Adhyaya 36

Verse 1

पार्वत्युवाच । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं यत्काश्यां प्रथितं परम् । तस्य लिंगस्य कथय देवदेव समुद्भवम्

पार्वती म्हणाली—हे देवाधिदेवा! काशीत प्रसिद्ध असलेल्या परम विश्वकर्मेश्वर लिंगाचा दिव्य उद्भव मला सांगा।

Verse 2

देवदेव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पातकनाशिनीम् । विश्वकर्मेश लिंगस्य प्रादुर्भावं मनोहरम्

देवदेव म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी पातकनाशिनी कथा सांगतो—विश्वकर्मेश लिंगाचा मनोहर प्रादुर्भाव।

Verse 3

विश्वकर्माभवत्पूर्वं ब्रह्मणस्त्वपरा तनुः । त्वष्टुः प्रजापतेः पुत्रो निपुणः सर्वकर्मसु

पूर्वी विश्वकर्मा ब्रह्म्याची एक गौण तनू म्हणून प्रकट झाला; तो त्वष्टा प्रजापतीचा पुत्र असून सर्व कर्मांत निपुण होता।

Verse 4

कृतोपनयनः सोथ बालो गुरुकुले वसन् । चकार गुरुशुश्रूषां भिक्षान्नकृतभोजनः

उपनयन झाल्यावर तो बालक गुरुकुलात राहून गुरूची सेवा करी आणि भिक्षेने मिळालेल्या अन्नावरच भोजन करी।

Verse 5

एकदा तद्गुरुः प्राह प्रावृट्काले समागते । कुरूटजं मदर्थं त्वं यथा प्रावृण्न बाधते

एकदा पावसाळा आला असता त्याच्या गुरूंनी म्हटले—“माझ्यासाठी असे कुटीर कर की पाऊस आपल्याला त्रास देऊ नये।”

Verse 6

यत्कदाचिन्न भज्येत न पुरातनतां व्रजेत् । गुरुपत्न्यात्वभिहितो रे त्वाष्ट्र कुरु कंचुकम्

गुरुपत्नीने असे सांगितल्यावर तो म्हणाला— “हे त्वाष्ट्रा, माझ्यासाठी असा कंचुक (अंगवस्त्र) कर की तो कधीही फाटू नये आणि कधीही जुना पडू नये।”

Verse 7

ममांगयोग्यं नो गाढं न श्लथं च प्रयत्नतः । विनैव वाससा चारु वाल्कलं च सदोज्ज्वलम्

“ते माझ्या अंगाला योग्य असो—ना फार घट्ट, ना सैल; प्रयत्नपूर्वक नीट बनविलेले असो; आणि दुसरे वस्त्र न घातले तरीही ते सुंदर, सदैव उज्ज्वल वल्कल-वस्त्र असो।”

Verse 8

गुरुपुत्रेण चाज्ञप्तो ममार्थं पादुके कुरु । यदारूढस्य मे पादौ न पंकः संस्पृशेत्क्वचित्

गुरुपुत्राच्या आज्ञेने तो म्हणाला— “माझ्यासाठी पादुका कर, ज्यामुळे त्या घातल्यावर माझ्या पायांना कुठेही चिखल लागू नये।”

Verse 9

चर्मादिबंधनिर्मुक्ते धावतो मे सुखप्रदे । याभ्यां च संचरे वारि स्थल भूमाविव द्रुतम्

“धावताना त्या मला सुखद असोत, चामड्याच्या पट्ट्या इत्यादी बंधनांपासून मुक्त असोत; आणि त्यांच्या साहाय्याने मी पाणथळ भूमीवरही कोरड्या जमिनीप्रमाणे वेगाने चालू शकेन।”

Verse 10

गुरुकन्यापि तं प्राह त्वाष्ट्र मे श्रवणोचिते । भूषणे स्वेन हस्तेन कुरु कांचननिर्मिते

मग गुरुकन्याही त्याला म्हणाली— “हे त्वाष्ट्रा, माझ्या कानांना योग्य अशी सोन्याची कर्णभूषणे तू स्वतःच्या हाताने बनव।”

Verse 11

कुमारी क्रीडनीयानि कौतुकानि च देहि मे । दंतिदंतमयान्येव स्वहस्तरचितानि च

मी कुमारी आहे; मला खेळणी व रम्य कौतुक-वस्तू दे—हत्ती-दंतापासून बनविलेल्या आणि तुझ्या स्वहस्ते घडविलेल्या।

Verse 12

गृहोपकरणं द्रव्यं मुसलोलूखलादिकम् । तथा घटय मेधाविन्यथा त्रुट्यति न क्वचित्

घरातील उपयोगाची साधने—मुसळ, उखळ इत्यादी—अशी कुशलतेने घडव, हे मेधाविनी, की ती कुठेही तुटू नयेत।

Verse 13

अक्षालितान्यपि यथा नित्यं पीठानि सत्तम । उज्ज्वलानि भवंत्येव स्थालिकाश्च तथा कुरु

हे सत्तम पुरुषा, पाटे/आसन आणि लहान वाट्या अशा कर की न धुताही त्या रोज उजळ व चमकदार राहोत.

