Adhyaya 14

Verse 1

अगस्त्य उवाच । दृष्ट्वा भूदेवताः शंभुं किमाचख्युः षडानन । कानिकानि च लिंगानि तत्र तान्यपिचक्ष्व मे

अगस्त्य म्हणाले—हे षडानन! भूदेव (ब्राह्मण) शंभूला पाहून काय म्हणाले? आणि तेथे कोणकोणती लिंगे होती—तीही मला सांग.

Verse 2

ज्येष्ठस्थाने महापुण्ये देवदेवस्य वल्लभे । आश्चर्यं किमभूत्तत्र तदाचक्ष्व षडानन

ज्येष्ठस्थान—अतिशय पुण्यवान व देवदेवाच्या प्रिय—तेथे कोणते आश्चर्य घडले? हे षडानन, ते मला सांग.

Verse 3

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य यथा पृच्छि भवता तद्ब्रवीम्यहम् । मंदराद्रिं यदा देवो गतवान्ब्रह्मगौरवात्

स्कंद म्हणाले—हे अगस्त्य, तू जसे विचारलेस तसेच मी सांगतो. ब्रह्माच्या गौरवासाठी जेव्हा देव मंदर पर्वताकडे गेले…

Verse 4

तदा निराश्रया विप्राः क्षेत्रसंन्यासिनोनघाः । उपाकृताश्चाविरतं महाक्षेत्रप्रतिग्रहात्

तेव्हा ते निष्पाप ब्राह्मण—क्षेत्रनिष्ठ संन्यासी—सांसारिक आधाराविना होते; तरीही महाक्षेत्र (काशी) येथे मिळणाऱ्या दान-प्रतिग्रहाने ते अखंड पोसले जात होते।

Verse 5

खातंखातं च दंडाग्रैर्भूमिं कंदादिवृत्तयः । चक्रुः पुष्करिणीं रम्यां दंडखाताभिधां मुने

दंडांच्या टोकांनी वारंवार भूमी खोदून, कंदमूळादीवर निर्वाह करणाऱ्या त्या तपस्वींनी, हे मुने, एक रम्य पुष्करिणी निर्माण केली; ती ‘दंडखाता’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 6

तत्तीर्थं परितः स्थाप्य महालिंगान्यनेकशः । महेशाराधनपरास्तपश्चक्रुः प्रयत्नतः

त्या तीर्थाभोवती अनेक महालिंगे स्थापून, महेशाच्या आराधनेत तत्पर होऊन त्यांनी प्रयत्नपूर्वक तप आचरले।

Verse 7

विभूतिधारिणो नित्यं नित्यरुद्राक्षधारिणः । लिंगपूजारता नित्यं शतरुद्रियजापिनः

ते नित्य विभूती धारण करीत, नित्य रुद्राक्ष परिधान करीत, सदैव लिंगपूजेत रत असत आणि अखंड शतरुद्रीयाचा जप करीत।

Verse 8

ते श्रुत्वा देवदेवस्य पुनरागमनं मुने । तपःकृशा अतितरामासुरानंद मेदुराः

हे मुने, देवदेवाच्या पुनरागमनाची वार्ता ऐकून, तपाने कृश झालेले ते तपस्वीही अतिशय आनंदाने भरून गेले, जणू हर्षाने पुष्ट झाले।

Verse 9

द्विजाः पंचसहस्राणि चरतो विपुलं तपः । दंडखातान्महातीर्थादाजग्मुर्देवदर्शने

दंडखात नामक महातीर्थातून विपुल तप आचरित पाच हजार द्विज काशीत देवाच्या शुभ दर्शनासाठी आले।

Verse 10

तीर्थान्मंदाकिनी नाम्नो द्विजाः पाशुपतव्रताः । शिवैकाराधनपराः समेता अयुतोन्मिताः

मंदाकिनी नामक तीर्थातून पाशुपत व्रतधारी, केवळ शिवाराधनेत तत्पर असे दहा हजार द्विज एकत्र येऊन आले।

Verse 11

हंसतीर्थात्परिप्राप्ता अयुतं त्रिशतोत्तरम् । शतदुर्वाससस्तीर्थादेकादश शताधिकम्

हंसतीर्थातून दहा हजार तीनशे द्विज आले; आणि शत-दुर्वासा तीर्थातून अकराशेहून अधिक आले।

Verse 12

मत्स्योदर्याः परापेतुः सहस्राणि षडेव हि । कपालमोचनात्सप्त शतान्यभ्यागता द्विजाः

मत्स्योदरीहून नक्कीच सहा हजार आले; आणि कपालमोचनातून सातशे द्विज आले।

Verse 13

ऋणमोचनतस्तीर्थात्सहस्रं द्विशताधिकम् । वैतरण्या अपि मुने द्विजानामयुतार्धकम्

ऋणमोचन तीर्थातून एक हजार दोनशे आले; आणि हे मुने, वैतरणीतूनही पाच हजार द्विज आले।

Verse 14

ततः पृथूदकात्कुंडात्पृथुना परिखानितात् । अयासिषुर्द्विजानां च शतान्येव त्रयोदश

त्यानंतर पृथु राजाने परिखा खोदून तयार केलेल्या ‘पृथूदक’ नावाच्या कुंडातून तेराशे द्विज (ब्राह्मण) प्रकट झाले।

