Adhyaya 49
या अध्यायात संवादांची गुंफण आहे—व्यास सूताला अगस्त्याच्या जिज्ञासेशी संबंधित वृत्तांत सांगतात आणि स्कंद शिवाचे मुक्ती/निर्वाण-संबंधित स्थानातून शृंगार-मंडपात आगमन वर्णन करतो. शिव पूर्वाभिमुख आसनस्थ, उमे सहित विराजमान; एका बाजूस ब्रह्मा, दुसऱ्या बाजूस विष्णू, आणि इंद्र, ऋषी व गण सेवेत उपस्थित आहेत. तेथे शिव विश्वेश्वर-लिंगाला ‘परम-ज्योती’ व आपले स्थावर (अचल) स्वरूप म्हणून घोषित करून त्याची सर्वोच्च महिमा प्रकट करतो. शिव आदर्श पाशुपत साधकांची लक्षणे सांगतो—नियमबद्ध, शुद्ध, अपरिग्रही, लिंगार्चनपरायण आणि कठोर नैतिक व्रतांचे पालन करणारे. पुढे पुण्यफळांची सविस्तर मांडणी येते: लिंगाचे श्रवण, स्मरण, दर्शनासाठी प्रस्थान, दर्शन, स्पर्श आणि अत्यल्प अर्पण—प्रत्येक कृतीस वाढते शुद्धीकरण व मंगलफल सांगितले आहे; अश्वमेध व राजसूय यज्ञफळांशीही तुलना केली आहे, आणि शेवटी संरक्षण व निर्वाणाभिमुख कृपेचे आश्वासन दिले आहे. मणिकर्णिका व काशी यांना त्रैलोक्यात अद्वितीय प्रभावशाली मानले आहे, तसेच भक्तांसाठी शिव लिंगरूपाने नित्य उपस्थित असतो असे प्रतिपादन केले आहे. अखेरीस स्कंद म्हणतो की क्षेत्रशक्तीचा केवळ अंशच सांगितला; आणि व्यास अगस्त्याच्या ध्यानमय प्रतिसादाचा उल्लेख करतात.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शृणु सूत यथा प्रोक्तं कुंभजे शरजन्मना । देवदेवस्य चरितं विश्वेशस्य परात्मनः
व्यास म्हणाले—हे सूत! कुंभज, शरजन्मा (अगस्त्य) यांनी जसे सांगितले तसे देवदेव, विश्वेश, परात्म्याचे चरित्र ऐक.
Verse 2
अगस्त्य उवाच । सेनानीः कथय त्वं मे ततो निर्वाणमंडपात् । निर्गत्य देवो देवेंद्रैः सहितः किं चकार ह
अगस्त्य म्हणाले—हे सेनानी (स्कंद)! निर्वाणमंडपातून बाहेर पडून देव, देवेंद्रांसह पुढे काय करू लागला? मला सांग.
Verse 3
स्कंद उवाच । मुक्तिमंडपतः शंभुर्ब्रह्मविष्णुपुरोगमः । शृंगारमंडपं प्राप्य यच्चकार वदामि तत्
स्कंद म्हणाला—मुक्ति-मंडपातून ब्रह्मा-विष्णूंच्या अग्रे शंभू शृंगार-मंडपात आले. तेथे त्यांनी जे केले ते मी आता सांगतो.
Verse 4
प्राङ्मुखस्तूपविश्येशः सहास्माभिः सहेशया । ब्रह्मणाधिष्ठितः सव्ये वामपार्श्वेथ शार्ङ्गिणा
पूर्वेकडे मुख करून प्रभू उंच आसनावर देवीसह व आमच्यासह बसले. त्यांच्या उजवीकडे ब्रह्मा विराजमान झाले आणि डावीकडे शार्ङ्गधारी विष्णू होते.
Verse 5
वीज्यमानो महेंद्रेण ऋषिभिः परितो वृतः । गणैः पृष्ठप्रदेशस्थैर्जोषं तिष्ठद्भिरादरात्
महेंद्र (इंद्र) त्यांना चवर ढाळत होता; ऋषी सर्व बाजूंनी वेढून होते; आणि पाठीमागे गण आदराने मौन राहून सेवेस तत्पर उभे होते.