Verse 14

सूपकर्मण्यपि च मां प्रशाधि त्वष्ट्रनंदन । यथांगुल्यो न दह्यंते पाकः स्याच्च यथा शुभः

आणि स्वयंपाककर्मातही मला शिकव व सज्ज कर, हे त्वष्टृनंदना, जेणेकरून बोटे जळू नयेत आणि पाक शुभ व सुशिजलेला होवो.

Verse 15

एकस्तंभमयं गेहमेकदारुविनिर्मितम् । तथा कुरु वरं त्वाष्ट्र यत्रेच्छा तत्र धारये

हे श्रेष्ठ त्वाष्ट्रा, एकाच स्तंभाचे, एकाच लाकडाच्या तुकड्यातून घडविलेले असे घर कर, जे मी इच्छेनुसार जिथे हवे तिथे ठेवू व वाहू शकेन.

Verse 16

ये सहाध्यायिनोप्यस्य वयोज्येष्ठाश्च तेपि हि । सर्वेसर्वे समीहंते कर्म तत्कृतमेव हि

त्याचे सहाध्यायी—होय, वयाने ज्येष्ठही—सर्वच्या सर्वांना अशीच अपेक्षा होती की ते कार्य निश्चयाने केवळ त्याच्याच हातून पूर्ण होईल।

Verse 17

तथेति स प्रतिज्ञाय सर्वेषां पुरतोद्रिजे । मध्ये वनं प्राविशच्च महाचिंताभयार्दितः

“तथास्तु” असे म्हणत त्याने सर्वांसमोर प्रतिज्ञा केली; आणि मग महान चिंता व भयाने व्याकुळ होऊन पर्वतज प्रदेशाच्या मध्यातील वनात तो प्रवेशला।

Verse 18

किंचित्कर्तुं न जानाति प्रतिज्ञातं च तेन वै । सर्वेषां पुरतः सर्वं करिष्यामीति निश्चितम्

त्याला किंचितही कसे करावे हे माहीत नव्हते, तरीही त्याने प्रतिज्ञा केली होती; आणि सर्वांसमोर ठाम निश्चय केला—“मी सर्व काही करून दाखवीन.”

Verse 19

किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यमर्पयेत् । बुद्धेरपि वनस्थस्य शरणं कं व्रजामि च

“मी काय करू? कुठे जाऊ? मला साहाय्य कोण देईल? या वनात माझी बुद्धीही डळमळीत होते—मग मी कोणाच्या शरण जाऊ?”

Verse 20

अंगीकृत्य गुरोर्वाक्यं गुरुपत्न्या गुरोः शिशोः । यो न निष्पादयेन्मूढः स भवेन्निरयी नरः

गुरूचे वचन—तसेच गुरुपत्नी व गुरुपुत्राचेही—अंगीकार करून जो मूढ ते पूर्ण करीत नाही, तो नरकगामी मनुष्य होतो।

Verse 21

गुरुशुश्रूषणं धर्म एको हि ब्रह्मचारिणाम् । अनिष्पाद्य तु तद्वाक्यं कथं मे निष्कृतिर्भवेत्

ब्रह्मचार्‍यांचा एकच परम धर्म म्हणजे गुरूची शुश्रूषा. गुरूंचे वचन न पाळल्यास माझी निष्कृती (प्रायश्चित्त) कशी होईल?

Verse 22

गुरूणां वाक्यकरणात्सर्व एव मनोरथाः । सिद्ध्यंतीतरथा नैव तस्मात्कार्यं हि तद्वचः

गुरूंचे वचन आचरल्याने सर्व मनोरथ सिद्ध होतात; अन्यथा ते कधीच सिद्ध होत नाहीत. म्हणून ते वचन निश्चयाने करावे.

Verse 23

कथं तद्वचसः सिद्धिं प्राप्स्याम्यत्र वने स्थितः । कश्च मेत्र सहायी स्याद्धिषणादुर्बलस्य वै

मी येथे वनात राहून त्या वचनाची सिद्धी कशी करीन? आणि बुद्धीने दुर्बल असलेल्या मला येथे कोण सहाय्य करील?

Verse 24

आस्तां गुरुकथा दूरं योऽन्यस्यापि लघोरपि । ओमित्युक्त्वा न कुरुते कार्यं सोथ व्रजत्यधः

गुरूची गोष्ट तर दूरच; जो दुसऱ्याच्या लहानशा कामालाही ‘हो’ म्हणून ते करत नाही, तो अधःपाताला जातो.

Verse 25

कथमेतानि कर्माणि करिष्येऽज्ञोऽसहायवान् । अंगीकृतानि तद्भीत्या नमस्ते भवितव्यते

मी अज्ञ आणि असहाय असून ही कर्मे कशी करीन? तरी कर्तव्यभयाने ती अंगीकारली आहेत; नमस्कार—जे होणार ते होईल.

Verse 26

यावदित्थं चिंतयति स त्वाष्ट्रो वनमध्यगः । तावत्तदेव संप्राप्तस्तेनैकोऽदर्शि तापसः

त्वष्ट्याचा पुत्र (त्वाष्ट्र) वनाच्या मध्यभागी असेच चिंतन करीत असता, त्याच क्षणी तेथे एकटा तपस्वी येऊन पोहोचला आणि त्याला दिसून आला।

Verse 27

अथ नत्वा स तं प्राह वने दृष्टं तपस्विनम् । को भवान्मानसं मे यो नितरां सुखयत्यहो

मग वनात दिसलेल्या त्या तपस्व्यास नमस्कार करून तो म्हणाला—“भगवन्, आपण कोण आहात, जे माझे मन अत्यंत सुखावता?”