Verse 15

तथैवाप्सरसः कुंडान्मेनकाख्याच्छतद्वयम् । उर्वशीकुंडतः प्राप्ताः सहस्रं द्विशताधिकम्

तसेच मेनका नावाच्या अप्सराकुंडातून दोनशे आले; आणि उर्वशी-कुंडातून एक हजार दोनशे (अधिक) प्राप्त झाले।

Verse 16

तथैरावतकुंडाच्च ब्राह्मणास्त्रिशतानि च । गंधर्वाप्सरसः सप्त शतानि द्विशतानि च

तसेच ऐरावत-कुंडातून तीनशे ब्राह्मण आले; आणि गंधर्व सातशे व अप्सरा दोनशे प्राप्त झाल्या।

Verse 17

वृषेशतीर्थादाजग्मुर्नवतिः सशतत्रया । यक्षिणीकुंडतः प्राप्ताः सहस्रं त्रिशतोत्तरम्

वृषेश-तीर्थातून तीनशे नव्वद आले; आणि यक्षिणी-कुंडातून एक हजार तीनशे प्राप्त झाले।

Verse 18

लक्ष्मीतीर्थात्परं जग्मुः षोडशैव शतानि च । पिशाचमोचनात्सप्त सहस्राणि द्विजोत्तमाः

लक्ष्मी-तीर्थातून पुढे सोळाशे गेले; आणि पिशाचमोचनातून सात हजार श्रेष्ठ द्विज आले।

Verse 19

पितृकुंडाच्छतंसाग्रं ध्रुवतीर्थाच्छतानि षट् । मानसाख्याच्च सरसो द्विशती सशतत्रया

पितृकुंडातून शंभराहून अधिक लोक आले; ध्रुवतीर्थातून सहाशे; आणि मानस नावाच्या सरोवरातून दोनशे व आणखी शंभर—अशा रीतीने काशीच्या तीर्थपावनतेने आकृष्ट होऊन मोठे समुदाय जमले।

Verse 20

ब्राह्मणा वासुकिहृदात्सहस्राणि दशैव तु । तथैवाष्टशतं द्रष्टुं जानकीकुंडतो द्विजाः

वासुकिह्रदातून दहा हजार ब्राह्मण आले; तसेच जानकीकुंडातून आठशे द्विज प्रभूचे दर्शन घेण्याच्या उत्कंठेने आले।

Verse 21

काशीनाथमनुप्राप्ताः परमानंददायिनम् । तथा गौतमकुंडाच्च शतानिनव चागताः

ते परम आनंद देणाऱ्या काशीनाथाजवळ पोहोचले; तसेच गौतमकुंडातूनही नऊशे लोक आले।

Verse 22

तीर्थाद्दुर्गतिसंहर्तुर्बाह्मणाः प्रतिपेदिरे । एकादशशतान्येव द्रष्टुं देवमुमापतिम्

दुर्गतीचा संहार करणाऱ्या त्या तीर्थातून ब्राह्मण निघाले; उमापती देवाचे दर्शन घेण्यासाठी बरोबर अकराशे जण आले।

Verse 23

असीसंभेदमारभ्य गंगातीरस्थिता द्विजाः । आसंगमेश्वरात्तत्र परिप्राप्ता घटोद्भव

असी-संगमापासून आरंभ करून गंगातीरावर स्थित द्विज आसंगमेश्वराहून तेथे येऊन पोहोचले—हे घटोद्भव (अगस्त्य)!

Verse 24

अष्टादशसहस्राणि तथा पंचशतान्यपि । ब्राह्मणाः पंचपंचाशद्गंगातीरात्समागताः

अठरा हजार आणि आणखी पाचशेही—गंगातीरीहून पंचावन्न दलांचे ब्राह्मण एकत्र आले।

Verse 25

सार्द्रदूर्वाक्षतकरैः सपुष्पफलपाणिभिः । सुगंधमाल्यहस्तैश्च ब्राह्मणैर्जयवादिभिः

ओलसर दूर्वा व अक्षत हातात, पुष्प-फळ करपात्रात, सुगंधी माळा धारण करून—‘जय’ व मंगलघोष करीत ब्राह्मण आले।

Verse 26

स्तुतो मंगलसूक्तैश्च प्रणतश्च पुनःपुनः । तेभ्यो दत्ताभयः शंभुः पप्रच्छ कुशलं मुदा

मंगलसूक्तांनी स्तुत होऊन व पुनःपुनः प्रणाम स्वीकारून, शंभूंनी त्यांना अभय दिले; मग आनंदाने कुशलक्षेम विचारले।