Verse 6
उदायुधैः सेव्यमानश्चावसन्मानभूरिभिः । ब्रह्मणे विष्णवे शंभुः पाणिमुत्क्षिप्य दक्षिणम्
शस्त्रधारी सेवकांकडून सेविला जाऊन व अनेक मानांनी पूजिला गेलेला शंभू ब्रह्मा-विष्णूंकडे आपला उजवा हात उचलून दाखवू लागला.
Verse 7
दर्शयामास देवेशो लिंगं पश्यत पश्यत । इदमेव परं ज्योतिरिदमेव परात्परम्
देवेशाने लिंग प्रकट करून म्हटले—“पहा, पहा! हेच परम ज्योती आहे; हेच परात्पर, सर्वोच्च तत्त्व आहे.”
Verse 8
इदमेव हि मे रूपं स्थावरं चाति सिद्धिदम् । एते पाशुपता सिद्धा आबाल ब्रह्मचारिणः
हेच माझे स्वरूप—स्थिर व अचल—तथापि परम सिद्धी देणारे आहे। हे पाशुपत सिद्ध आहेत, जे बाल्यापासून ब्रह्मचारी आहेत।
Verse 9
जितेंद्रियास्तपोनिष्ठाः पंचार्थज्ञाननिर्मलाः । भस्मकूटशया दाताः सुशीला ऊर्ध्वरेतसः
ते इंद्रियजयी, तपोनिष्ठ, पंचार्थ-ज्ञानाने निर्मळ आहेत। भस्मकूटावर शयन करणारे, दानशूर, सुशील व ऊर्ध्वरेतस (परम ब्रह्मचारी) आहेत।
Verse 10
लिंगार्चनरता नित्यमनन्येंद्रियमानसाः । सदैव वारुणाग्नेय स्नानद्वय सुनिर्मलाः
ते नित्य लिंगार्चनेत रत, इंद्रिय व मनाने अनन्य (शिवनिष्ठ) आहेत। जल व अग्नी—या द्विविध स्नानाने ते सदैव अतिनिर्मळ राहतात।
Verse 11
कंदमूलफलाहाराः परतत्त्वार्पितेक्षणाः । सत्यवंतो जितक्रोधा निर्मोहा निष्परिग्रहाः
ते कंद-मूळ-फळांचा आहार करणारे, परतत्त्वात अर्पित दृष्टीचे आहेत। सत्यवंत, क्रोधजयी, मोहहीन व निष्परिग्रह (अपरिग्रही) आहेत।
Verse 12
निरीहा निष्प्रपंचाश्च निरातंका निरामयाः । निर्भगा निरुपायाश्च निःसंगा निर्मलाशयाः
ते निरीह व निष्प्रपंच, भयहीन व निरामय आहेत। भाग्याचा दावा न करणारे, सांसारिक उपायांपासून दूर, निःसंग व निर्मळ आशयाचे आहेत।
Verse 13
निस्तीर्णोदग्रसंसारा निर्विकल्पा निरेनसः । निर्द्वंद्वा निश्चितार्थाश्च निरहंकारवृत्तयः
ते उफाळत्या संसारसागरास पार गेले आहेत; ते संशयरहित व पापरहित आहेत। द्वंद्वांपलीकडे, ध्येयात दृढ, आणि अहंकाररहित वृत्तीचे आहेत।
Verse 14
सदैव मे महाप्रीता मत्पुत्रा मत्स्वरूपिणः । एते पूज्या नमस्याश्च मद्बुद्ध्यामत्परायणैः
ते सदैव मला अत्यंत प्रिय आहेत—माझेच पुत्र, माझ्याच स्वरूपाचे. जे मन-बुद्धी माझ्यात स्थिर करून माझे परायण आहेत, त्यांनी यांची पूजा व नमस्कार करावा।
Verse 15
अर्चितेष्वेष्वहं प्रीतो भविष्यामि न संशयः । अस्मिन्वैश्वेश्वरे क्षेत्रे संभोज्याः शिवयोगिनः
यांचे अर्चन झाल्यास मी प्रसन्न होईन—यात संशय नाही. या वैश्वेश्वर क्षेत्रात शिवयोगींना भोजन घालून सत्कार करावा।
Verse 16
कोटिभोज्यफलं सम्यगेकैक परिसंख्यया । अयं विश्वेश्वरः साक्षात्स्थावरात्मा जगत्प्रभुः