Verse 28

त्वद्दर्शनेन मे गात्रं चिंतासंतापतापितम् । हिमानी गाहनेनेव शीतलं भवति क्षणम्

आपल्या दर्शनाने माझे शरीर—चिंता व शोकाच्या तापाने दग्ध—क्षणात शीतल होते, जणू हिमजलधारेत डुबकी घेतल्यासारखे।

Verse 29

किं त्वं मे प्राक्तनं कर्म प्राप्तं तापसरूपधृक् । अथवा करुणावार्धिराविर्भूतः शिवो भवान्

आपण माझे पूर्वकृत कर्मच आहात काय, जे तपस्वीचे रूप धारण करून समोर आले आहे? की करुणासागर स्वयं शिवच आपण प्रकट झाला आहात?

Verse 30

योसि सोसि नमस्तुभ्यमुपदेशेन युंक्ष्व माम् । गुरूक्तं गुरुपत्न्युक्तं गुर्वपत्योक्तमेव च

आपण जे असाल ते असाल—आपांस नमस्कार; उपदेशाने मला जोडावे (शिक्षा द्यावी)। गुरूचे वचन, गुरुपत्नीचे वचन आणि गुरुपुत्राचे वचन—हे सर्व माझ्यासाठी प्रमाण आहे।

Verse 31

कथं कर्तुमहं शक्तः कर्म तत्र दिशाद्भुतम् । कुरु मे बुद्धिसाहाय्यं निर्जने बंधुतां गतः

दिशांनाही अचंबित करणारे ते अद्भुत कर्म मी कसे करू शकेन? या निर्जन स्थानी तू माझा बंधू झालास—मला सद्बुद्धीचे साहाय्य दे।

Verse 32

इत्युक्तस्तेन स वने तापसो ब्रह्मचारिणा । कारुण्यपूर्णहृदयो यथोक्तमुपदिष्टवान्

वनी त्या ब्रह्मचार्‍याने असे म्हटल्यावर, करुणेने भरलेल्या हृदयाचा तो तापस, जसे सांगितले तसेच उपदेश करून गेला।

Verse 33

य आप्तत्वेन संपृष्टो दुर्बुद्धिं संप्रयच्छति । स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्

जो आप्त म्हणून विचारले असता दुष्ट बुद्धीचा, हानिकारक सल्ला देतो, तो प्रलयपर्यंत घोर नरकात जातो।

Verse 34

तापस उवाच । ब्रह्मचारिञ्शृणु ब्रूयां किमद्भुततरं त्विदम् । विश्वेशानुग्रहाद्ब्रह्माप्यभवत्सृष्टिकोविदः

तापस म्हणाला—हे ब्रह्मचारी, ऐक; याहून अधिक अद्भुत काय? विश्वेशाच्या अनुग्रहाने ब्रह्माही सृष्टीकर्मात निपुण झाला।

Verse 35

यदि त्वं त्वाष्ट्र सर्वज्ञं काश्यामाराधयिष्यसि । ततस्ते विश्वकर्मेति नाम सत्यं भविष्यति

हे त्वाष्ट्र, तू काशीत सर्वज्ञ प्रभूची आराधना केलीस, तर ‘विश्वकर्मा’ हे नाव तुझे खरेच सत्य ठरेल।

Verse 36

विश्वेशानुग्रहात्काश्यामभिलाषा न दुर्लभाः । सुलभो दुर्लभो वै यद्यत्र मोक्षस्तनुत्यजाम्

विश्वेश्वराच्या कृपेने काशीत कोणतीही शुभ अभिलाषा दुर्लभ ठरत नाही; येथे देहत्यागाच्या क्षणीही मोक्ष सुलभ होतो, जो अन्यत्र फार दुर्मिळ आहे।

Verse 37

सृष्टेःकरण सामर्थ्यं सृष्टिरक्षाप्रवीणता । विधिना विष्णुना प्रापि विश्वेशानुग्रहात्परात्

सृष्टी घडविण्याचे सामर्थ्य आणि सृष्टीचे रक्षण करण्यातील प्रावीण्य—हे दोन्ही विधाता व विष्णूलाही परम विश्वेश्वराच्या कृपेनेच प्राप्त होते।

Verse 38

याहि वैश्वेश्वरं सद्म पद्मया समधिष्ठितम् । निर्वाणसंज्ञया बाला यदीच्छेः स्वान्मनोरथान्

पद्मा अधिष्ठित वैष्वेश्वराच्या धामास जा; हे ‘निर्वाणा’ नावाच्या बाले, जर तुला आपले मनोवांछित मनोरथ पूर्ण करायचे असतील।

Verse 39

स हि सर्वप्रदः शंभुर्याचितश्चोपमन्युना । पयोमात्रं ददौ तस्मै सर्वं क्षीराब्धिमेव च

शंभू सर्वप्रद आहेत. उपमन्यूने मागितल्यावर त्यांनी त्याला फक्त दूध दिले—आणि त्या दानातून जणू संपूर्ण क्षीरसागरच प्रदान केला।

Verse 40

आनंदकानने शंभोः किं किं केन न लभ्यते । यत्र वासकृतां पुंसां धर्मराशिः पदेपदे

शंभूच्या आनंदकाननात असे काय आहे जे कोणाला मिळत नाही? तेथे केवळ निवास करणाऱ्याच्या पावलोपावली धर्मराशी उभी राहते।

Verse 41

स्वर्धुनी स्पर्शमात्रेण महापातकसंततिः । यत्र संक्षयति क्षिप्रं तां काशीं को न संश्रयेत्

जिथे स्वर्धुनीच्या केवळ स्पर्शाने महापातकांची परंपरा शीघ्र नष्ट होते—त्या काशीचा आश्रय कोण घेणार नाही?