Verse 27

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः प्रबद्धकरसंपुटाः । क्षेत्रे निवसतां नाथ सदानः कुशलोदयः

मग ते ब्राह्मण हात जोडून म्हणाले—“हे नाथ! या क्षेत्रात वसणाऱ्यांस सदैव कुशलतेचा उदय होतो।”

Verse 28

विशेषतः कृतोऽस्माभिः साक्षान्नयनगोचरः । त्वं यत्स्वरूपं श्रुतयो न विदुः परमार्थतः

विशेषतः आपण आम्हांस प्रत्यक्ष नेत्रगोचर दर्शन दिले—आपले ते स्वरूप, जे श्रुतीही परमार्थतः पूर्ण जाणू शकत नाहीत।

Verse 29

सदैवाकुशलं तेषां ये त्वत्क्षेत्रपराङ्मुखाः । चतुर्दशापि वै लोकास्तेषां नित्यं पराङ्मुखाः

जे तुझ्या पवित्र क्षेत्र काशीपासून विमुख होतात, त्यांच्यावर सदैव अमंगलच राहते. चौदाही लोकही त्यांच्या प्रति नित्यच पराङ्मुख असतात.

Verse 30

येषां हृदि सदैवास्ते काशीत्वाशीविषां गद । संसाराशीविषविषं न तेषां प्रभवेत्क्वचित्

हे मुने, ज्यांच्या हृदयात सदा ‘काशीभाव’ सर्पविषावरच्या औषधासारखा वास करतो, त्यांच्यावर संसाररूपी सर्पविष कधीही प्रभाव टाकत नाही.

Verse 31

गर्भरक्षामणिर्मंत्रः काशीवर्णद्वयात्मकः । यस्य कंठे सदा तिष्ठेत्तस्याकुशलता कुतः

गर्भरक्षामणीसारखा रक्षण करणारा हा मंत्र ‘काशी’ या दोन अक्षरांचा आहे. ज्याच्या कंठी तो सदा वास करतो, त्याला अमंगल कुठून होईल?

Verse 32

सुधां पिबति यो नित्यं काशीवर्णद्वयात्मिकाम् । स नैर्जरीं दशां हित्वा सुधैव परिजायते

जो नित्य ‘काशी’ या द्व्यक्षरी स्वरूपरूपी सुधेचे पान करतो, तो मर्त्य अवस्था सोडून अमृतस्वरूपच होऊन पुन्हा प्रकटतो.

Verse 33

श्रुतं कर्णामृतं येन काशीत्यक्षरयुग्मकम् । न समाकणर्यत्येव स पुनर्गर्भजां कथाम्

ज्याने ‘काशी’ या द्व्यक्षररूपी कर्णामृताचे श्रवण केले, तो पुन्हा गर्भप्रवेशाची कथा—पुनर्जन्म—खरोखर ऐकत नाही.

Verse 34

काशी रजोपि यन्मूर्ध्नि पतेदप्यनिलाहतम् । चंद्रशेखरतन्मूर्धा भवेच्चंद्रकलांकितः

काशीच्या रजाचा एखादा कणही वाऱ्याने उडून जरी कुणाच्या मस्तकी पडला, तरी त्याचे मस्तक चंद्रशेखर शिवाच्या मस्तकासारखे चंद्रकलेने अलंकृत होते।

Verse 35

प्रसंगतोपि यन्नेत्रपथमानंदकाननम् । यातं तेत्र न जायंते नेक्षेरन्पितृकान नम्

केवळ योगायोगानेही आनंदकानन नेत्रपथात आले, तर तो पुन्हा जन्म होणाऱ्या लोकात जात नाही; आणि पितृलोकातील ‘पितृकानन’ही पुन्हा पाहत नाही।

Verse 36

गच्छता तिष्ठता वापि स्वपता जाग्रताथवा । काशीत्येष महामंत्रो येन जप्तः सनिर्भयः

चालताना किंवा उभे असताना, झोपेत वा जागेपणी—जो ‘काशी’ हा महामंत्र जपतो, तो निर्भय होतो।

Verse 37

येन बीजाक्षरयुगं काशीति हृदि धारितम् । अबीजानि भवंत्येव कर्मबीजानि तस्य वै

ज्याने ‘काशी’ हे बीजाक्षरयुग हृदयात धारण केले आहे, त्याची कर्मबीजेही बीजरहित होतात—अंकुर फुटण्यास असमर्थ।

Verse 38

काशी काशीति काशीति जपतो यस्य संस्थितिः । अन्यत्रापि सतस्तस्य पुरो मुक्तिः प्रकाशते

ज्याची स्थिती ‘काशी, काशी, काशी’ असा जप करण्यात स्थिर आहे, त्याच्या समोर मुक्ती प्रकटते—तो अन्यत्र राहात असला तरीही।

Verse 39

क्षेममूर्तिरियं काशी क्षेममूर्तिर्भवान्भव । क्षेममूर्तिस्त्रिपथगा नान्यत्क्षेमत्रयं क्वचित्