सम्यक् परिगणनेने येथे प्रत्येक एक कर्माचे फळ कोटींना भोजन घातल्यासारखे होते. हा विश्वेश्वर साक्षात् जगत्प्रभू आहे, ज्याचे स्वरूप स्थावर (लिंग) रूपाने स्थित आहे।
Verse 17
सर्वेषां सर्वसिद्धीनां कर्ता भक्तिजुषामिह । अहं कदाचिद्दृश्यः स्यामदृश्यः स्यां कदाचन
येथे भक्तीत रमलेल्या जनांसाठी मी सर्व सिद्धी व सर्व प्राप्ती देणारा आहे. कधी मी दृश्य होतो, तर कधी अदृश्यही होतो।
Verse 18
आनंदकानने चात्र स्वैरं तिष्ठामि देवताः । अनुग्रहाय सर्वेषां भक्तानामिह सर्वदा
हे देवहो! मी येथे आनंदकाननात स्वैरपणे निवास करतो; या स्थानी सर्वदा सर्व भक्तांवर अनुग्रह करण्यासाठी।
Verse 19
स्थास्यामि लिंगरूपेण चिंतितार्थफलप्रदः । स्वयंभून्यस्वयंभूनि यानि लिंगानि सर्वतः । तानि सर्वाणि चायांति द्रष्टुं लिंगमिदं सदा
मी लिंगरूपाने स्थित राहीन, चिंतिलेल्या अभिलाषांचे फळ देणारा। सर्वत्र जे स्वयंभू व प्रतिष्ठित लिंग आहेत, ती सर्व जणू सदैव या लिंगाचे दर्शन घेण्यास येतात।
Verse 20
अहं सर्वेषु लिंगेषु तिष्ठा्म्येव न संशयः । परं त्वियं परामूर्तिर्मम लिंगस्वरूपिणी
मी निःसंशय सर्व लिंगांतच वास करतो; परंतु हे (लिंग) माझी परम मूर्ती आहे, जी माझ्या लिंगस्वरूपाचेच साक्षात् रूप आहे।
Verse 21
येन लिंगमिदं दृष्टं श्रद्धया शुद्धचक्षुषा । साक्षात्कारेण तेनाहं दृष्ट एव दिवौकसः
ज्याने श्रद्धेने व शुद्ध दृष्टीने या लिंगाचे दर्शन केले, त्या प्रत्यक्ष साक्षात्काराने त्याने मला पाहिलेच—हे दिवौकसहो!
Verse 22
श्रवणादस्य लिंगस्य पातकं जन्मसंचितम् । क्षणात्क्षयति शृण्वंतु देवा ऋषिगणैः सह
या लिंगाचे केवळ श्रवण केल्याने जन्मोजन्मीचे संचित पाप क्षणात नष्ट होते; देवहो, ऋषिगणांसह हे ऐका।
Verse 23
स्मरणादस्य लिंगस्य पापं जन्मद्वयार्जितम् । अवश्यं नश्यति क्षिप्रं मम वाक्यान्न संशयः
या लिंगाचे केवळ स्मरण केल्याने दोन जन्मांत साचलेले पापही निःसंशय लवकर नष्ट होते—हे माझे वचन आहे, यात शंका नाही।
Verse 24
एतल्लिंगं समुद्दिश्य गृहान्निष्क्रमणक्षणात् । विलीयते महापापमपि जन्मत्रयार्जितम्
या लिंगाचा संकल्प करून घराबाहेर पडण्याच्या क्षणापासूनच तीन जन्मांत साचलेले महापापही विलीन होते।
Verse 25
दर्शनादस्य लिंगस्य हयमेधशतोद्भवम् । पुण्यं लभेत नियतं ममानुग्रहतोमराः
हे अमरांनो! या लिंगाचे केवळ दर्शन केल्याने शंभर अश्वमेध यज्ञांपासून उत्पन्न पुण्य निःसंशय माझ्या कृपेने प्राप्त होते।
Verse 26
स्वयंभुवोस्य लिंगस्य मम विश्वेशितुः सुराः । राजसूयसहस्रस्य फलं स्यात्स्पर्शमात्रतः
हे देवांनो! माझ्या—विश्वेश्वराच्या—या स्वयंभू लिंगाचा केवळ स्पर्श केल्याने हजार राजसूय यज्ञांचे फळ प्राप्त होते।