Verse 42

न तादृग्धर्मसंभारो लभ्यते क्रतुकोटिभिः । यादृग्वाराणसी वीथी संचारेण पदेपदे

असा धर्मसंचय कोट्यवधी यज्ञांनीही मिळत नाही, जितका वाराणसीच्या वीथींमध्ये पदोपदी चालण्याने मिळतो।

Verse 43

धर्मार्थकाममोक्षाणां यद्यत्रास्ति मनोरथः । तदा वाराणसीं याहि याहि त्रैलोक्यपावनीम्

धर्म, अर्थ, काम किंवा मोक्ष यांची इच्छा जिथे कुठे असेल, तर वाराणसीला जा—त्रैलोक्य पावन करणाऱ्या नगरीला जा।

Verse 44

सर्वकामफलप्राप्तिस्तदैव स्याद्ध्रुवं नृणाम् । यदैव सर्वदः सर्वः काश्यां विश्वेश्वरः श्रितः

जेव्हा मनुष्य काशीत सर्वदाता, सर्वस्व विश्वेश्वराचा आश्रय घेतो, तेव्हाच निश्चयाने त्याला सर्व कामनांचे फळ प्राप्त होते।

Verse 45

स तापसोक्तमाकर्ण्य त्वाष्ट्र इत्थं सुहृष्टवान् । काशीसंप्रात्युपायं च तमेव समपृच्छत

तपस्व्याचे वचन ऐकून त्वाष्ट्र अत्यंत आनंदित झाला आणि काशीला पोहोचण्याचा उपाय त्याच मुनिला विचारू लागला।

Verse 46

त्वाष्ट्र उवाच । तदानंदवनं शंभोः क्वास्ति तापससत्तम । यत्र नो दुर्लभं किंचित्साधकानां त्रयीस्थितम्

त्वाष्ट्र म्हणाला—हे तपस्विश्रेष्ठा! शंभूचे ते आनंदवन कुठे आहे? जिथे त्रयीमार्गी साधकांना काहीही दुर्लभ राहत नाही।

Verse 47

स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा बलिसद्मनि वा मुने । क्व तदानंदगहनं यत्रानंदपयोब्धिजा

हे मुने! ते स्वर्गात आहे की मर्त्यलोकी, की बलिच्या सद्मनी? ते आनंदगहन कुठे आहे, जिथून जणू आनंदाचा पयोब्धी उसळतो?

Verse 48

यत्र विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां कर्णधारकः । व्याचष्टे तारकं ज्ञानं येन तन्मयतां ययुः

जिथे सर्वांचा कर्णधार देव विश्वेश्वर ‘तारक’ ज्ञान सांगतो; ज्यामुळे जीव परमतत्त्वाशी तन्मय होतात।

Verse 49

सुलभा यत्र नियतमानंदवनचारिणः । अपि नैःश्रेयसी लक्ष्मीः किमन्येल्प मनोरथाः

जिथे आनंदवनात नियमाने वसणाऱ्यांना नैःश्रेयसी लक्ष्मी (मोक्षसंपदा) सुद्धा सहज मिळते—मग इतर लहान मनोरथांची काय कथा!

Verse 50

कस्तां मां प्रापयेच्छंभोः कथं यामि तथा वद । स तपस्वीति तद्वाक्यमाकर्ण्य श्रद्धयान्वितम्

“शंभूच्या त्या धामापर्यंत मला कोण नेईल? मी कसा जाऊ—तसेच सांगा।” हे श्रद्धायुक्त वचन ऐकून त्या तपस्व्याने उत्तर दिले।

Verse 51

प्राहागच्छ नयामि त्वां यियासुरहमप्यहो । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं यदि काशी न सेविता

तो म्हणाला—“ये, मी तुला नेतो; मलाही जायचे आहे. अहो! दुर्मिळ मानुष्यजन्म मिळूनही काशीची सेवा-यात्रा न केली तर ती मोठी हानी आहे.”

Verse 52

पुनःक्व नृत्वं श्रेयोभूः क्व काशीकर्मबंधहृत् । वृथागते हि मानुष्ये काशीप्राप्तिविवर्जनात्

“पुन्हा केवळ ‘मनुष्यत्व’ ते काय, आणि कुठे काशी—जी परम श्रेय देणारी, कर्मबंधन हरिणारी! काशीप्राप्ती न झाल्यास मानुष्यजीवन खरोखर व्यर्थ जाते.”

Verse 53

आयुष्यं च भविष्यं च सर्वमेव वृथागतम् । अतोहं सफलीकर्तुं मानुष्यं चातिचंचलम्

“आयुष्य आणि भविष्य—सर्वच व्यर्थ निघून जाते. म्हणून हे अतिचंचल मानुष्यजीवन सफल करण्यासाठी मी (असे करीत आहे).”

