Adhyaya 2

Verse 1

स्कंद उवाच । गभस्तिमालिनिगते काशीं त्रैलोक्यमोहिनीम् । पुनश्चिंतामवापोच्चैर्मंदरस्थो मुने हरः

स्कंद म्हणाला—हे मुने! गभस्तिमाली (सूर्य) मावळल्यावर, मंदर पर्वतावर वसणारा हर पुन्हा त्रैलोक्यमोहिनी काशीविषयी तीव्र चिंतनात पडला।

Verse 2

नाद्याप्यायांति योगिन्यो नाद्याप्यायाति तिग्मगुः । प्रवृत्तिरपि मे काश्याश्चित्रमत्यंत दुर्लभा

अजून योगिन्या आलेल्या नाहीत, अजून तिग्मगु (तीक्ष्णकिरण सूर्य)ही आलेला नाही; तरीही काशीकडे माझी ओढ—किती विचित्र—अत्यंत आवरता येत नाही।

Verse 3

किमत्र चित्रं यत्काशी मदीयमपिमानसम् । निश्चलं चंचलयति गणना केतरेसुरे

यात आश्चर्य ते काय की काशी माझे स्थिर मनही चंचल करते? तिच्याशी तुलना होईल अशी दुसरी कोणती देवशक्ती मोजता येईल?

Verse 4

अधाक्षिपमहं कामं त्रिजगज्जित्त्वरंदृशा । अहो काश्यभिलाषोत्र मामेव दुनुयात्तराम्

त्रिजगज्जयी कामदेवाला मी केवळ दृष्टिमात्राने भस्म केले; तरी अहो! काशीची ही अभिलाषा मलाच अधिकाधिक छळते।

Verse 5

काशीप्रवृत्तिमन्वेष्टुं कं वा प्रहिणुयामितः । ज्ञातुं क एव निपुणो यतः स चतुराननः

काशीत घडणाऱ्या सत्य वृत्तान्ताचा शोध घेण्यासाठी मी इथून कोणाला पाठवू? ते जाणण्यास खरोखर कोण निपुण आहे?—कारण तो चतुरानन ब्रह्माच आहे।

Verse 6

इत्याहूय विधातारं बहुमानपुरःसरम् । तत्रोपवेश्य श्रीकंठः प्रोवाच चतुराननम्

असे म्हणत त्यांनी विधाता ब्रह्माला मानपूर्वक बोलावले; आणि तेथे आसन देऊन श्रीकंठ (शिव) यांनी चतुराननास संबोधून सांगितले।

Verse 7

योगिन्यः प्रेषिताः पूर्वं प्रेषितोथ सहस्रगुः । नाद्यापि ते निवर्तंते काश्याः कलशसंभव

पूर्वी योगिन्या पाठवल्या, नंतर सहस्रगु (सहस्रनेत्र)ही पाठविला; तरीही आजवर ते काशीतून परतले नाहीत, हे कलशसंभव (अगस्त्य)!

Verse 8

सा समुत्सुकयेत्काशी लोकेश मम मानसम् । प्राकृतस्य जनस्येव चंचलाक्षीव काचन

हे लोकेश! ती काशी माझे मन उत्कंठित करते—जसे एखादी चंचलाक्षी स्त्री सामान्य पुरुषाचे हृदय अस्थिर करते।

Verse 9

मंदरेत्र रतिर्मे न भृशं सुंदरकंदरे । अनच्छतुच्छपानीये नक्रस्येवाल्पपल्वले

सुंदर कंदरांनी युक्त मंदरातही माझी फारशी रती नाही; जसे गढूळ व अल्प जल असलेल्या लहान उथळ डबक्यात मगरीला आनंद होत नाही।

Verse 10

ना बाधिष्ट तथा मां स तापो हालाहलोद्भवः । काशीविरहजन्मात्र यथा मामतिबाधते

हाळाहळ विषातून उत्पन्न झालेला तो ताप मला तितका छळत नव्हता; जितका केवळ काशी-वियोगातून जन्मलेला हा शोक मला अत्यंत बाधतो.

Verse 11

शीतरश्मिः शिरःस्थोपि वर्षन्पीयूषसीकरैः । काशीविश्लेषजं तापं नाहो गमयितुं प्रभुः

शीतरश्मी चंद्र माझ्या शिरी असूनही आणि अमृतकणांचा वर्षाव करीत असूनही—अहो—काशी-वियोगातून उत्पन्न झालेला दाह दूर करू शकत नाही.

Verse 12

विधे विधेहि मे कार्यमार्य धुर्य महामते । याहि काशीमितस्तूर्णं यतस्व च ममेहिते

हे विधी (ब्रह्मा), माझे कार्य सिद्ध कर—हे आर्य, अग्रणी, महामते। येथून त्वरेने काशीला जा आणि माझ्या अभिप्रायाच्या सिद्धीसाठी प्रयत्न कर.