ही काशी क्षेमाची साक्षात् मूर्ती आहे; हे भव (शिवा), आपणही क्षेमस्वरूप आहात। त्रिपथगा गंगाही क्षेममयी आहे; यांखेरीज कुठेही ‘क्षेमत्रय’ नाही।

Verse 40

ब्राह्मणानामिति वचः क्षेत्रभक्तिविबृंहितम् । निशम्य गिरिजाकांतस्तुतोष नितरां हरः

क्षेत्रभक्तीने उजळलेल्या ब्राह्मणांच्या त्या वचनांना ऐकून गिरिजाकांत हर अत्यंत संतुष्ट झाला।

Verse 41

प्रोवाच च प्रसन्नात्मा धन्या यूयं द्विजर्षभाः । येषामिहेदृशी भक्तिर्मम क्षेत्रेतिपावने

मग प्रसन्नचित्त होऊन ते म्हणाले—“हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुम्ही धन्य आहात; कारण माझ्या या परम पावन क्षेत्रात तुमची अशी भक्ती आहे।”

Verse 42

जाने सत्त्वमया जाताः क्षेत्रस्यास्य निषेवणात् । नीरजस्का वितमसः संसारार्णवपारगाः

“मला ठाऊक आहे—या क्षेत्राच्या सेवासंगतीने तुम्ही सत्त्वमय झाला आहात; रजोगुणरहित व तमोगुणापलीकडे जाऊन तुम्ही संसारसागराचा पार गाठला आहे।”

Verse 43

वाराणस्यास्तु ये भक्तास्ते भक्ता मम निश्चितम् । जीवन्मुक्ता हि ते नूनं मोक्षलक्ष्म्या कटाक्षिताः

“आणि जे वाराणसीचे भक्त आहेत, ते निश्चयाने माझेच भक्त आहेत। मोक्षलक्ष्मीच्या कृपाकटाक्षाने ते खरोखर जीवन्मुक्त आहेत।”

Verse 44

यैश्च काशीस्थितो जंतुरल्पकोपि विरोधितः । तैर्वै विश्वंभरा सर्वा मया सह विरोधिता

ज्यांनी काशीत वसणाऱ्या एखाद्या जंतूचाही किंचित् विरोध किंवा हिंसा केली, त्यांनी खरोखर माझ्यासह सर्व विश्वंभरा पृथ्वीचा विरोध केला आहे.

Verse 45

वाराणस्याः स्तुतिमपि यो निशम्यानुमोदते । अपि ब्रह्मांडमखिलं ध्रुवं तेनानुमोदितम्

जो वाराणसीची स्तुतीसुद्धा ऐकून हर्षाने अनुमोदन करतो, त्याने निश्चयच अखिल ब्रह्मांडाचे अनुमोदन केले असे होते.

Verse 46

निवसंति हि ये मर्त्या अस्मिन्नानंदकानने । ममांतःकरणे ते वै निवसेयुरकल्मषाः

या आनंदकाननात जे मर्त्य निवास करतात, ते पापमलरहित होऊन खरोखर माझ्याच अंतःकरणात वास करतात.

Verse 47

निवसंति मम क्षेत्रे मम भक्तिं प्रकुर्वते । मम लिंगधरा ये तु तानेवोपदिशाम्यहम्

जे माझ्या क्षेत्रात राहून माझी भक्ती आचरतात आणि माझे लिंग धारण करतात, त्यांनाच मी स्वतः उपदेश करतो.

Verse 48

निवसंति मम क्षेत्रे मम भक्तिं न कुर्वते । मम लिंगधरा ये नो न तानुपदिशाम्यहम्

परंतु जे माझ्या क्षेत्रात राहूनही माझी भक्ती करत नाहीत—जरी ते माझे लिंग धारण करत असले—अशांना मी उपदेश देत नाही.

Verse 49

काशी निर्वाणनगरी येषां चित्ते प्रकाशते । ते मत्पुरः प्रकाशंते नैःश्रेयस्या श्रिया वृताः

ज्यांच्या चित्तात निर्वाणनगरी काशी प्रकाशते, ते माझ्या धामातही प्रकाशमान होतात, परम नैःश्रेयस-श्रीने आवृत।

Verse 50

मोक्षलक्ष्मीरियं काशी न येभ्यः परिरोचते । स्वर्लक्ष्मीं कांक्षमाणेभ्यः पतितास्ते न संशयः

ही काशी मोक्षलक्ष्मी आहे; जिला ती रुचत नाही आणि जे स्वर्गलक्ष्मीची इच्छा करतात, ते निःसंशय पतित आहेत।

Verse 51

काथीं संकाक्षमाणानां पुरुषार्थचतुष्टयम् । पुरः किंकरवत्तिष्ठेन्ममानुग्रहतो द्विजाः

हे द्विजांनो! जे काशीची उत्कट इच्छा करतात, त्यांच्या पुढे धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष हे चार पुरुषार्थ माझ्या अनुग्रहाने सेवकासारखे उभे राहतात।