Verse 54

यास्यामि काशीमायाहि मायां हित्वा त्वमप्यहो । इति तेन सह त्वाष्ट्रो मुनिनातिकृपालुना

“मी काशीला जात आहे—तूही ये; मोह टाकून दे!” असे म्हणून त्या अतिशय कृपाळू मुनीबरोबर त्वाष्ट्रही निघाला.

Verse 55

पुरीं वैश्वेश्वरीं प्राप्तो मनःस्वास्थ्यमवाप च । ततः प्रापय्य तां काशीं तापसः क्वाप्यतर्कितम्

वैश्वेश्वराची पुरी गाठताच त्याला मनःशांती व स्वस्थता लाभली. मग त्या तपस्व्याने त्याला काशीतच कुठेतरी अनपेक्षित स्थानी पोहोचविले.

Verse 56

जगाम कुंभसंभूत स त्वाष्ट्रोपीत्यमन्यत । अवश्यं स हि विश्वेशः सर्वेषां चिंतितप्रदः

मग कुंभसम्भूत मुनि निघून गेले. तेव्हा त्वष्ट्याचा पुत्र मनात म्हणाला—“निश्चितच विश्वेश्वर प्रभु सर्व भक्तांना त्यांच्या चिरचिंतित अभिलाषांचा फल अवश्य देतात.”

Verse 57

सत्पथस्थिरवृतीनां दूरस्थोपि समीपगः । यस्मिन्प्रसन्नदृक्त्र्यक्षस्तं दविष्ठमपि ध्रुवम्

जे सत्पथावर स्थिर वर्तन करणारे आहेत, त्यांच्यासाठी तो दूर असूनही निकटच असतो. ज्याच्यावर त्रिनेत्र प्रभूची प्रसन्न कृपादृष्टी पडते, त्याच्यासाठी अतिदु:साध्यही निश्चयाने साध्य होते.

Verse 58

सुनेदिष्ठं करोत्येव स्वयंवर्त्मोपदेशयन् । क्वाहं तत्र वने बालश्चिंताकुलितमानसः । क्व तापसः स यो मां वै सूदिश्येह चानयत्

तो स्वतः मार्गाचा उपदेश करून माणसाचा पंथ अत्यंत उत्तम व सुगम करतो. ‘कुठे मी—त्या वनातला एक बालक, चिंतेने व्याकुळ मनाचा—आणि कुठे तो तापस, ज्याने मला योग्य दिशा दाखवून इथे आणले!’

Verse 59

खेलोयमस्य त्र्यक्षस्य यस्य भक्तस्य कुत्रचित् । न दुर्लभतरं किंचिदहो क्वाहं क्व काशिका

ही त्रिनेत्र प्रभूची लीला आहे—जो त्याचा भक्त आहे, त्याच्यासाठी कुठेही काहीही दुर्लभ नाही. अहो! कुठे मी आणि कुठे ही काशिका (काशी)!

Verse 60

नाराधितो मया शंभुः प्राक्तने जन्मनि क्वचित् । शरीरित्वानुमानेन ज्ञातमेतदसंशयम्

पूर्वजन्मी कधीतरी मी शंभूची आराधना केली नव्हती. देहधारी अवस्थेच्या मर्यादांवरून अनुमान करून हे मी निःसंशय जाणतो.

Verse 61

अस्मिञ्जन्मनि बालत्वान्न चैवाराधितः स्फुटम् । प्रत्यक्षमेव मे वैतत्कुतोनुग्रहधीर्मयि

याच जन्मात बाल्यावस्थेमुळे मी त्यांची स्पष्ट आराधना केली नाही. हे मला प्रत्यक्षच कळते—मग माझ्यावर अनुग्रहाची बुद्धी कशी होईल?

Verse 62

आज्ञातं गुरुभक्तिर्मे हेतुः शंभुप्रसादने । ययेहानुगृहीतोस्मि विश्वेशेन कृपालुना

आता मला कळले—गुरुभक्ती हाच शंभूच्या प्रसन्नतेचा हेतु आहे; त्याच्यामुळे कृपालू विश्वेश्वराने येथे मला अनुग्रह केला आहे.

Verse 63

अथवा कारणापेक्षस्त्र्यक्षस्त्वितरदेववत् । रंकमप्यनुगृह्णाति केवलं कारणं कृपा

किंवा—इतर देवतांसारखा त्रिनेत्र प्रभू काही कारण पाहत असला, तरी तो दरिद्रालाही अनुग्रह करतो. तेथे एकमेव कारण करुणाच आहे.

Verse 64

यदि नो मय्यनुक्रोशः कथं तापससंगतिः । तद्रूपेण स्वयं शंभुरानिनायेह मां ध्रुवम्

जर माझ्यावर दया नसती, तर त्या तपस्व्याची संगत मला कशी लाभली असती? त्याच रूपाने स्वयं शंभूनेच निश्चयाने मला येथे आणले.

Verse 65

न दानानि न वै यज्ञा न तपांसि व्रतानि च । शंभोः प्रसादहेतूनि कारणं तत्कृपैव हि

दान, यज्ञ, तप, व्रत—हे शंभूच्या प्रसादाचे खरे कारण नाहीत; त्या कृपेचे कारण केवळ त्यांची करुणाच आहे.