Verse 27
पुष्पमात्र प्रदानाच्च चुलुकोदकपूवर्कम् । शतसौवर्णिकं पुण्यं लभते भक्तियोगतः
चुलभर पाणी अर्पून केवळ एक फूल दिल्यासही भक्तियोगाने शंभर सुवर्णदानाइतके पुण्य मिळते।
Verse 28
पूजामात्रं विधायास्य लिंगराजस्य भक्तितः । सहस्रहेमकमलपूजाफलमवाप्यते
या लिंगराजाचे भक्तिभावाने केवळ अल्प पूजन केले तरी सहस्र सुवर्णकमळांनी पूजिल्याचे फळ प्राप्त होते।
Verse 29
विधाय महती पूजां पंचामृतपुरःसराम् । अस्य लिंगस्य लभते पुरुषार्थचतुष्टयम्
पंचामृत प्रधान अर्पण करून या लिंगाची महती पूजा केल्यास पुरुषार्थचतुष्टय प्राप्त होते।
Verse 30
वस्त्रपूतजलैर्लिंगं स्नापयित्वा ममामराः । लक्षाश्वमेधजनितं पुण्यमाप्नोति सत्तमः
हे माझ्या अमरांनो! वस्त्राने गाळलेल्या जलाने लिंगास स्नान घालणारा सत्तम पुरुष लक्ष अश्वमेधजन्य पुण्य प्राप्त करतो।
Verse 31
सुगंधचंदनरसैर्लिंगमालिप्य भक्तितः । आलिप्यते सुरस्त्रीभिः सुगंधैर्यक्षकर्दमैः
भक्तीने सुगंधी चंदनरसाने लिंगास लेपन केल्यास, जसे देवस्त्रिया सुगंधी यक्षकर्दमांनी लेपन करतात तसेच पुण्यकर्म होते।
Verse 32
सामोद धूपदानैश्च दिव्यगंधाश्रयो भवेत् । घृतदीपप्रबोधैश्च ज्योतीरूप विमानगः
सुगंधित धूपदानाने साधक दिव्यगंधाचा आश्रय होतो; आणि घृतदीप प्रज्वलनाने ज्योतिर्मय रूप धारण करून दिव्य विमानात विचरतो।
Verse 33
कर्पूरवर्तिदीपेन सकृद्दत्तेन भक्तितः । कर्पूरदेहगौरश्रीर्भवेद्भालविलोचनः
जो भक्तिभावाने काशीच्या विश्वेश्वरास कर्पूरवर्तीचा दीप एकदाही अर्पण करतो, त्याला कर्पूरासारखी गौर-तेजस्वी देहश्री प्राप्त होते आणि भाळावर दिव्य नेत्रासारखी शुभ दीप्ती लाभते।
Verse 34
दत्त्वा नैवेद्यमात्रं तु सिक्थेसिक्थे युगंयुगम् । कैलासाद्रौ वसेद्धीमान्महाभोगसमन्वितः
जो केवळ थोडेसे नैवेद्यही अर्पण करतो, तो युगायुगांत पुन्हा पुन्हा त्याचे फळ भोगतो; बुद्धिमान होऊन महाभोगसमृद्ध कैलास पर्वतावर वास करतो।
Verse 35
विश्वेशे परमान्नं यो दद्यात्साज्य सशर्करम् । त्रैलोक्यं तर्पितं तेन सदेवपितृमानवम्
जो विश्वेश्वरास तूप व साखर यांसह उत्तम परमान्न अर्पण करतो, त्याच्यामुळे त्रैलोक्य—देव, पितर आणि मानव—सर्व तृप्त होतात।
Verse 36
मुखवासं तु यो दद्याद्दर्पणं चारुचामरम् । उल्लोचं सुखपर्यंकं तस्य पुण्यफलं महत्
जो तांबूलादि मुखवास, आरसा, सुंदर चामर, पादपीठ (उल्लोच) आणि सुखद पलंग दान करतो—त्याचे पुण्यफळ अत्यंत महान असते।
Verse 37
संख्या सागररत्नानां कथंचित्कर्तुमिष्यते । मुखवासादिदानस्य कः संख्यामत्र कारयेत्
समुद्रातील रत्नांची संख्या कशीबशी मोजता येईल; पण मुखवासादि दानांपासून उत्पन्न होणाऱ्या पुण्याचे परिमाण येथे कोण मोजू शकेल?