Verse 52

आनंदकानने ह्यत्र ज्वलद्दावानलोस्म्यहम् । कर्मबीजानि जंतूनां ज्वालये न प्ररोहये

या आनंदकाननात मी ज्वलंत दावानलासारखा आहे; मी जीवांची कर्मबीजे जाळून टाकतो आणि ती पुन्हा उगवू देत नाही।

Verse 53

वस्तव्यं सततं काश्यां यष्टव्योहं प्रयत्नतः । जेतव्यौ कलिकालौ च रंतव्या मुक्तिरंगना

सतत काशीत वास करावा; प्रयत्नपूर्वक माझी पूजा करावी; कलियुगाचे दोष जिंकावेत; आणि मुक्तिरूपिणी कुलवधूत रमावे।

Verse 54

प्राप्यापि काशीं दुर्बुद्धिर्यो न मां परिसेवते । तस्य हस्तगताप्याशु कैवल्यश्रीः प्रणश्यति

काशी प्राप्त करूनही जो दुर्बुद्धी मला भजत-सेवत नाही, त्याच्या हातात आली-सी कैवल्यश्रीही शीघ्र नष्ट होते।

Verse 55

धन्या मद्भक्तिलक्ष्माणो ब्राह्मणाः काशिवासिनः । यूयं यच्चेतसो वृत्तेर्न दूरेहं न काशिका

मद्भक्तिलक्ष्मीने युक्त काशीवासी ब्राह्मण धन्य आहेत। तुमच्यासाठी मनाच्या वृत्तीमात्राने न मी दूर, न काशिका दूर आहे।

Verse 56

दातव्यो वो वरः कोत्र व्रियतां मे यथारुचि । प्रेयांसो मे यतो यूयं क्षेत्रसंन्यासकारिणः

इथे मी तुम्हाला कोणता वर देऊ? तुमच्या इच्छेनुसार निवडा. कारण या क्षेत्रात संन्यास करणारे तुम्ही मला अत्यंत प्रिय आहात।

Verse 57

इति पीत्वा महेशानमुखक्षीराब्धिजां सुधाम् । परितृप्ता द्विजाः सर्वे वव्रुर्वरमनुत्तमम्

अशा रीतीने महेशानाच्या मुखातून क्षीरसागरजन्य सुधा पिऊन सर्व द्विज पूर्ण तृप्त झाले आणि त्यांनी अनुत्तम वर मागितला।

Verse 58

ब्राह्मणा ऊचुः । उमापते महेशान सर्वज्ञ वर एष नः । काशी कदापि न त्याज्या भवता भवतापहृत्

ब्राह्मण म्हणाले—हे उमापते, हे महेशान, हे सर्वज्ञ! हा आमचा वर: हे भवतापहर्ता, आपण काशी कधीही सोडू नये।

Verse 59

वचनाद्ब्राह्मणानां तु शापो मा प्रभवत्विह । कदाचिदपि केषांचित्काश्यां मोक्षांतरायकः

ब्राह्मणांच्या वचनांतून उत्पन्न होणारा शाप येथे कधीही प्रभावी ठरू नये; काशीत कोणाच्याही मोक्षाला तो कधी अडथळा होऊ नये।

Verse 60

तव पादाबुंजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु नः । आ कलेवरपातं च काशीवासोस्तु नोनिशम्

तुमच्या चरणकमलांच्या युगुलावर आमची द्वंद्वरहित, अढळ भक्ती असो; आणि देहपात (मृत्यू) होईपर्यंत अखंड आमचा काशीवास असो।

Verse 61

किमन्येन वरेणेश देय एष वरो हि नः । अवधेह्यंधकध्वंसिन्वरमन्यं वृणीमहे

हे वरद ईश्वरा, दुसऱ्या वराची आम्हाला काय गरज? हाच आमचा वर आहे। हे अंधकध्वंसिना, हा वर द्या; आम्ही दुसरा वर निवडत नाही।

Verse 62

तव प्रतिनिधी कृत्यास्माभिस्त्वद्भक्तिभावितैः । प्रतिष्ठितेषु लिंगेषु सान्निध्यं भवतोऽस्त्विह

तुमच्या भक्तीने भावित आम्ही हे तुमचे प्रतिनिधी म्हणून प्रतिष्ठापित करू; येथे या प्रतिष्ठित लिंगांत तुमचे दिव्य सान्निध्य नांदो।

Verse 63

श्रुत्वेति तेषां वाक्यानि तथास्त्विति पिनाकिना । प्रोचेऽन्योपि वरो दत्तो ज्ञानं वश्च भविष्यति

त्यांचे वचन ऐकून पिनाकी (शिव) म्हणाले, “तथास्तु।” आणि पुढे म्हणाले, “आणखी एक वर दिला आहे—तुमच्यात ज्ञानही प्रकट होईल।”

Verse 64

पुनः प्रोवाच देवेशो निशामयत भो द्विजाः । हितं वः कथयाम्यत्र तदनुष्ठीयतां ध्रुवम्

पुन्हा देवेश म्हणाला—हे द्विजहो, ऐका। येथे तुमचे खरे हित जे आहे तेच मी सांगतो; ते निश्चयाने आचरा।

Verse 65

सेव्योत्तरवहा नित्यं लिंगमर्च्यं प्रयत्नतः । दमो दानं दया नित्यं कर्तव्यं मुक्तिकांक्षिभिः

उत्तरवहाची नित्य सेवा करावी आणि लिंगाचे प्रयत्नपूर्वक अर्चन करावे। दम, दान व दया—मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी सदैव करावी.