Verse 66

दयामपि तदा कुर्यादसौ विश्वेश्वरः पराम् । यदाश्रुत्युक्तमध्वानं सद्भिः क्षुण्णं न संत्यजेत्

तेव्हा विश्वेश्वर परम दया प्रदान करतो—जो श्रुतीने सांगितलेला, सत्पुरुषांनी चाललेला धर्ममार्ग सोडत नाही।

Verse 67

अनुक्रोशं समर्थ्येति स त्वाष्ट्रः र्शाभवं शुचिः । संस्थाप्य लिंगमीशस्याराधयत्स्वस्थमानसः

करुणा मिळविण्याचा निश्चय करून, ऋशेपासून उत्पन्न तो शुद्ध त्वाष्ट्र—ईशाचे लिंग स्थापून—स्वस्थ मनाने ईशाची आराधना करू लागला।

Verse 68

आनीय पुष्पसंभारमार्तवं काननाद्बहु । स्नात्वाभ्यर्चयतीशानं कंदमूलफलाशनः

वनातून ऋतुनुसार पुष्कळ फुलांचा संग्रह आणून, स्नान करून, कंद-मूळ-फळांवर निर्वाह करून, तो ईशानाची पूजा करीत असे।

Verse 69

इत्थं त्वष्टृतनूजस्य लिंगाराधनचेतसः । त्रिहायनात्प्रसन्नोभूत्तस्येशः करुणानिधिः

अशा रीतीने त्वष्ट्याच्या पुत्राने लिंग-आराधनेत चित्त लावून तीन वर्षे पूर्ण केली; तेव्हा करुणानिधी ईश त्याच्यावर प्रसन्न झाला।

Verse 70

तस्मादेव हि लिंगाच्च प्रादुर्भूय भवोऽब्रवीत् । वरं वरय रे त्वाष्ट्र दृढभक्त्यानया तव

त्याच लिंगातून प्रकट होऊन भव म्हणाला—“अरे त्वाष्ट्रा, वर माग; तुझ्या या दृढ भक्तीने मी संतुष्ट आहे।”

Verse 71

प्रसन्नोस्मि भृशं बाल गुर्वर्थकृतचेतसः । गुरुणा गुरुपत्न्या च गुर्वपत्यद्वयेन च

हे बाळा! मी अत्यंत प्रसन्न आहे; कारण तुझे चित्त गुरुहितसेवेत रत आहे—गुरु, गुरुपत्नी आणि गुरुंच्या दोन्ही पुत्रांचा यथोचित सन्मान करणारे।

Verse 72

यथार्थितं तथा कर्तुं ते सामर्थ्यं भविष्यति

तू जसे मागितले आहेस, तसेच साध्य करण्याचे सामर्थ्य तुला प्राप्त होईल।

Verse 73

अन्यान्वरांश्च ते दद्यां त्वाष्ट्र तुष्टस्त्वदर्चया । ताञ्शृणुष्व महाभाग लिंगस्यास्याद्भुतश्रियः

हे त्वाष्ट्रा! तुझ्या अर्चनेने मी तुष्ट झालो आहे; तुला इतर वरही देईन। हे महाभागा! या लिंगाची अद्भुत शोभा ऐक।

Verse 74

त्वं सुवर्णादिधातूनां दारूणां दृषदामपि । मणीनामपिरत्नानां पुष्पाणामपि वाससाम्

तू सुवर्णादि धातू, लाकूड आणि दगड यांचाही; मणी-रत्ने; तसेच पुष्पे व वस्त्रे यांचाही जाणकार/अधिपती होशील।

Verse 75

कर्पूरादिसुगंधीनां द्रव्याणामप्यपामपि । कंदमूलफलानां च द्रव्याणामपि च त्वचाम्

तू कर्पूरादि सुगंधी द्रव्यांवर, जलांवरही; कंद-मूळ-फळांवर तसेच त्वचा/सालजन्य द्रव्यांवरही अधिकार/ज्ञान ठेवशील।

Verse 76

सर्वेषां वस्तुजातानां कर्तुं कर्म प्रवेत्स्यसि । यस्य यस्य रुचिर्यत्र सद्म देवालयादिषु

सर्व प्रकारच्या वस्तूंचे निर्माण व कार्य करण्यास तू समर्थ होशील। ज्याची जिथे जशी रुची असेल—गृह, देवालय इत्यादी—त्यानुसार तशीच रचना तू करून देऊ शकशील।

Verse 77

तस्य तस्येह तुष्ट्यै त्वं तथा कर्तुं प्रवेत्स्यसि । सर्वनेपथ्यरचनाः सर्वाः सूपस्य संस्कृतीः

इथे प्रत्येकाच्या तुष्टीसाठी तू अगदी त्याच प्रकारे सर्व काही करू शकशील। सर्व नेपथ्य-सज्जा व मांडणी, तसेच अन्न-व्यंजनांचे सर्व परिष्कार व तयारी तुला ज्ञात होतील।

Verse 78

सर्वाणि शिल्पकार्याणि तौर्यत्रिकमथापि च । सर्वं ज्ञास्यसि कर्तुं त्वं द्वितीय इव पद्मभूः