Verse 38
पूजोपकरणद्रव्यं यो घंटा गडुकादिकम् । भक्त्या मे भवने दद्यात्स वसेदत्र मेंतिके
जो भक्तिभावाने माझ्या देवळात पूजेची सामग्री—घंटा, गडू इत्यादी—अर्पण करतो, तो येथे माझ्या निकट वास करतो.
Verse 39
यो गीतवाद्यनृत्यानामेकं मत्प्रीतये व्यधात् । तस्याग्रतो दिवारात्रं भवेत्तौर्यत्रिकं महत्
जो माझ्या प्रीत्यर्थ गीत, वाद्य किंवा नृत्य—यांपैकी एक जरी करतो, त्याच्या पुढे दिवस-रात्र महान त्रिविध तौऱ्य-उत्सव निनादतो.
Verse 40
चित्रलेखनकर्मादि प्रासादे मेऽत्र कारयेत् । यः सचित्रान्महाभोगान्भुंक्ते मत्पुरतः स्थितः
जो येथे माझ्या प्रासादात चित्रलेखन, अलंकार-लेखन इत्यादी कार्य करवितो, तो माझ्या सन्निधानी उभा राहून शोभायुक्त महान भोग भोगतो.
Verse 41
सकृद्विश्वेश्वरं नत्वा मध्ये जन्मसुधीर्नरः । त्रैलोक्यवंदितपदो जायते वसुधापतिः
जो विवेकी पुरुष जीवनाच्या मध्यात एकदाही विश्वेश्वरास नमस्कार करतो, तो त्रैलोक्यात वंदित चरणांचा पृथ्वीपति होऊन जन्म घेतो.
Verse 42
यस्तु विश्वेवरं दृष्ट्वा ह्यन्यत्रापि विपद्यते । तस्य जन्मांतरे मोक्षो भवत्येव न संशयः
परंतु ज्याने विश्वेश्वराचे दर्शन घेतले आणि नंतर अन्यत्र विपत्तीतही पडला, त्याला पुढील जन्मी मोक्ष नक्कीच मिळतो—यात संशय नाही.
Verse 43
विश्वेशाख्या तु जिह्वाग्रे विश्वनाथकथाश्रुतौ । विश्वेशशीलनं चित्ते यस्य तस्य जनिः कुतः
ज्याच्या जिभेच्या अग्रभागी सतत “विश्वेश” हे नाम असते, ज्याचे कान विश्वनाथाच्या कथा अमृतासारख्या ऐकतात, आणि ज्याचे चित्त अखंड विश्वेशाचे स्मरण-चिंतन करते—त्याचा पुनर्जन्म कसा होईल?