Verse 66

इदमेव रहस्यं च कथितं क्षेत्रवासिनाम् । मतिः परहिता कार्या वाच्यं नोद्वेगकृद्वचः

हेच रहस्य क्षेत्रवासियांकरिता सांगितले आहे। बुद्धी परहितात ठेवावी आणि कोणास उद्वेग न होईल असेच वचन बोलावे.

Verse 67

मनसापि न कर्तव्यमेनोत्र विजिगीषुणा । अत्रत्यमक्षयं यस्मात्सुकृतं सुकृतेतरम्

जो खरा विजय इच्छितो, त्याने येथे मनानेही पाप करू नये; कारण या स्थानी केलेले कर्म—पुण्य असो वा पाप—अक्षय होते.

Verse 68

अन्यत्र यत्कृतं पापं तत्काश्यां परिणश्यति । वाराणस्यां कृतं पापमंतर्गेहे प्रणश्यति

इतरत्र केलेले पाप काशीत आल्यावर नष्ट होते; पण वाराणसीत केलेले पाप ‘अंतर्गृही’च—म्हणजे अंतःकरणशुद्धीने, कठीणतेने—नष्ट होते.

Verse 69

अंतर्गेहे कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् । पिशाचनरकप्राप्तिर्गच्छत्येव बहिर्यदि

काशीच्या अंतःप्रांगणात केलेले पाप ‘पैशाच्य’ नरकास नेणारे आहे; परंतु जो पवित्र सीमाबाहेर जातो, तो निश्चयाने ‘पिशाच’ नरकास प्राप्त होतो।

Verse 70

न कल्पकोटिभिः काश्यां कृतं कर्म प्रमृज्यते । किंतु रुद्रपिशाचत्वं जायतेऽत्रायुतत्रयम्

कोट्यवधी कल्पांतही काशीत केलेले कर्म पुसले जात नाही; उलट याच ठिकाणी तीस हजार वर्षे ‘रुद्र-पिशाच’त्व उत्पन्न होते।

Verse 71

वाराणस्यां स्थितो यो वै पातकेषु रतः सदा । योनिं प्राप्यापि पैशाचीं वर्षाणामयुतत्रयम्

जो वाराणसीत राहून सदैव पातकांत रत असतो, तो पैशाची (राक्षसी) योनी प्राप्त करूनही तीस हजार वर्षे तीतच भोगतो।

Verse 72

पुनरत्रैव निवसञ्ज्ञानं प्राप्स्यत्यनुत्तमम् । तेन ज्ञानेथ संप्राप्ते मोक्षमाप्स्यत्यनुत्तमम्

नंतर तो येथेच पुन्हा निवास करून अनुपम ज्ञान प्राप्त करतो; आणि ते ज्ञान प्राप्त झाल्यावर अनुपम मोक्षाला पोहोचतो।

Verse 73

दुष्कृतानि विधायेह बहिः पंचत्वमागताः । तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः

येथे दुष्कृत्ये करून जे पवित्र सीमाबाहेर मृत्यूस प्राप्त झाले, त्यांची गती मी सांगतो—हे द्विजश्रेष्ठांनो, ऐका।

Verse 74

यामाख्या मे गणाः संति घोरा विकृतमूर्त्तयः । मूषायां ते धमंत्यादौ क्षेत्रदुष्कृतकारिणः

माझे ‘याम’ नावाचे गण अत्यंत घोर व विकृतमूर्ती आहेत। क्षेत्रात दुष्कृत करणाऱ्यांना ते प्रथम भट्टीत फुंकर देऊन तापवितात।

Verse 75

नयंत्यनूपप्रायां च ततः प्राचीं दुरासदाम् । वर्षाकाले दुराचारान्पातयंति महाजले

त्यानंतर ते त्यांना दलदली प्रदेशात नेतात आणि मग दुर्गम पूर्वेकडील भागात. पावसाळ्यात दुराचार्‍यांना ते प्रचंड जलप्रवाहात ढकलतात।

Verse 76

जलौकाभिः सपक्षाभिर्दंदशूकैर्जलोद्भवैः । दुर्निवारैश्च मशकैर्दश्यंते ते दिवानिशम्

ते दिवस-रात्र जळव्या, पंखधारी जलज सर्प आणि आवरता न येणाऱ्या डासांच्या दंशांनी छळले जातात।

