन।

Verse 160

विरिंचिं सारथिं कृत्वा कृत्वा विष्णुं च पत्त्रिणम् । रथचक्रे पुष्पवंतौ प्रतोदं प्रणवात्मकम्

विरिंची (ब्रह्मा) यास सारथी करून, विष्णूस पत्त्रिण (ध्वज/वाहनचिन्ह) करून; रथचक्रे पुष्पांनी भरलेली, आणि प्रतोद प्रणव (ॐ)स्वरूप होता।

Verse 170

इदानीं दिश मे तात कर्मनिर्मूलनक्षमम् । उपायं त्वमुपायज्ञ येन निर्वृतिमाप्नुयाम्

आता, हे तात, कर्माचे मूळ उपटण्यास समर्थ असा उपाय मला सांगा; आपण उपायज्ञ आहात, ज्यायोगे मला निर्वृती व मोक्ष मिळेल।

Verse 180

संख्यास्ति यावती देहे देहिनो रोमसंभवा । तावतोप्यपराधा वै यांति लिंग प्रतिष्ठया

देहधारीच्या देहावर जितके रोम उत्पन्न होतात, शिवलिंगाची प्रतिष्ठा केल्याने तितकेच अपराध निःसंशय नष्ट होतात।

Verse 190

अहो उदर्क एतस्य न कैश्चित्प्रतिपद्यते । अस्माकमपि यद्दूरमदवीयस्तदस्य यत्

अहो, याचा अंतिम परिणाम कोणीही नीट समजून घेत नाही. जे आम्हाला दूर वाटते, ते यासाठी आणखीच दूर आहे।

Verse 200

विलोक्य काशीं परितो मायाद्विजवपुर्हरिः । भूयोभूयो विचार्यापि किमत्रातीव पावनम्

हरिने मायेनं ब्राह्मणदेह धारण करून काशी सर्व बाजूंनी पाहिली. पुन्हा पुन्हा विचार करून तो म्हणाला—“इथे अत्यंत पावन असे काय आहे?”

Verse 210

अभिषिच्य महाबुद्धिः पौराञ्जानपदानपि । प्रसादीकृत्य पुण्यात्मा पुनः काशीमगान्नृपः

महाबुद्धिमान राजाने अभिषेक करून नगरवासी व ग्रामवासी दोघांनाही प्रसन्न केले; तो पुण्यात्मा नृप पुन्हा काशीला गेला।

Verse 220

दिव्यैर्दुकूलनेपथ्यैरलंचक्रे मुदान्वितैः । त्रिनेत्रीकृतसद्भाल श्यामीकृतशिरोधरम्

दिव्य वस्त्रे व अलंकारांनी आनंदाने त्याने त्यास सजविले—सुंदर कपाळावर त्रिनेत्राचे चिन्ह केले आणि मस्तकावरील केश श्याम केले।

Verse 229

अस्याख्यानस्य पठनाद्विष्णोरिव मनोरथाः । संपूर्णतां गमिष्यंति शंभोश्चिंतितकारिणः

या पवित्र आख्यानाचे पठण केल्याने विष्णूप्रमाणे मनोऱथ पूर्ण होतात; कारण शंभू चिंतिलेल्या कार्याचा सिद्धकर्ता आहे।