Verse 13

ब्रह्मंस्त्वमेव तद्वेत्सि काशी त्यजनकारणम् । मंदोपि न त्यजेत्काशीं किमु यो वेत्ति किंचन

हे ब्रह्मन् (ब्रह्मा), काशी सोडण्याचे कारण तूच जाणतोस. मंदबुद्धीही काशी सोडत नाही; मग ज्याला काही कळते तो कसा सोडेल!

Verse 14

अद्यैव किं न गच्छेयं काशीं ब्रह्मन्स्वमायया । दिवोदासं स्वधर्मस्थं न तूल्लंघितुमुत्सहे

हे ब्रह्मन्, मी माझ्या स्वमायाशक्तीने आजच काशीला का जाऊ नये? पण स्वधर्मात स्थित दिवोदासाचा उल्लंघन करण्याचे धैर्य मला होत नाही.

Verse 15

विधे सर्वविधेयानि त्वमेव विदधासि यत् । इति चेति च वक्तव्यं त्वय्यपार्थमतोखिलम्

हे विधे! सर्व विधेय कार्ये तूच सिद्ध करितोस; म्हणून तुझ्याविषयी ‘असेच’ किंवा ‘जर असे झाले’ असे म्हणणे सर्वथा निरर्थक आहे; म्हणून अशी सशर्त वाणी निष्फळ आहे.

Verse 16

अरिष्टं गच्छ पंथास्ते शुभोदर्को भवत्वलम् । आदायाज्ञां विधि मूर्ध्नि ययौ वाराणसीं मुदा

“निर्विघ्न जा; तुझा मार्ग शुभफलदायी होवो।” अशी आज्ञा मस्तकी धारण करून विधी आनंदाने वाराणसीकडे निघाला.

Verse 17

सितहंसरथस्तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । कृतकृत्यमिवात्मानममन्यत तदात्मभूः

श्वेत हंस-रथावरून वेगाने येऊन आत्मभू (ब्रह्मा) वाराणसी नगरीस पोहोचला; तेव्हा त्याने स्वतःला कृतकृत्य झाल्यासारखे मानले.

Verse 18

हंसयानफलं मेद्य जातं काशीसमागमे । काशी प्राप्तौ यतः प्रोक्ता अंतरायाः पदेपदे

काशीच्या समागमाने हंस-यानयात्रेचे फळ स्पष्ट झाले; कारण काशीप्राप्तीच्या मार्गात पावलोपावली विघ्न येतात असे सांगितले आहे.

Verse 19

दृशि धातुरभूद्य मदृशो प्राप्य सान्वयः । स्पष्टं दृष्टिपथं प्राप्ता यदेषाऽनंदवाटिका

धाता (स्रष्टा) याची दृष्टी जशी स्थिर व सम्यक् झाली, तशी ही आनंदवाटिका स्पष्टपणे त्याच्या दृष्टिपथात आली.

Verse 20

स्वयं सिंचति या मद्भिः स्वाभिः स्वर्गतरंगिणी । यत्रानंदमया वृक्षा यत्रानंदमया जनाः

तेथे स्वर्गतरंगिणी नदी आपल्या कुहासे-रूप मेघांनी स्वतःच भूमी सिंचिते. जिथे वृक्ष आनंदमय आहेत आणि जिथे जनही आनंदमय आहेत.

Verse 21

निर्विशंति सदा काश्यां फलान्यानंदवंत्यपि । सदैवानंदभूः काशी सदैवानंददः शिवः

काशीत ते सदा आनंदाने परिपूर्ण अशी फळे आस्वादितात. काशी सदैव आनंदभूमी आहे आणि शिव सदैव आनंददाता आहेत.

Verse 22

आनंदरूपा जायंते तेन काश्यां हि जंतवः । चरणौ चरितुं वित्तस्तावेव कृतिनामिह

म्हणून काशीत जीव आनंदस्वरूप होऊन जन्म घेतात. येथे खरे धन्य तेच चरण, जे या स्थानी चालण्यास समर्थ आहेत.

Verse 23

चरणौ विचरेतांयौ विश्वभर्तृ पुरी भुवि । तावेव श्रवणौ श्रोतुं संविदा ते बहुश्रुतौ

पृथ्वीवर विश्वभर्त्याच्या पुरीत विचरण करण्यास योग्य तेच चरण आहेत. आणि जे कान समजुतीने ऐकतात तेच खरे श्रवणयोग्य—तेच वास्तव बहुश्रुत.

Verse 24

इह श्रुतिमतां पुंसां याभ्यां काशी श्रुता सकृत् । तदेव मनुते सर्वं मनस्त्विह मनस्विनाम

येथे ज्यांच्या कानांनी काशीचे नाव एकदाही ऐकले, त्या विवेकी मनस्वी पुरुषांचे मन तिलाच सर्वस्व मानून त्यातच स्थिर होते.

Verse 25

येनानुमन्यते चैषा काशी सर्वप्रमाणभूः । बुद्धिर्बुध्यति सा सर्वमिह बुद्धिमतां सताम् । ययैतद्धूर्जटेर्धाम धृतं स्व विषयीकृतम्

ज्या दिव्य बुद्धीने सर्वप्रमाणभूता काशी मान्य होते, तीच बुद्धी येथे सत्पुरुष व बुद्धिमानांना सर्व काही बोध करून देते. त्याच शक्तीने धूर्जटी (शिव) यांचे हे धाम धारण झाले व त्यांचे स्वविषयीकृत क्षेत्र झाले.