Verse 77

ततो यामैर्हिमर्तौ ते नीयंतेऽद्रौ हिमालये । अशनावरणैर्हीनाः क्लेश्यंते ते दिवानिशम्

मग हिवाळ्यात यामगण त्यांना हिमालयातील पर्वतावर नेतात. अन्न व आसरा नसल्याने ते दिवस-रात्र क्लेश भोगतात।

Verse 78

मरुस्थले ततो ग्रीष्मे वारिवृक्षविवर्जिते । दिवाकरकरैस्तीव्रैस्ताप्यंते ते पिपासिताः

मग उन्हाळ्यात पाणी व वृक्ष नसलेल्या वाळवंटात, तहानेल्या अवस्थेत ते सूर्याच्या तीव्र किरणांनी होरपळतात।

Verse 79

क्लेशितास्ते गणैरुग्रैर्यातनाभिः समंततः । इत्थं कालमसंख्यातमानीयंते ततस्त्विह

उग्र गणांनी सर्व बाजूंनी नानाविध यातनांनी क्लेशित केलेले ते, अशा रीतीने असंख्य काळ दुःख भोगतात; नंतर त्यांना येथे आणले जाते।

Verse 80

निवेदयंति ते यामाः कालराजांतिके ततः । कालराजोपि तान्द्रष्ट्वा कर्मसंस्मार्य दुष्कृतम्

मग यमदूत त्यांना कालराज यमाच्या सान्निध्यात निवेदन करतात; आणि कालराज त्यांना पाहून त्यांच्या कर्मांचे, विशेषतः दुष्कर्मांचे, स्मरण करतो।

Verse 81

विवस्त्रान्क्षुत्तृषार्तांश्च लग्नपृष्ठोदरत्वचः । अन्यै रुद्रपिशाचैश्च सहसंयोजयत्यपि

नग्न, क्षुधा-तृषेने व्याकुळ, ज्यांची त्वचा पाठ व पोटाला चिकटली आहे—अशांना तो इतर रुद्रपिशाचांसह बलपूर्वक जोडतो।

Verse 82

ततो रुद्रपिशाचास्ते भैरवानुचराः सदा । सहंते क्लममत्यर्थं क्षुत्तृष्णोग्रत्वसंभवम्

मग ते रुद्रपिशाच—जे सदैव भैरवाचे अनुचर आहेत—क्षुधा-तृषेच्या उग्रतेतून उत्पन्न झालेला अत्यंत क्लम सहन करतात।

Verse 83

आहारं रुधिरोन्मिश्रं ते लभंते कदाचन । एवं त्र्ययुतसंख्याकं कालं तत्रातिदुःखिताः

कधी कधी त्यांना रक्तमिश्रित आहार मिळतो; आणि अशा प्रकारे तीन अयुतांच्या संख्येइतका काळ तेथे ते अत्यंत दुःखी राहतात।

Verse 84

श्मशानस्तंभमभितो नीयंते कंठपाशिताः । पिपासिता अपि न तेंऽबुस्पर्शमपि चाप्नुयुः

श्मशान-स्तंभावती ते कंठी पाशबद्ध होऊन ओढले जातात। तीव्र तहान लागली तरी त्यांना पाण्याचा स्पर्शसुद्धा मिळत नाही।

Verse 85

अथ संक्षीणपापास्ते कालभैरवदर्शनात् । इहैव देहिनो भूत्वा मुच्यंते ते ममाज्ञया

मग कालभैरवदर्शनाने त्यांची पापे क्षीण होतात। ते इथेच देहधारी होऊन माझ्या आज्ञेने मुक्त होतात।

Verse 86

तस्मान्न कामयेतात्र वाङ्मनःकर्मणाप्यघह म् । शुचौ पथि सदा स्थेयं महालाभमभीप्सुभिः

म्हणून तेथे वाणी, मन किंवा कर्मानेही पापाची इच्छा करू नये. महालाभ इच्छिणाऱ्यांनी सदैव शुद्ध मार्गावर राहावे।

Verse 87

नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । ममानुग्रहमासाद्य गच्छत्येव परां गतिम्

अविमुक्तात जो पापी मरण पावतो तो नरकात जात नाही. माझा अनुग्रह मिळवून तो निश्चयाने परम गतीला जातो.