Verse 44
लिंगं मे विश्वनाथस्य दृष्ट्वा यश्चानुमोदते । स मे गणेषु गण्येत महापुण्यबलाश्रितः
जो माझ्या विश्वनाथाच्या लिंगाचे दर्शन करून हर्षाने अनुमोदन करतो, तो महापुण्याच्या बळावर स्थित होऊन माझ्या गणांमध्ये गणला जातो।
Verse 46
ममापीदं महालिंगं सदा पूज्यतमं सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यं देवर्षि मानवैः
हे माझे महालिंग देवांनाही सदैव अत्यंत पूज्य आहे; म्हणून देव, ऋषी आणि मानव यांनी सर्व प्रयत्नांनी याची पूजा करावी।
Verse 47
यैर्न विश्वेश्वरो दृष्टो यैर्न विश्वेश्वरः स्मृतः । कृतांतदूतैस्ते दृष्टास्तैः स्मृता गर्भवेदना
ज्यांनी विश्वेश्वराचे दर्शन केले नाही आणि ज्यांनी विश्वेश्वराचे स्मरण केले नाही—त्यांना कृतांताचे (यमाचे) दूत पाहतात; आणि त्यांच्यासाठी गर्भवेदना पुन्हा आठवते।
Verse 48
यैरिदं प्रणतं लिंगं प्रणतास्ते सुरासुरैः । यस्यै केन प्रणामेन दिक्पालपदमल्पकम् । दिक्पालपदतः पातः पातः शिवनतेर्नहि
जे या प्रणत लिंगाला नमस्कार करतात, त्यांना देव-दानवही नमस्कार करतात. इतर कोणत्याही प्रणामाने दिक्पालासारखे अल्प पद मिळू शकते; त्या पदावरून पतन होऊ शकते, पण शिवाला नमस्कार केल्याने पतन होत नाही।
Verse 49
शृण्वंतु देवर्षिगणाः समस्तास्तथ्यं ब्रुवे तच्च परोपकृत्यै । न भूर्भुवः स्वर्गमहर्जनांतर्विश्वेशतुल्यं क्वचिदस्ति लिंगम्
समस्त देवर्षिगण ऐका—परोपकारासाठी मी सत्य सांगतो. भूः, भुवः, स्वर्ग, महर्लोक वा जनलोक यांत कुठेही विश्वेशासमान लिंग नाही.
Verse 50
न सत्यलोके न तपस्यहो सुरा वैकुंठकैलासरसातलेषु । तीर्थं क्वचिद्वै मणिकर्णिकासमं लिंगं च विश्वेश्वरतुल्यमन्यतः
हे देवांनो! सत्यलोक, तपोलोक, वैकुंठ, कैलास किंवा रसातळ येथे कुठेही मणिकर्णिकेसमान तीर्थ नाही; तसेच अन्यत्र विश्वेश्वरासमान लिंगही नाही.
Verse 51
न विश्वनाथस्य समं हि लिंगं न तीर्थमन्यन्मणिकर्णिकातः । तपोवनं कुत्रचिदस्ति नान्यच्छुभं ममानंदवनेन तुल्यम्
विश्वनाथासमान लिंग नाही; मणिकर्णिकेशिवाय समकक्ष तीर्थ नाही. कुठेही दुसरे तपोवन नाही—माझ्या आनंदवनास (काशी) तुल्य शुभ स्थान नाही.
Verse 52
वाराणसी तीर्थमयी समस्ता यस्यास्तुनामापि हि तीर्थतीर्थम् । तत्रापि काचिन्मम सौख्यभूमिर्महापवित्रा मणिकर्णिकासौ
वाराणसी सर्वथा तीर्थमयी आहे; तिचे नावसुद्धा ‘तीर्थांतील तीर्थ’ आहे. आणि तिच्यातच माझी सुखभूमी एक विशेष—ती परम पवित्र मणिकर्णिका.
Verse 53
स्थानादमुष्मान्ममराजसौधात्प्राच्यां मनागीशसमाश्रितायाम् । सव्येपसव्ये च कराः क्रमेण शतत्रयी यापि शतद्वयी च
त्या स्थानापासून—माझ्या राजसौधापासून—पूर्वेकडे, ईश्वराच्या निकट आश्रित, किंचित उतार असलेल्या भूमीत; डावीकडे व उजवीकडे क्रमाने ‘कर’ (विस्तार/घाटपायऱ्या) आहेत—एका बाजूस तीनशे, दुसऱ्या बाजूस दोनशे.