Verse 26

वरं तृणानि धान्यानि तानि वात्याहतान्यपि । काश्यां यान्या पतंतीह न जनाः काश्यदर्शनाः

वाऱ्याने उडवलेले तृणकण वा विखुरलेले धान्यकणही श्रेष्ठ; पण ते लोक नव्हेत, जे काशीत येऊनही काशीचे खरे दर्शन घेत नाहीत।

Verse 27

अद्य मे सफलं चायुः परार्धद्वय संमितम् । यस्मिन्सति मया प्रापि दुष्प्रापा काशिका पुरी

आज माझे आयुष्य—जरी दोन परार्धांइतके दीर्घ असले—सफल झाले; कारण जिवंत असतानाच मला दुष्प्राप्य काशिका पुरी प्राप्त झाली।

Verse 28

अहो मे धर्मसंपत्तिरहोमे भाग्यगौरवम् । यदद्राक्षिषमद्याहं काशीं सुचिर चिंतिताम्

अहो, माझी धर्मसंपत्ती किती महान; अहो, माझ्या भाग्याचे किती गौरव—की आज मी दीर्घकाळ चिंतिलेल्या काशीचे दर्शन घेतले।

Verse 29

अद्य मे स्वतपो वृक्षो मनोरथफलैरलम् । शिवभक्त्यंबुना सिक्तः फलितोति बृहत्तरैः

आज माझ्या स्वतःच्या तपाचा वृक्ष मनोरथ-फलांनी परिपूर्ण झाला; शिवभक्तीच्या जलधारेने सिंचित होऊन तो अतिमहान फळांनी फलित झाला आहे।

Verse 30

मया व्यधायि बहुधा सृष्टिः सृष्टिं वितन्वता । परमन्यादृशी काशी स्वयं विश्वेश निर्मितिः

सृष्टीचा विस्तार करताना मी अनेक प्रकारच्या सृष्टी घडवल्या; पण काशी सर्वथा वेगळी—ती तर स्वयं विश्वेश्वर (शिव) यांनी घडविलेली पवित्र निर्मिती आहे।

Verse 31

इति हृष्टमना वेधा दृष्ट्वा वाराणसीं पुरीम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण राजानं च ददर्श ह

अशा रीतीने हर्षित मनाचा वेधा (ब्रह्मा) वाराणसी नगरी पाहून, वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप धारण करून, राजालाही पाहू लागला।

Verse 32

जलार्द्राक्षतपाणिश्च स्वस्त्युक्त्वा पृथिवीभुजे । कृतप्रणामो राज्ञाथ भेजे तद्दत्तमासनम्

पाण्यात भिजलेले अक्षत हातात घेऊन, पृथ्वीभुजेला स्वस्तिवचन म्हणत, प्रणाम करून, हे राजन्, त्याने तुमच्याकडून दिलेले आसन स्वीकारले।

Verse 33

कृतमानो नृपतिना सोभ्युत्थानासनादिभिः । विप्रो व्यजिज्ञपद्भूपं पृष्टागमनकारणम्

नृपतीने उठून स्वागत, आसन इत्यादींनी त्याचा मान केला; मग ब्राह्मणाने, राजाने विचारलेल्या, आपल्या आगमनाचे कारण सांगितले।

Verse 34

ब्राह्मण उवाच । भूपाल बहुकालीनोस्म्यहमत्र चिरंतनः । त्वं तु मां नैव जानासि जाने त्वां हि रिपुंजयम्

ब्राह्मण म्हणाला—हे भूपाल! मी येथे फार काळापासून, चिरंतनपणे आहे. पण तू मला ओळखत नाहीस; मी मात्र तुला ‘रिपुञ्जय’—शत्रूंवर विजय मिळविणारा—म्हणून जाणतो।

Verse 35

परःशता मया दृष्टा राजानो भूरिदक्षिणाः । विजितानेकसंग्रामा यायजूका जितेंद्रियाः

मी शंभराहून अधिक राजे पाहिले आहेत—दानधर्मात उदार, अनेक संग्रामांत विजयी, यज्ञकर्मात तत्पर आणि इंद्रियजयी असे।

Verse 36

विनिष्कृतारिषड्वर्गाः सुशीलाः सत्त्वशालिनः । श्रुतस्यपारदृश्वानो राजनीतिविचक्षणाः

ते अंतःकरणातील षड्रिपूंहून शुद्ध झालेले; सुशील व सत्त्वसमृद्ध; श्रुतज्ञानात पारंगत आणि राजनीतिशास्त्रात विचक्षण होते।

Verse 37

दयादाक्षिण्यनिपुणाः सत्यव्रतपरायणाः । क्षमया क्षमयातुल्या गांभीर्यजितसागराः

ते दया व दाक्षिण्यात निपुण, सत्यव्रतास परायण होते; क्षमेत अतुलनीय आणि गांभीर्याने सागरालाही जिंकणारे होते।