सर्व शिल्पकार्ये आणि तौर्यत्रिक म्हणजे त्रिविध संगीतकला तू आत्मसात करशील। सर्व काही करणे तुला येईल—जणू पद्मभू ब्रह्म्याप्रमाणे दुसराच।

Verse 79

नानाविधानि यंत्राणि नानायुधविधानकम् । जलाशयानां रचनाः सुदुर्गरचनास्तथा

नानाविध यंत्रे, विविध प्रकारची आयुधरचना, जलाशयांची बांधणी आणि सुदृढ दुर्गांची रचना—हे सर्व तुला ज्ञात होईल।

Verse 80

तादृक्कर्तुं पुरा वेत्सि यादृङ्नान्योऽधियास्यति । कलाजातं हि सर्वं त्वमवयास्यसि मे वरात्

अशा कार्यांना तू आधीच जाणून साध्य करशील, ज्यांचा विचारही दुसरा कोणी करणार नाही। माझ्या वरदानाने तू सर्व कलासमूहात पूर्ण प्रवीण होशील।

Verse 81

सर्वेंद्रजालिकी विद्या त्वदधीना भविष्यति । सर्वकर्मसु कौशल्यं सर्वबुद्धिवरिष्ठताम्

सर्व इंद्रजालविद्या तुझ्या अधीन होईल। सर्व कर्मांत तुला कौशल्य प्राप्त होईल आणि बुद्धीमध्ये तू सर्वोच्च श्रेष्ठता प्राप्त करशील।

Verse 82

सर्वेषां च मनोवृत्तिं त्वं ज्ञास्यसि वरान्मम । किं बहूक्तेन यत्स्वर्गे यत्पाताले यदत्र च

माझ्या वराने तू सर्वांची मनोवृत्ती जाणशील। अधिक काय सांगू—स्वर्गात जे आहे, पाताळात जे आहे आणि इथे जे आहे, ते सर्व तू जाणशील।

Verse 83

अतिलोकोत्तरं कर्म तत्सर्वं वेत्स्यसि स्वयम्

लोकांच्या मर्यादेपलीकडील, अतिलोकोत्तर अशी जी कर्मे आहेत, ती सर्व तू स्वतः जाणशील।

Verse 84

विश्वेषां विश्वकर्माणि विश्वेषु भुवनेषु च । यतो ज्ञास्यसि तन्नाम विश्वकर्मेति तेऽनघ

सर्व लोकांत व भुवनांत सर्वांचे कर्म तू जाणशील; म्हणून, हे निष्पाप, तुझे नाव ‘विश्वकर्मा’ असे होईल।

Verse 85

अपरः को वरो देयस्तव तं प्रार्थयाश्वहो । तवादेयं न मे किंचिल्लिंगार्चनरतस्य हि

तुला आणखी कोणता वर द्यावा? तो त्वरित माग। लिंगार्चनेत रत असलेल्या तुझ्यासाठी माझ्याकडे अदेय असे काहीच नाही।

Verse 86

अन्यत्रापि हि यो लिंगं समर्चयति सन्मतिः । तस्यापि वांछितं देयं किंपुनर्योविकाशिकम्

जो सन्मती पुरुष अन्यत्रही शिवलिंगाचे विधिपूर्वक पूजन करतो, त्यालाही इच्छित वर द्यावा; मग काशीमध्ये पूजन करणाऱ्यास तर किती अधिक!

Verse 87

येन काश्यां समभ्यर्चि येन काश्यां प्रतिष्ठितम् । येन काश्यां स्तुतं लिंगं स मे रूपाय दर्पणः

ज्याने काशीमध्ये पूजन केले, ज्याने काशीमध्ये लिंगाची प्रतिष्ठा केली, आणि ज्याने काशीमध्ये लिंगाची स्तुती केली—तोच माझ्या स्वरूपाचा दर्पण आहे.

Verse 88

तत्त्वं स्वच्छोसि मुकुरो मम नेत्रत्रयस्य हि । काश्यां लिंगार्चनात्त्वाष्ट्र वरं वरय सुव्रत

तू खरोखरच माझ्या त्रिनेत्राचा निर्मळ आरसा आहेस. हे त्वाष्ट्र (विश्वकर्मा), काशीतील लिंगार्चनेच्या फलाने एखादा वर माग—हे सुव्रतधारी।

Verse 89

काश्यां यो राजधान्यां मे हित्वा मामन्यमर्चयेत् । स वराकोल्पधीर्मुष्टोऽल्पतुष्टिर्मुक्तिवर्जितः

माझ्या राजधानी काशीमध्ये जो मला सोडून दुसऱ्याचे पूजन करतो, तो दीन, अल्पबुद्धी, कृपण, थोडक्यात तुष्ट होणारा आणि मुक्तिवंचित असतो.

Verse 90

तदानंदवनेह्यत्र समर्च्योहं मुमुक्षुभिः । द्रुहिणोपेंद्रचंद्रेंद्रैरिहान्यो न समर्च्यते

म्हणून येथे आनंदवनात मुमुक्षूंनी केवळ माझेच पूजन करावे. येथे ब्रह्मा, विष्णू, चंद्र आणि इंद्रही दुसऱ्याचे पूजन करीत नाहीत.