Verse 54
हस्ताः शतं पंच सुरापगायामुदीच्यवाच्योर्मणिकर्णिकेयम् । सारस्त्रिलोक्याः परकोशभूमिर्यैः सेविता ते मम हृच्छया हि
सुरापगा नदीच्या तीरावर, उत्तर व ईशान दिशांच्या मध्ये स्थित ही मणिकर्णिका शंभर पाच हस्त विस्ताराची आहे। ती त्रिलोकीचा सार आणि परम कोश-भूमी आहे; जिने तिची सेवा केली ते माझ्या हृदयात खरोखरच अत्यंत प्रिय आहेत।
Verse 55
अस्मिन्ममानंदवने यदेतल्लिंगं सुधाधाम सुधामधाम । आसप्त पातालतलात्स्वयंभु समुत्थितं भक्तकृपावशेन
माझ्या या आनंदवनात हे लिंग अमृताचे धाम, अमरत्वाचे गृह आहे। भक्तांवरील करुणेने वश होऊन हे स्वयंभू बनत सात पाताळतलांपासूनही स्वयं प्रकट झाले आहे।
Verse 56
येस्मिञ्जनाः कृत्रिमभावबुद्ध्या लिंगं भजिष्यंति च हेतुवादैः । तेषां हि दंडः पर एष एव नगर्भवासाद्विरमंति ते ध्रुवम्
जे लोक कृत्रिम भावबुद्धीने आणि तर्कवितर्कांनी या लिंगाचे भजन करतात, त्यांचा परम दंड हाच—ते निश्चितच गर्भवासातून (जन्ममरणचक्रातून) निवृत्त होत नाहीत।
Verse 57
यद्यद्धितं स्वस्य सदैव तत्तल्लिंगेत्र देयं मम भक्तिमद्भिः । इहाप्यमुत्रापि न तस्य संक्षयो यथेह पापस्य कृतस्य पापिभिः
जे जे मनुष्याला स्वतःसाठी खरे हितकारक वाटते, ते माझे भक्त सदैव या लिंगावर अर्पण करो. त्याचे पुण्य इहलोकीही आणि परलोकीही क्षीण होत नाही—जसे पाप्यांनी केलेले पाप या जगात सहज नष्ट होत नाही।
Verse 58
दूरस्थितैरप्यधिबुद्धिभिर्यैर्लिंगं समाराधि ममेदमत्र । मयैव दत्तैः शुभवस्तुजातैर्निःश्रेयसः श्रीर्वसं येत्सतस्तान्
जे दूर असले तरी उच्च बुद्धीने येथे माझ्या या लिंगाची आराधना करतात, त्यांच्यावर माझ्याच दिलेल्या शुभ वस्तूंच्या अर्पणाने निःश्रेयस (मोक्ष)ची श्री सदैव वास करते।
Verse 59
शृणुष्व विष्णो शृणु सृष्टिकर्तः शृण्वंतु देवर्षिगणाः समस्ताः । इदं हि लिंगं परसिद्धिदं सतां भेदो मनागत्र न मत्सकाशतः
हे विष्णो, ऐक; हे सृष्टिकर्त्या, ऐक; सर्व देवर्षिगणांनीही ऐकावे। हे लिंग सत्पुरुषांना परमसिद्धी देणारे आहे; माझ्या सान्निध्यापासून यांत किंचितही भेद नाही।
Verse 60
अस्मिन्हि लिंगेऽखिलसिद्धिसाधने समर्पितं यैः सुकृतार्जितं वसु । तेभ्योतिमात्राखिलसौख्यसाधनं ददामि निर्वाणपदं सुनिर्भयम्
जे या अखिलसिद्धिसाधक लिंगावर पुण्याने मिळविलेले धन अर्पण करतात, त्यांना मी अतिशय प्रमाणात सर्व सुखांचे साधन—निर्भय निर्वाणपद—प्रदान करतो।
Verse 61
उत्क्षिप्य बाहुं त्वसकृद्ब्रवीमि त्रयीमयेऽस्मिंस्त्रयमेव सारम् । विश्वेश लिंगं मणिकर्णिकांबु काशीपुरी सत्यमिदं त्रिसत्यम्
भुजा उंचावून मी वारंवार सांगतो: त्रयीमय या क्षेत्रात हेच तीन सार आहेत—विश्वेश्वराचे लिंग, मणिकर्णिकेचे जल आणि काशीपुरी। हे सत्य—त्रिसत्य आहे।
Verse 62