Verse 38

जितरोषरयाः शूराः सौम्यसौंदर्यभूमयः । इत्यादि गुणसंपन्नाः सुसंचितयशोधनाः

ते शूर होते, ज्यांनी क्रोधाचा वेग जिंकला होता; ते सौम्य आणि सौंदर्याची जणू भूमी होते. अशा गुणांनी संपन्न होऊन त्यांनी यशाचे उत्तम धन साठविले होते।

Verse 39

परं द्वित्राः पवित्रा ये राजर्षे तव सद्गुणाः । तेष्वेषु राजसु मम प्रायशो न दृशं गताः

परंतु, हे राजर्षे, तुझे हे पवित्र सद्गुण अत्यंत दुर्मिळ आहेत—क्वचित एक-दोनांतच दिसतात. त्या राजांमध्ये मला ते बहुधा दिसलेच नाहीत।

Verse 40

प्रजानिजकुटुंबस्त्वं त्वं तु भूदेवदैवतः । महातपः सहायस्त्वं पथानान्ये तथा नृपाः

तू प्रजेला आपल्या कुटुंबासारखे मानून पालन करतोस; ब्राह्मणांसाठी तू खरोखर देवतुल्य आहेस. तू महातपस्व्यांचा सहाय्यक आहेस; इतर नृप मात्र लौकिक मार्गांचे सहाय्यकच.

Verse 41

धन्यो मान्योसि च सतां पूजनीयोसि सद्गुणैः । देवा अपि दिवोदास त्वत्त्रासान्न विमार्गगाः

तू धन्य आहेस, सत्पुरुषांमध्ये मान्य आहेस आणि सद्गुणांनी पूजनीय आहेस. हे दिवोदास! देवसुद्धा तुझ्या भयामुळे सन्मार्ग सोडून भरकटत नाहीत.

Verse 42

किं नः स्तुत्या तव नृप द्विजानामस्पृहावताम् । किं कुर्मस्त्वद्गुणग्रामाः स्तावकान्नः प्रकुर्वते

हे नृपा! आम्ही निष्काम द्विजांची स्तुती तुला काय उपयोगाची? पण आम्ही काय करावे—तुझ्या गुणसमूहामुळे आम्ही आपोआपच तुझे स्तुतिकर्ते होतो.

Verse 43

गोष्ठी तिष्ठत्वियं तावत्प्रस्तुतं स्तौमि सांप्रतम् । यष्टुकामोस्म्यहं राजंस्त्वां सहायमतो वृणे

ही गोष्ठी आत्ता थोडी थांबू दे; मी आता प्रस्तुत विषयाची स्तुती करतो. हे राजन्! मला यज्ञ करावयाचा आहे, म्हणून तुला सहाय्यक म्हणून निवडतो.

Verse 44

त्वया राजन्वती चैषाऽवनिः सर्वर्धिभाजनम् । अहं चास्तिधनो राजन्न्यायोपात्तमहाधनः

हे राजन्! तुझ्या राज्यामुळे ही भूमी सर्व समृद्धीचे पात्र होते. आणि मीही धनवान आहे—न्यायाने मिळविलेल्या महाधनाने युक्त.

Verse 46

संचितं यद्धनं पुंभिर्नयसन्मार्गगामिभिः । तत्काश्यां विनियुज्येत क्लेशायेतरथा भवेत्

असन्मार्गाने चालणाऱ्या पुरुषांनी संचित केलेले धन काशीत धर्मकार्यास विनियोजावे; अन्यथा तेच धन क्लेशाचे कारण ठरते.

Verse 47

महिमानं परं काश्याः कोपि वेद न भूपते । ऋते त्रिनयनाच्छंभोः सर्वज्ञानप्रदायिनः

हे भूपते, काशीचा परम महिमा कोणीही जाणत नाही; सर्वज्ञानप्रदायी त्रिनेत्रधारी शंभू यांच्यावाचून.

Verse 48

मन्ये धन्यतरोसि त्वं बहुजन्मशतार्जितैः । सुकृतैः पासि यत्काशीं विश्वभर्तुः परां तनुम्

मला वाटते तू अत्यंत धन्य आहेस; कारण अनेक जन्मांच्या शतशः सुकृतांमुळे तू विश्वभर्ता प्रभूची परा तनु—काशी—दर्शनास पावतोस.

Verse 49

इयं च राजधानी ते कर्मभूमावनुत्तमा । यस्यां कृतानां कार्याणां संवर्तेपि न संक्षयः

ही तुझी राजधानी कर्मभूमीत अनुपम आहे; येथे केलेली कृत्ये प्रलयकाळातही नष्ट होत नाहीत.

Verse 50

विश्वेशानुग्रहेणैव त्वयैषा पाल्यते पुरी । एकस्याप्यवनात्काश्यां त्रैलोक्यमवितं भवेत्

विश्वेश्वराच्या कृपेनेच ही पुरी तुझ्याकडून रक्षिली जाते; काशीत एका व्यक्तीचेही रक्षण केल्यास जणू त्रैलोक्याचे रक्षण होते.