Verse 91

यथानंदवनं प्राप्य त्वं मामर्चितवानसि । तथान्ये पुण्यकर्माणो मामभ्यर्च्यैव मामिताः

जसा तू आनंदवनास येऊन माझी पूजा केलीस, तसाच इतर पुण्यकर्म करणारेही केवळ माझीच आराधना करून मला प्राप्त झाले आहेत।

Verse 92

अनुग्राह्योऽसि नितरां ततो वरय दुर्लभम् । श्राणितं तदवैहि त्वं वद मा चिरयस्व भोः

तू माझ्या अनुग्रहास अत्यंत पात्र आहेस; म्हणून एखादा दुर्लभ वर माग. तो दिला आहे असे जाण; बोल, हे प्रिय, उशीर करू नकोस।

Verse 93

विश्वकर्मोवाच । इदं यत्स्थापितं लिंगं मयाज्ञेनापि शंकर । तल्लिंगमन्येप्याराध्य संतु समृद्धिभाजनम्

विश्वकर्मा म्हणाला—हे शंकरा, अज्ञानामुळे मी हे लिंग स्थापिले. इतरांनीही त्या लिंगाची पूजा करून समृद्धीचे पात्र व्हावे।

Verse 94

अन्यच्च नाथ प्रार्थ्योसि तच्च विश्राणयिष्यसि । मया विनिर्मापयिता स्वं प्रासादं कदा भवान्

आणखी एक विनंती, हे नाथा—कृपा करून तीही द्या. आपला स्वतःचा प्रासाद-मंदिर माझ्याकडून केव्हा बांधून घ्याल?

Verse 95

देवदेव उवाच । एवमस्तु यदुक्तं ते तव लिंगसमर्चकाः । समृद्धिभाजनं वै स्युः स्युश्च निर्वाणदीक्षिताः

देवदेव म्हणाला—तू जसे सांगितलेस तसेच होवो. तुझ्या लिंगाचे उपासक निश्चयच समृद्धीचे पात्र होतील आणि निर्वाण-दीक्षेनेही दीक्षित होतील।

Verse 96

यदा च राजा भविता दिवोदासो विधेर्वरात् । तदा मे वचनात्तात प्रासादं मे विधास्यति

जेव्हा विधात्याच्या वराने राजा दिवोदास प्रकट होईल, तेव्हा हे प्रिय, माझ्या वचनाने तो माझ्यासाठी प्रासादरूप मंदिर उभारून देईल।

Verse 97

नवीकृत्य पुनः काशी निर्विष्टा तेन भूभुजा । गणेशमायया राज्यात्परिनिर्विण्णचेतसा

काशीला पुन्हा नव्य करून तो राजा तेथेच स्थिर झाला; आणि गणेशाच्या दिव्य मायाप्रभावाने त्याचे चित्त राज्यकारभारापासून पूर्ण विरक्त झाले।

Verse 98

विष्णोः सदुपदेशाच्च मामेव शरणं गतः । निर्वाणलक्ष्मीः प्राप्तेह हित्वा राज्यश्रियं चलाम्

विष्णूच्या सदुपदेशाने तो केवळ माझ्याच शरण आला; चंचल राज्यश्री त्यागून त्याने येथेच निर्वाणलक्ष्मी—मोक्षसंपदा—प्राप्त केली।

Verse 99

विश्वकर्मन्व्रज गुरोः शासनाय यतस्व च । गुरुभक्तिकृतो यस्मान्मद्भक्ता नात्र संशयः

हे विश्वकर्मा, गुरूच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी जा आणि प्रयत्न कर; कारण गुरुभक्तीने घडलेला मनुष्य निःसंशय माझा भक्त आहे।

Verse 100

ये गुरुं चावमन्यंते तेवमान्या मयाप्यहो । तस्माद्गुरूपदिष्टं हि कुरु शिष्यसमीहितम्

जे गुरुचा अवमान करतात ते माझ्याकडूनही तिरस्कृत होतात; म्हणून गुरूंनी जे सांगितले आहे तेच कर, शिष्यधर्मानुसार कर्तव्य पूर्ण कर।

Verse 110

ममार्च्यमविमुक्ताख्यं ततो देवि ममा ख्यकम् । विश्वनाथेति विश्वस्मिन्प्रथितं विश्वसौख्यदम्

माझे पूज्य स्वरूप ‘अविमुक्त’ म्हणून ओळखले जाते; आणि हे देवी, माझे प्रसिद्ध नाम ‘विश्वनाथ’ असे जगभर प्रथित असून सर्वांना कल्याण व सुख देणारे आहे.

Verse 120

काश्यां स्वलीलया देवि तिर्यग्योनिजुषामपि । ददामि चांते तत्स्थानं यत्र यांति न याज्ञिकाः

हे देवी, काशीत माझ्या स्वलीलेने मी तिर्यक्-योनीतील (पशुजन्म) जीवांनाही शेवटी असे पद/धाम देतो, जिथे यज्ञकर्म करणारे याज्ञिकही पोहोचत नाहीत.

Verse 125

चतुर्दशानां लिंगानां श्रुत्वाख्यानानि सत्तमः । चतुर्दश सुलोकेषु पूजां प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

चौदा लिंगांच्या पवित्र आख्यायिका ऐकून सत्तम पुरुष चौदा शुभ लोकांत अनुपम मान-सन्मान व पूजा प्राप्त करील.