Verse 88

अनाशनं यः कुरुते मद्भक्त इह सुव्रतः । न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

जो माझा भक्त असून सुव्रताने दृढ होऊन येथे उपवास करतो, त्याला कोट्यवधी कल्पांनंतरही पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 89

अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्विषम् । अविमुक्तं सदा सेव्यं संसारभयमोचकम्

हे मानुष्यजीवन अनित्य व अनेक दोषांनी युक्त आहे असे जाणून, संसारभय दूर करणाऱ्या अविमुक्त (काशी)चे सदैव आश्रय-सेवन करावे।

Verse 90

नान्यत्पश्यामि जंतूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । सर्वपापप्रशमनीं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

जीवांसाठी वाराणसीपुरीखेरीज मला दुसरा उपाय दिसत नाही; ती सर्व पापांचे शमन करणारी, कलियुगात स्वयं प्रायश्चित्तस्वरूप आहे।

Verse 91

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् । अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

हजारो जन्मांतरी जे पाप संचित झाले आहे, अविमुक्तात प्रवेश करणाऱ्याचे ते सर्व नष्ट होते।

Verse 92

जन्मांतरसहस्रेषु युंजन्योगी यदाप्नुयात् । तदिहैव परो मोक्षो मरणादधि गम्यते

हजारो जन्मे साधना करून योगी जो परम मोक्ष मिळवतो, तोच येथे (अविमुक्तात) मृत्यूद्वारेही प्राप्त होतो।

Verse 93

तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये विमुक्तकृतालयाः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्

जे तिर्यक्-योनीत (पशु इ.) जन्मलेले प्राणी विमुक्त (अविमुक्त) येथे निवास करतात, ते काळाने मृत्यू पावल्यावर तेही परम गतीला जातात।

Verse 94

अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तमसावृताः । विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः

जे मूढ तमाने आच्छादित होऊन अविमुक्ताचे सेवन करीत नाहीत, ते विष्ठा-मूत्र-रेत यांच्या मध्येच पुन्हा पुन्हा वास करतात।

Verse 95

अविमुक्तं समासाद्य यो लिंगं स्थापयेत्सुधीः । कल्पकोटिशतैर्वापि नास्ति तस्य पुनर्भवः

जो सुधी अविमुक्तास जाऊन शिवलिंगाची स्थापना करतो, त्याला कोट्यवधी कल्पांपर्यंतही पुनर्जन्म होत नाही।

Verse 96

ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनं ध्रुवम् । अविमुक्ते मृतानां तु पतनं नैव विद्यते

काळाने ग्रह-नक्षत्र-ताऱ्यांचेही पतन निश्चित; पण अविमुक्तात देहत्याग करणाऱ्यांचे पतन कधीच होत नाही।

Verse 97

ब्रह्महत्यां नरः कृत्वा पश्चात्संयतमानसः । प्राणांस्त्यजति यः काश्यां स मुक्तो नात्र संशयः

एखाद्याने ब्रह्महत्या केली तरी, नंतर मन संयमित करून जो काशीत प्राणत्याग करतो तो मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 98

स्त्रियः पतिव्रता याश्च मम भक्तिसमाहिताः । अविमुक्ते मृता विप्रा यांति ताः परमां गतिम्

हे विप्रा! ज्या स्त्रिया पतिव्रता असून माझ्या भक्तीत एकनिष्ठ आहेत, त्या अविमुक्तात देहत्याग करून परम गतीला जातात।

Verse 99

अत्रोत्क्रमणकालेहं स्वयमेव द्विजोत्तमाः । दिशामि तारकं ब्रह्म देही स्याद्येन तन्मयः

हे द्विजोत्तमांनो, येथे काशीत देहत्यागाच्या वेळी मी स्वतः तारक-ब्रह्म—मोक्षप्रद मंत्र—उपदेशतो; ज्यायोगे देही त्या परम तत्त्वात तन्मय होतो।

Verse 100

मन्मना मम भक्तश्च मयि सर्वार्पितक्रियः । यथा मोक्षमिहाप्नोति न तथान्यत्रकुत्रचित्

ज्याचे मन माझ्यात स्थिर आहे, जो माझा भक्त आहे आणि जो सर्व कर्मे मला अर्पित करतो—तो येथे काशीत असा मोक्ष प्राप्त करतो, जो अन्यत्र कुठेही मिळत नाही।

Verse 110

महादानेन चान्यत्र यत्फलं लभ्यते नरैः । अविमुक्ते तु काकिण्यां दत्तायां तदवाप्यते

इतरत्र महादानाने जे फळ नरांना मिळते, तेच फळ अविमुक्त (काशी) येथे तर एक काकिणी इतके दान दिल्यावरही प्राप्त होते।

Verse 120

तेपि साक्षाद्विरूपाक्षं प्रत्यक्षीकृत्य वाडवाः । प्रहृष्टमनसोऽत्यंतं प्रययुः स्वस्वमाश्रयम्

ते वाडवही साक्षात् विरूपाक्ष (शिव) यांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेऊन, अत्यंत आनंदित मनाने आपल्या-आपल्या धामास निघून गेले।

Verse 122

स्कंद उवाच । पठित्वा पाठयित्वा च रहस्याख्यानमुत्तमम् । श्रद्धालुः पातकैर्मुक्तः शिवलोके महीयते

स्कंद म्हणाले—हे उत्तम रहस्याख्यान स्वतः वाचून आणि इतरांना वाचायला लावून, श्रद्धाळू पुरुष पापमुक्त होऊन शिवलोकी गौरविला जातो।