Verse 51

अन्यच्च ते हितं वच्मि यदि ते रोचतेऽनघ । प्रीणनीयः सदैवैको विश्वेशः सर्वकर्मभिः

हे अनघा! तुला रुचल्यास तुझ्या हितासाठी आणखी एक वचन सांगतो—सर्व कर्मांनी सदैव केवळ विश्वेश्वरालाच प्रसन्न करावे।

Verse 52

अन्यदेवधिया राजन्विश्वेशं पश्य मा क्वचित् । ब्रह्मविष्ण्विंद्र चंद्रार्का क्रीडेयं तस्य धूर्जटेः

हे राजन्! विश्वेश्वराला ‘दुसरा देव’ अशा बुद्धीने कधीही पाहू नकोस। ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र, चंद्र व सूर्य—ते त्या धूर्जटि प्रभूचे केवळ खेळणे आहेत।

Verse 53

विप्रैरुदर्कमिच्छद्भिः शिक्षणीया यतो नृपाः । अतस्तव हितं ख्यातं किं वा मे चिंतयानया

कारण परम कल्याण इच्छिणाऱ्या विप्रांनी राजांना शिक्षित करावे. म्हणून तुझे हित सांगितले; आता या बाबतीत मला आणखी काय चिंता?

Verse 54

इति जोषं स्थितं विप्रं प्रत्युवाच नृपोत्तमः । सर्वं मया हृदि धृतं यत्त्वयोक्तं द्विजोत्तम

अशा रीतीने विप्र मौन उभा राहिला तेव्हा नृपोत्तम म्हणाला—‘हे द्विजोत्तम! तू जे काही सांगितलेस ते सर्व मी हृदयात दृढपणे धारण केले आहे।’

Verse 55

राजोवाच । अहं यियक्षमाणस्य तव साहाय्यकर्मणि । दासोस्मि यज्ञसंभारान्नयमेको शतोऽखिलान्

राजा म्हणाला—‘तू यज्ञ करावयास उद्यत आहेस; त्या साहाय्यकर्मात मी तुझा दास आहे. यज्ञाची सर्व सामग्री—शेकडो प्रकारची—मी एकटाच पूर्णपणे आणीन।’

Verse 56

यदस्ति मेखिलं तत्र सप्तांगेपि भवान्प्रभुः । यजस्वैकमनाब्रह्मन्सिद्धं मन्यस्व वांछितम्

माझ्याकडे जे काही आहे—राज्याच्या सप्तांगांसह—ते सर्व तुमच्या अधीन आहे. हे ब्राह्मण, एकाग्रचित्ताने यज्ञ करा आणि इच्छित फल सिद्ध झाले असेच माना.

Verse 57

राज्यं करोमि यद्ब्रह्मन्स्वार्थं तन्न मनागपि । पुत्रैः कलत्रैर्देहेनपरोपकृतये यते

हे ब्राह्मण, मी जे राज्यकारभार करतो ते किंचितही स्वार्थासाठी नाही. पुत्र, पत्नी आणि देहासह मी फक्त परोपकारासाठीच प्रयत्न करीत आहे.

Verse 58

राज्ञां क्रतुक्रियाभ्योपि तीर्थेभ्योपि समंततः । प्रजापालनमेवैको धर्मः प्रोक्तो मनीषिभिः

राजांसाठी यज्ञकर्मांपेक्षाही आणि सर्वत्र तीर्थसेवनापेक्षाही, मनीषींनी एकच परम धर्म सांगितला आहे—प्रजेचे पालन व संरक्षण.

Verse 59

प्रजासंतापजोवह्निर्वज्राग्नेरपि दारुणः । द्वित्रान्दहति वज्राग्निः पूर्वो राज्यं कुलं तनुम्

प्रजेच्या संतापातून उत्पन्न झालेला अग्नी वज्राग्नीपेक्षाही अधिक भयंकर आहे. वज्राग्नी दोन-तीन जणांनाच जाळतो; पण तो (संतापाग्नी) राज्य, कुल आणि राजाचा देहही भस्म करतो.

Verse 60

यदावभृथसिस्रासुर्भवेयं द्विजसत्तम । तदा विप्रपदांभोभिरभिषेकं करोम्यहम्

हे द्विजश्रेष्ठ, जेव्हा मी अवभृथ-स्नानासाठी निघतो, तेव्हा ब्राह्मणांच्या चरणप्रक्षालनाच्या जलानेच मी माझा अभिषेक करतो.