उत्थाय देवोथ स शक्तिरीशस्तस्मिन्हि लिंगे कृतचारुपूजः । ययौ लयं ते च सुरा जयेति जयेति चोक्त्वा नुनुवुस्तमीशम्
मग प्रभू शक्तिसह उठले आणि त्या लिंगावर सुंदर पूजन केले। त्यानंतर ते लयास गेले; आणि देव “जय! जय!” असे म्हणत त्या ईश्वराची स्तुती करू लागले।
Verse 63
स्कंद उवाच । क्षेत्रस्य मैत्रावरुणे विमुक्तस्य महामते । प्रभावस्यैकदेशोयं कथितः कल्मषापहः
स्कंद म्हणाले: हे महामते, मुक्तिदायक मैत्रावरुण क्षेत्राच्या प्रभावाचा हा केवळ एक अंश सांगितला आहे; हे पाप-कल्मष नाश करणारे आहे।
Verse 64
तवाग्रे तु यथाबुद्धि काशीविश्लेषतापि नः । अचिरेणैव कालेन काशीं प्राप्स्यस्यनुत्तमाम्
तुझ्या बुद्धीनुसार जरी काही काळ काशी-वियोग सहन करावा लागला, तरीही लवकरच तू त्या अनुत्तम काशीला पुन्हा प्राप्त करशील।
Verse 65
अस्ताचलस्य शिखरं प्राप्तवानेष भानुमान् । तवापि हि ममाप्येष मौनस्य समयोऽभवत्
हा भानुमान अस्ताचलाच्या शिखरावर पोहोचला आहे; तुझ्यासाठी आणि माझ्यासाठीही आता मौनाचा समय आला आहे।
Verse 66
व्यास उवाच । श्रुत्वेति स मुनिः सूत संध्योपास्त्यै विनिर्गतः । प्रणम्यौ मेयमसकृल्लोपामुद्रा समन्वितः
व्यास म्हणाले—हे सूत, हे ऐकून तो मुनि संध्योपासनासाठी बाहेर गेला; लोपामुद्रासह तो वारंवार प्रणाम करू लागला।
Verse 67
रहस्यं परिविज्ञाय क्षेत्रस्य शशिमौलिनः । अगस्त्यो निश्चितमनाः शिवध्यानपरोभवत्
शशिमौली प्रभूच्या त्या क्षेत्राचे रहस्य पूर्णपणे जाणून, अगस्त्य दृढनिश्चयी होऊन शिवध्यानात पूर्णतः तल्लीन झाला।
Verse 68
आनंदकाननस्येह महिमानं महत्तरम् । कोत्र वर्णयितुं शक्तः सूत वर्षशतैरपि
इथे आनंदकाननाची महिमा अतिशय महान आहे; हे सूत, शेकडो वर्षांतही तो कोण वर्णू शकेल?
Verse 69
यथा देव्यै समाख्यायि शिवेन परमात्मना । तथा स्कंदेन कथितं माहात्म्यं कुंभसंभवे
जसे परमात्मा शिवाने देवीला हे माहात्म्य सांगितले, तसेच कुंभसम्भव अगस्त्याला स्कंदानेही हे माहात्म्य कथन केले।
Verse 70
तवाग्रे च समाख्यातं शुकादीनां च सत्तम । इदानीं प्रष्टुकामोसि किं तत्पृच्छ वदामि ते
तुझ्यासमोर—आणि शुकादी श्रेष्ठ जनांच्या सान्निध्यातही—हे आधीच सांगितले आहे। आता तू विचारू इच्छितोस; जे काही विचारशील ते मी तुला सांगतो।
Verse 71
श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं सर्वकल्मषनाशनम् । समस्तचिंतितफलप्रदं मर्त्यो भवेत्कृती
हा पुण्य अध्याय ऐकून, जो सर्व कल्मषांचा नाश करतो, मनुष्य कृतार्थ होतो—कारण तो सर्व इच्छित फळ देतो।
Verse 99
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे विश्वेश्वरलिंगमहिमाख्यो नाम नवनवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या चतुर्थ संहितेतील काशीखंड (उत्तरार्ध) येथे ‘विश्वेश्वर-लिंग-महिमा’ नावाचा नव्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।