Verse 61

हवनं ब्राह्मणमुखे यत्करोमि द्विजोत्तम । मन्ये क्रतुक्रियाभ्योपि तद्विशिष्टं महामते

हे द्विजोत्तम! ब्राह्मणाच्या मुखी जे हवन-अर्घ्य मी अर्पितो, हे महामते, ते मी महान् यज्ञकर्मांपेक्षाही अधिक श्रेष्ठ मानतो।

Verse 62

अभिलाषेषु सर्वेषु जागर्त्येको हृदीह मे । अद्यापि मार्गणः कोपि द्रष्टव्यः स्वतनोरपि

माझ्या सर्व अभिलाषांमध्ये हृदयात एकच जागी आहे—आजही मला असा कोणी पात्र शोधायचा आहे, ज्याला मी स्वतःचे शरीरही दान देण्यास योग्य मानेन।

Verse 63

अहो अहोभिर्बहुभिः फलितो मे मनोरथः । यत्त्वं मेद्य गृहे प्राप्तः किंचित्प्रार्थयितुं द्विज

‘अहो! अहो!’ असे अनेक उद्गार झाल्यावर माझा मनोरथ फळला—हे द्विज, तू आज माझ्या घरी काही मागण्यासाठी आला आहेस।

Verse 64

एकाग्रमानसो विप्र यज्ञान्विपुलदक्षिणान् । बहून्यजकृतं विद्धि साहाय्यं सर्ववस्तुषु

हे विप्र! एकाग्रचित्ताने विपुल दक्षिणा असलेले अनेक यज्ञ कर; सर्व वस्तू व कार्यांत मी तुला साहाय्य करीन, असे जाण।

Verse 65

इति राज्ञो महाबुद्धेर्धर्मशीलस्य भाषितम् । श्रुत्वा तुष्टमनाः स्रष्टा क्रतुसंभारमाहरत्

धर्मशील, महाबुद्धी राजाचे हे वचन ऐकून स्रष्टा (ब्रह्मा) मनोमन प्रसन्न झाला आणि यज्ञासाठी आवश्यक सामग्री आणून दिली।

Verse 66

साहाय्यं प्राप्य राजर्षेर्दिवोदासस्य पद्मभूः । इयाज दशभिः काश्यामश्वमेधैर्महामखैः

राजर्षि दिवोदासांचे साहाय्य प्राप्त करून पद्मभू ब्रह्मदेवाने काशीत दहा अश्वमेध—महामख व महोत्तम यज्ञ—आचरले।

Verse 67

अद्यापि होमधूमोघैर्यद्व्याप्तं गगनांतरम् । तदा प्रभृति न व्योम नीलिमानं जहात्यदः

आजही तेथील आकाश होमधुराच्या घन मेघांनी व्यापलेले असे म्हणतात; त्या काळापासून ते व्योम आपली गडद निळाई सोडत नाही।

Verse 68

तीर्थं दशाश्वमेधाख्यं प्रथितं जगतीतले । तदा प्रभृति तत्रासीद्वाराणस्यां शुभप्रदम्

तेव्हा ते तीर्थ पृथ्वीवर ‘दशाश्वमेध’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; त्या काळापासून वाराणसीत ते शुभफल देणारे म्हणून स्थित आहे।

Verse 69

पुरा रुद्रसरो नाम तत्तीर्थं कलशोद्भव । दशाश्वमेधिकं पश्चाज्जातं विधिपरिग्रहात्

हे कलशोद्भव अगस्त्य! पूर्वी ते तीर्थ ‘रुद्रसर’ या नावाने ओळखले जाई; नंतर विधात्या ब्रह्माच्या विधिवत् परिग्रहामुळे ते ‘दशाश्वमेधिक’ झाले।

Verse 70

स्वर्धुन्यथ ततः प्राप्ता भगीरथसमागमात् । अतीव पुण्यवज्जातमतस्तत्तीर्थमुत्तमम्

नंतर भगीरथाच्या आगमन व प्रयत्नामुळे स्वर्धुनी गंगा तेथे आली; म्हणून ते तीर्थ अत्यंत पुण्यवान—खरोखरच उत्तम—झाले।

Verse 71

विधिर्दशाश्वमेधेशं लिंगं संस्थाप्य तत्र वै । स्थितवान्न गतोद्यापि क्वापि काशीं विहाय तु

विधी (ब्रह्मा) यांनी तेथे ‘दशाश्वमेधेश’ नामक लिंगाची स्थापना केली आणि तेथेच स्थिर राहिले. आजतागायत काशी सोडून ते कुठेही गेले नाहीत.

Verse 72

राज्ञो धर्मरतेस्तस्य च्छिद्रं नावाप किंचन । अतः पुरारेः पुरतो व्रजित्वा किं वदेद्विधिः

धर्मरत त्या राजामध्ये ब्रह्मांना कोणताही दोष आढळला नाही. म्हणून पुरारी (शिव) यांच्या समोर जाऊन विधी काय बोलणार?

Verse 73

क्षेत्रप्रभावं विज्ञाय ध्यायन्विश्वेश्वरं शिवम् । ब्रह्मेश्वरं च संस्थाप्य विधिस्तत्रैव संस्थितः

क्षेत्र (काशी) याचा प्रभाव जाणून, विश्वेश्वर शिवाचे ध्यान करीत, विधींनी ‘ब्रह्मेश्वर’ची स्थापना केली आणि तेथेच स्थिर राहिले.

Verse 74

परातनुरियं काशी विश्वेशस्येति निश्चितम् । अस्याः संसेवनाच्छंभुर्न कुप्यति पुरो मयि

‘ही काशी विश्वेश्वराचे परम तनच आहे’—हे निश्चित आहे. हिचे भक्तिभावाने सेवन केल्याने शंभू माझ्यावर, आपल्या समोर, रुष्ट होत नाहीत.

Verse 75

कः प्राप्य काशीं दुर्मेधाः पुनस्त्यक्तुमिहेह ते । अनेकजन्मजनितकर्मनिर्मूलनक्षमाम्

अनेक जन्मांत साचलेल्या कर्मांचे निर्मूलन करण्यास समर्थ अशा या काशीला प्राप्त करून, कोणता दुर्मेधा मनुष्य तिला पुन्हा सोडू इच्छील?

Verse 76

विश्वसंतापसंहर्तुः स्थाने विश्वपतेस्तनुः । संताप्यतेतरां काश्या विश्लेषज महाग्निना

विश्वसंताप हरिणाऱ्या प्रभूच्या धामातच—काशीत—जगत्पतीची देहधारी सत्ता विरहजन्य महाग्नीने अत्यंत तापते.

Verse 77

प्राप्य काशीं त्यजेद्यस्तु समस्ताघौघनाशिनीम् । नृपशुः स परिज्ञेयो महासौख्यपराङमुखः

समस्त पापप्रवाह नष्ट करणारी काशी मिळवून जो तिला सोडतो, तो ‘नृपशु’ म्हणून ओळखावा—महासुखापासून मुख फिरवणारा.

Verse 78

निर्वाणलक्ष्मीं यः कांक्षेत्त्यक्त्वा संसारदुर्गतिम् । तेन काशी न संत्याज्या यद्याप्तैशादनुग्रहात्

संसाराची दुर्दशा त्यागून जो निर्वाण-लक्ष्मीची आकांक्षा करतो, त्याने काशी सोडू नये—ती प्रभूच्या कृपेने मिळाली असेल तर.

Verse 79

यः काशीं संपरित्यज्य गच्छेदन्यत्र दुर्मतिः । तस्य हस्ततलाद्गच्छेच्चतुर्वर्गफलोदयः

जो दुर्मती काशी सोडून दुसरीकडे जातो, त्याच्या हाताच्या तळहातातूनच चारही पुरुषार्थांचे फलोदय निघून जातो.

Verse 80

निबर्हणी मधौघस्य सुपुण्य परिबृंहिणीम् । कः प्राप्य काशीं दुर्मेधास्त्यजेन्मोक्षसुखप्रदाम्

मधुर भोग-प्रलोभनांचा प्रवाह नष्ट करणारी व पुण्य वाढविणारी—मोक्षसुख देणारी अशी काशी मिळाल्यावर कोण दुर्मेधा तिला सोडेल?

Verse 81

सत्यलोके क्व तत्सौख्यं क्व सौख्यं वैष्णवे पदे । यत्सौख्यं लभ्यते काश्यां निमेषार्धनिषेवणात्

सत्यलोकात ते सुख कुठे, आणि वैष्णव पदातही ते आनंद कुठे—जो आनंद काशीत अर्ध निमेष सेवा केल्याने मिळतो।

Verse 82

वाराणसीगुणगणान्निर्णीय द्रुहिणस्त्विति । व्यावृत्य मंदरगिरिं न पुनः प्रत्यगान्मुने

वाराणसीच्या गुणगणांचा निर्णय करून द्रुहिण (ब्रह्मा) म्हणाले—‘तथैव’; आणि मंदरगिरीकडून परत फिरून, हे मुने, ते पुन्हा कधीही गेले नाहीत।

Verse 83

स्कंद उवाच । मित्रावरुणयोः पुत्र महिमानं ब्रवीमि ते । काश्यां दशाश्वमेधस्य सर्वतीर्थशिरोमणेः

स्कंद म्हणाले—हे मित्र-वरुणपुत्रा! काशीत असलेल्या दशाश्वमेधाची—सर्व तीर्थांचा शिरोमणी—महिमा मी तुला सांगतो।

Verse 84

दशाश्वमेधिकं प्राप्य सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म तदक्षयमिहेरितम्

दशाश्वमेध—सर्व तीर्थांतील उत्तमोत्तम—येथे पोहोचल्यावर, तेथे जे काही कर्म केले जाते, त्याचे फळ येथे अक्षय सांगितले आहे।

Verse 85

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो दे वतार्चनम् । संध्योपास्तिस्तर्पणं च श्राद्धं पितृसमर्चनम्

स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय, देवतार्चन; संध्योपासना, तर्पण, श्राद्ध आणि पितरांचे श्रद्धापूर्वक पूजन—

Verse 86

दृष्ट्वा दशाश्वमेधेशं सर्वपापैः प्रमुच्यते

दशाश्वमेधेशाचे केवळ दर्शन घेतल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 87

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधिके स्नात्वा मुच्यते जन्मपातकैः

ज्येष्ठ मासाच्या शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा तिथीस दशाश्वमेधिकेत स्नान केल्यास जन्मपातकांपासून मुक्ती मिळते।

Verse 88

ज्येष्ठे शुक्ल द्वितीयायां स्नात्वा रुद्रसरोवरे । जन्मद्वयकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

ज्येष्ठ शुक्ल द्वितीयेला रुद्रसरोवरात स्नान केल्यास दोन जन्मांचे पाप तत्क्षणी नष्ट होते।

Verse 89

एवं सर्वासु तिथिषु क्रमस्नायी नरोत्तमः । आशुक्लपक्षदशमि प्रतिजन्माघमुत्सृजेत्

अशा रीतीने सर्व तिथींमध्ये क्रमाने स्नान करणारा नरोत्तम शुक्ल पक्षाच्या दशमीपर्यंत प्रत्येक जन्माचे पाप दूर करतो।

Verse 90

तिथिं दशहरां प्राप्य दशजन्माघहारिणीम् । दशाश्वमेधिके स्नातो यामीं पश्येन्न यातनाम्

दश जन्मांचे पाप हरून नेणारी दशहरा तिथी प्राप्त झाल्यावर, दशाश्वमेधिकेत स्नान करणारा यमाच्या यातना पाहात नाही।

Verse 91

लिंगं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरा तिथौ । दशजन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः

दशहरा तिथीस दशाश्वमेधेश लिंगाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य दहा जन्मांत साचलेली पापे टाकून देतो—यात संशय नाही।

Verse 92

स्नातो दशहरायां यः पूजयेल्लिंगमुत्तमम् । भक्त्या दशाश्वमेधेशं न तं गर्भदशा स्पृशेत्

दशहराला स्नान करून जो भक्तीने परम लिंग—दशाश्वमेधेश—याची पूजा करतो, त्याला पुन्हा गर्भवासाची दशा स्पर्शत नाही।

Verse 93

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पक्षं रुद्रसरे नरः । कुर्वन्वै वार्षिकीं यात्रां न विघ्नैरभिभूयते

ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात जो मनुष्य रुद्रसर येथे पंधरवड्याची वार्षिक यात्रा-व्रत करतो, तो विघ्नांनी पराभूत होत नाही।

Verse 94

दशाश्वमेधावभृथैर्यत्फलं सम्यगाप्यते । दशाश्वमेधे तन्नूनं स्नात्वा दशहरा तिथौ

दशहरा तिथीस दशाश्वमेधात स्नान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ दहा अश्वमेध यज्ञांच्या अवभृथ-स्नानाने सम्यक् प्राप्त होते।

Verse 95

स्वर्धुन्याः पश्चिमे तीरे नत्वा दशहरेश्वरम् । न दुर्दशामवाप्नोति पुमान्पुण्यतमः क्वचित्

स्वर्धुनीच्या पश्चिम तीरावर दशहरेश्वराला नमस्कार करून परम पुण्यवान पुरुष कधीही दुर्दशेला प्राप्त होत नाही।

Verse 96

यत्काश्यां दक्षिणद्वारमंतर्गेहस्य कीर्त्यते । तत्र ब्रह्मेश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मलोके महीयते

जे काशीत अंतर्गृहाच्या दक्षिणद्वार म्हणून प्रसिद्ध आहे, तेथे ब्रह्मेश्वराचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य ब्रह्मलोकी मान्य होतो।

Verse 97

इति ब्राह्मणवेषेण वाराणस्यां महाधिया । द्रुहिणेन स्थितं तावद्यावद्विश्वेश्वरागमः

अशा रीतीने ब्राह्मणवेष धारण करून महाधी द्रुहिण (ब्रह्मा) वाराणसीत तोपर्यंत राहिला, जोवर विश्वेश्वर (शिव) येत नाहीत।

Verse 98

दिवोदासोपि राजेंद्रो वृद्धब्राह्मणरूपिणे । ब्रह्मणे कृतयज्ञाय ब्रह्मशालामकल्पयत्

राजेंद्र दिवोदासानेही वृद्ध ब्राह्मणरूप धारण केलेल्या ब्रह्म्यास यज्ञ करण्यासाठी मनोहर ब्रह्मशाळा उभारली।

Verse 99

ब्रह्मेश्वरसमीपे तु ब्रह्मशाला मनोहरा । ब्रह्मा तत्रावसद्व्योम ब्रह्मघोषैर्निनादयन्

ब्रह्मेश्वराच्या समीपे मनोहर ब्रह्मशाळा होती; तेथे ब्रह्मा वेदघोष व ब्रह्मस्तुतिंनी आकाश दुमदुमवीत निवास करी।

Verse 100

इति ते कथितो ब्रह्मन्महिमातिमहत्तरः । दशाश्वमेधतीर्थस्य सर्वाघौघविनाशनः

हे ब्राह्मण! अशा प्रकारे मी तुला दशाश्वमेध तीर्थाचे अतिमहत्तर माहात्म्य सांगितले; ते सर्व पापसमूहाचा नाश करणारे आहे।

Verse 101

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं श्रावयित्वा तथैव च । ब्रह्मलोकमवाप्नोति श्रद्धया मानवोत्तमः

हा पुण्य अध्याय ऐकून आणि तसाच श्रद्धेने इतरांना ऐकवून, मानवांतील श्रेष्ठ पुरुष ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो।