Adhyaya 5

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्येपि ये गणास्तत्र काश्यां लिंगानि चक्रिरे । तांश्च ते कथयिष्यामि कुंभयोने निशामय

स्कंद म्हणाले—काशीत तेथे इतर गणांनीही लिंगांची स्थापना केली. हे कुंभयोने, ऐक; तेही मी तुला सांगतो।

Verse 2

गणेन पिंगलाख्येन पिंगलाख्येशसंज्ञितम् । लिंगं प्रतिष्ठितं शंभोः कपर्दीशादुदग्दिशि

पिंगल नावाच्या गणाने शंभूचे एक लिंग प्रतिष्ठित केले, जे ‘पिंगलाख्येश’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; ते कपर्दीशाच्या उत्तरेस आहे।

Verse 3

तस्य दर्शनमात्रेण पापानां जायते क्षयः । वीरभद्रो महाप्रीतो देवदेवस्य शूलिनः

त्याचे केवळ दर्शन होताच पापांचा क्षय होतो। देवदेव त्रिशूलधारी परमेश्वरावर वीरभद्र अत्यंत प्रसन्न होतो।

Verse 4

वीरभद्रेश्वरं लिंगं ध्यायेदद्यापि निश्चलः । तस्य दर्शनमात्रेण वीरसिद्धिः प्रजायते

आजही निश्चल चित्ताने वीरभद्रेश्वर-लिंगाचे ध्यान करावे। त्याचे केवळ दर्शन झाल्याने वीरसिद्धी प्राप्त होते.

Verse 5

अविमुक्तेश्वरात्पश्चाद्वीरभद्रेश्वरं नरः । समर्च्य न रणे भंगं कदाचिदपि चाप्नुयात्

अविमुक्तेश्वराची पूजा केल्यानंतर मनुष्याने विधिपूर्वक वीरभद्रेश्वराचीही अर्चना करावी; मग तो रणांगणात कधीही पराभव पावत नाही.

Verse 6

वीरभद्रः स्वयं साक्षाद्वीरमूर्तिधरो मुने । संहरेद्विप्रसंघातमविमुक्तनिवासिनाम

हे मुने! वीरमूर्ती धारण करणारा साक्षात् वीरभद्र स्वतः अविमुक्तनिवासी ब्राह्मणांवर चाल करून येणाऱ्या आक्रमक दलाचा संहार करतो.

Verse 7

भद्रया भद्रकाल्या च भार्यया शुभया युतम् । वीरभद्रं नरोभ्यर्च्य काशीवासफलं लभेत्

भद्रा व भद्रकाली या शुभ भार्यांसह वीरभद्राची जो मनुष्य अर्चना करतो, तो काशीवासाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 8

किरातेन किरातेशं लिंगं काश्यां प्रतिष्ठितम् । केदाराद्दक्षिणे भागे भक्तानामभयप्रदम्

काशीत किराताने ‘किरातेश’ नामक लिंगाची प्रतिष्ठा केली. ते केदाराच्या दक्षिण भागी असून भक्तांना अभय प्रदान करते.

Verse 9

चतुर्मुखो गणः श्रीमान्वृद्धकालेश सन्निधौ । चतुर्मुखेश्वरं लिंगं ध्यायेदद्यापि निश्चलः

वृद्धकालेशाच्या सन्निधानी श्रीमान ‘चतुर्मुख’ नावाचा गण आजही निश्चल भावाने ‘चतुर्मुखेश्वर’ लिंगाचे ध्यान करीत असतो.

Verse 10

भक्ताश्चतुर्मुखेशस्य चतुराननवद्दिवि । पूज्यंते सुरसंघातैः सर्वभोगसमन्विताः

स्वर्गात चतुर्मुखेशाचे भक्त चतुराननासारखे मानले जातात; देवसमूह त्यांची पूजा करतात आणि ते सर्व भोगांनी संपन्न होतात.

Verse 11

निकुंभेश्वरमालोक्य निकुंभगणपूजितम् । पूजयित्वा व्रजन्ग्रामं कार्यसिद्धिमवाप्नुयात् । कुबेरेश समीपेतु शिवलोके महीयते

निकुंभगणांनी पूजिलेल्या निकुंभेश्वराचे दर्शन घेऊन व पूजन करून जो आपल्या गावास परततो, तो कार्यसिद्धी प्राप्त करतो. तसेच कुबेरेशाच्या समीपे तो शिवलोकी मान पावतो.

Verse 12

पंचाक्षेशं महालिंगं महादेवस्य दक्षिणे । समभ्यर्च्य नरः काश्यां जातिस्मृतिमवाप्नुयात्

काशीत महादेवाच्या दक्षिणेस असलेल्या महालिंग ‘पंचाक्षेश’चे विधिपूर्वक पूजन केल्यास मनुष्याला पूर्वजन्मांची स्मृती प्राप्त होते.

Verse 13

भारभूतेश्वरं लिंगं भारभूतगणार्चितम् । अंतर्गृहोत्तरद्वारि ध्यात्वा शिवपुरे वसेत्

अंतर्गृहाच्या उत्तरेकडील द्वारी, भारभूत-गणांनी अर्चिलेल्या भारभूतेश्वर लिंगाचे ध्यान केल्यास शिवपुरात वास प्राप्त होतो।

Verse 14

भारभूतेश्वरं लिंगं यैः काश्यां न विलोकितम् । भारभूताः पृथिव्यास्तेऽवकेशिन इव द्रुमाः

ज्यांनी काशीत भारभूतेश्वर लिंगाचे दर्शन केले नाही, ते पृथ्वीवर भार आहेत—जणू पोकळ व निष्फळ वृक्ष।

Verse 15

गणेन त्र्यक्षसंज्ञेन लिंगं त्र्यक्षेश्वरं परम् । त्रिलोचनपुरोभागे शील्येताद्यापि कुंभज

त्र्यक्ष नावाच्या गणाने परम त्र्यक्षेश्वर लिंगाची प्रतिष्ठा केली; हे कुंभज! त्रिलोचनाच्या प्रांगणात आजही त्याची भक्तिभावाने सेवा होते।

Verse 16

तस्य लिंगस्य ये भक्तास्ते तु देहावसानतः । त्र्यक्षा एव प्रजायंते नात्र कार्या विचारणा

त्या लिंगाचे जे भक्त आहेत, ते देहांतानंतर निश्चयाने त्र्यक्षच जन्म घेतात; येथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 17

क्षेमको नाम गणपः काश्यां मूर्तिधरः स्वयम् । विश्वेश्वरं सर्वगतं ध्यायेदद्यापि निश्चलः

क्षेमक नावाचा एक गण, जो स्वतः काशीत मूर्तिधारी आहे, तो आजही अचल राहून सर्वव्यापी विश्वेश्वराचे ध्यान करीत असतो।

Verse 18

क्षेमकं पूजयेद्यस्तु वाराणस्यां महागणम् । विघ्नास्तस्य प्रलीयंते क्षेमं स्याच्च पदेपदे

जो वाराणसीत महागण क्षेमकाची पूजा करतो, त्याचे विघ्न नष्ट होतात आणि पावलोपावली कल्याण लाभते।

Verse 19

देशांतरं गतो यस्तु तस्यागमनकाम्यया । क्षेमकं पूजनीयोत्र क्षेमेणाशु स आव्रजेत्

जो परदेशी गेला असून परत येण्याची इच्छा धरतो, त्याने येथे क्षेमकाची पूजा करावी; त्या क्षेमरक्षणाने तो लवकरच सुखरूप परत येतो।

Verse 20

लांगलीश्वरमालोक्य लिंगं लांगलिनार्चितम् । विश्वेशादुत्तरेभागे न नरो रोगभाग्भवेत्

लांगलिनाने अर्चिलेल्या ‘लांगलीश्वर’ लिंगाचे दर्शन केल्यास—जे विश्वेशाच्या उत्तरेस आहे—मनुष्य रोगाचा भागीदार होत नाही।

Verse 21

लांगलीशं सकृत्पूज्य पंचलांगलदानजम् । फलं प्राप्नोत्यविकलं सर्वसंपत्करं परम्

लांगलीशाची एकदाही पूजा केली तरी पाच नांगरांच्या दानातून जे अविकल फळ मिळते ते प्राप्त होते—परम व सर्वसंपत्ती देणारे।

Verse 22

विराधेश्वरमाराध्य विराधगणपूजितम् । सर्वापराधयुक्तोपि नापराध्यति कुत्रचित्

विराधगणाने पूजिलेल्या विराधेश्वराची आराधना केल्यास, सर्व अपराधांनी युक्त असला तरी मनुष्य कुठेही अपराधात पडत नाही।

Verse 23

दिनेदिनेपराधो यः क्रियते काशिवासिभिः । स याति संक्षयं क्षिप्रं विराधेश समर्चनात्

काशीवासांकडून दिवसेंदिवस जे अपराध घडतात, ते विराधेशाच्या सम्यक् पूजनाने शीघ्रच नष्ट होतात।

Verse 24

नैरृते दंढपाणस्तु विराधेशं प्रयत्नतः । नत्वा सर्वापराधेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

नैऋत्य दिशेस दंडपाणी प्रयत्नपूर्वक विराधेशास नमस्कार करतो; तो सर्व अपराधांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 25

सुमुखेशं महालिंगं सुमुखाख्यगणार्चितम् । पश्चिमाभिमुखं लिंगं दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते

सुमुख नावाच्या गणाने पूजिलेले ‘सुमुखेश’ हे महालिंग पश्चिमाभिमुख आहे; त्याचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य पापांतून मुक्त होतो।

Verse 26

स्नात्वा पिलिपिला तीर्थे सुमुखेशं विलोक्य च । सदैव सुमुखं पश्येद्धर्मराजं न दुर्मुखम्

पिलिपिला तीर्थात स्नान करून सुमुखेशाचे दर्शन घेतल्यास, मनुष्य धर्मराजाला सदैव सुमुख (प्रसन्नमुख)च पाहतो, दुर्मुख नाही।

Verse 27

आषाढिनार्चितं लिंगमाषाढीश्वरसंज्ञकम् । दृष्ट्वाषाढयां नरो भक्त्या सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

आषाढ महिन्यात आषाढिनाने पूजिलेले ‘आषाढीश्वर’ नामक लिंग भक्तीने पाहिल्यास मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 28

उदीच्यां भारभूतेशादाषाढीशं समर्चयन् । आषाढ्यां पंचदश्यां वै न पापैः परितप्यते

उत्तरेकडे भारभूतेशापासून आरंभ करून आषाढीशाचे पूजन करणारा, आषाढ महिन्याच्या पौर्णिमेस पापांनी संतप्त होत नाही.

Verse 29

शुचिशुक्लचतुर्दश्यां पंचदश्यामथापि वा । कृत्वा सांवत्सरीं यात्रामनेना जायते नरः

शुचि महिन्याच्या शुक्लपक्षातील चतुर्दशी किंवा पंधरशीला ही सांवत्सरी यात्रा केल्यास, मनुष्याला यामुळे अभिष्ट आध्यात्मिक फल प्राप्त होते.

Verse 30

स्कंद उवाच । मुने गणेषु चैतेषु वाराणस्यां स्थितेष्विति । स्वनाम्ना स्थाप्य लिंगानि विश्वेशपरितुष्टये

स्कंद म्हणाले—हे मुने! हे गण वाराणसीत स्थिर झाल्यावर, विश्वेशाच्या परम तुष्टीसाठी त्यांनी आपल्या-आपल्या नावाने लिंगे स्थापिली.

Verse 31

विश्वेशश्चिंतयां चक्रे पुनः काशीप्रवृत्तये । कं वा हितं प्रहित्याद्य निर्वृतिं परमां भजे

काशीची पवित्र प्रवृत्ती पुन्हा चालू व्हावी म्हणून विश्वेशांनी विचार केला—‘आज कोणाचे हित करून, कोणाला पाठवू, ज्यायोगे मला परम निर्वृती लाभेल?’

Verse 32

योगिन्यस्तिग्मगुर्वेधाः शंकुकर्णमुखागणाः । व्यावृत्त्यनागताः काश्याः सिंधुगा इव सिंधवः

योगिन्या तसेच तिग्मगुर्वेध आणि शंकुकर्णमुख गण परत फिरले; ते काशीला पुन्हा आले नाहीत—जसे नद्या समुद्रात मिळून परतत नाहीत.

Verse 33

धुवं काश्यां प्रविष्टा ये ते प्रविष्टा ममोदरे । तेषां विनिर्गमो नास्ति दीप्तेग्नौ हविषामिव

निश्चितच जे काशीत प्रविष्ट झाले, ते माझ्याच उदरात प्रविष्ट झाले; त्यांचा पुन्हा निर्गम नाही—जसा प्रज्वलित अग्नीत अर्पिलेला हविर्भाग।

Verse 34

येषां हि संस्थितिः काश्यां लिंगार्चनरतात्मनाम् । त एव मम लिंगानि जंगमानि न संशयः

ज्यांचे काशीत निवास आहे आणि ज्यांचे अंतःकरण लिंगार्चनेत रत आहे, तेच माझे जंगम लिंग आहेत—यात संशय नाही।

Verse 35

स्थावरा जंगमाः काश्यामचेतनसचेतनाः । सर्वे ममैव लिंगानि तेभ्यो द्रुह्यंति दुर्धियः

काशीत स्थावर-जंगम, जड-चेतन—सर्वच माझीच लिंगे आहेत; दुर्धी लोक त्यांच्याशी द्रोह करतात।

Verse 36

वाचि वाराणसी येषां श्रुतौ वैश्वेश्वरी कथा । त एव काशी लिंगानि वराण्यर्च्यान्यहं यथा

ज्यांच्या वाणीवर ‘वाराणसी’ आहे आणि ज्यांच्या श्रवणात विश्वेश्वराची पावन कथा आहे, तेच काशीतील श्रेष्ठ, पूज्य लिंग आहेत—माझ्यासारखे।

Verse 37

वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति स्फुटम् । मुखाद्विनिर्गतं येषां तेषां न प्रभवेद्यमः

ज्यांच्या मुखातून स्पष्ट ‘वाराणसी’, ‘काशी’, ‘रुद्रावास’ असे उच्चार निघतात, त्यांच्यावर यमाचा अधिकार चालत नाही।

Verse 38

आनंदकाननं प्राप्य ये निरानंदभूमिकाम् । अन्यां हृदापि वांछंति निरानंदाः सदात्र ते

आनंदकानन (काशी) प्राप्त करूनही जे अंतःकरणात अन्य आनंदरहित भूमीची इच्छा धरतात, ते येथे सदैव आनंदवंचितच राहतात।

Verse 39

अद्यैव वास्तुमरणं बहुकालांतरेपि वा । कलिकाल भिया पुंसां काशी त्याज्या न कर्हिचित्

मृत्यू आजच येवो वा फार काळानंतर येवो, कलियुगाच्या भयामुळे मनुष्याने काशीचा त्याग कधीही करू नये।

Verse 40

अवश्यंभाविनो भावा भविष्यंति पदेपदे । सलक्ष्मीनिलयां काशीं ते त्यजंति कुतो धियः

अवश्य घडणाऱ्या घटना पावलोपावली घडतात; मग शुभलक्ष्मीचे निवासस्थान असलेल्या काशीला ज्ञानी कसे काय सोडतील?

Verse 41

वरं विघ्नसहस्राणि सोढव्यानि पदेपदे । काश्यां नान्यत्र निर्विघ्नं वांछेद्राज्यमपि क्वचित्

काशीत पावलोपावली हजारो विघ्ने सहन करणेच श्रेष्ठ; अन्यत्र निर्विघ्न राज्याचीही इच्छा कधी करू नये।

Verse 42

कियन्निमेषसंभोग्याः संति लक्ष्म्याः पदेपदे । परं निरंतरसुखाऽमुत्राप्यत्रापि का शिका

क्षणभर भोगता येणारी लक्ष्मी पावलोपावली किती तरी असते; पण काशिका इहलोकीही आणि परलोकीही अखंड सुख देते।

Verse 43

विश्वनाथो ह्यहं नाथः काशिकामुक्तिकाशिका । सुधातरंगा स्वर्गंगा त्रय्येषा किन्न यच्छति

मीच विश्वनाथ नाथ आहे; काशिका मोक्ष देणारी आहे. अमृत-तरंगांनी युक्त ही स्वर्गगंगा—ही त्रयी असे काय आहे जे देत नाही?

Verse 44

पंचक्रोश्यापरिमिता तनुरेषा पुरी मम । अविच्छिन्नप्रमाणर्धिर्भक्तनिर्वाणकारणम्

पंचक्रोशी-परिमाणाची ही माझी पुरी माझेच देहस्वरूप आहे. तिचा पवित्र विस्तार अखंड आहे आणि ती भक्तांच्या निर्वाणाचे कारण आहे.

Verse 45

संसारभारखिन्नानां यातायातकृतां सदा । एकैव मे पुरी काशी ध्रुवं विश्रामभृमिका

संसाराच्या भाराने खिन्न आणि सदैव ये-जा करणाऱ्यांसाठी माझी पुरी काशीच निश्चयाने विश्रांतीची स्थिर भूमी आहे.

Verse 46

मंडपः कल्पवल्लीनां मनोरथफलैरलम् । फलितः काशिकाख्योयं संसाराध्वजुषां सदा

संसारमार्गावर चालणाऱ्यांसाठी ही काशिका सदैव कल्पवल्लींच्या मंडपासारखी आहे, मनोवांछित फळांनी परिपूर्ण.

Verse 47

चक्रवर्तेरियं छत्रं विचित्रं सर्वतापहृत् । काशीनिर्वाणराजस्य ममशूलोच्च दंडवत्

हे चक्रवर्तीच्या छत्रासारखे अद्भुत असून सर्व ताप हरते. ‘निर्वाणराज’ काशीकरिता हे माझ्या त्रिशूलासारख्या उन्नत दंडाप्रमाणे उभे आहे.

Verse 48

निर्वाणलक्ष्मीं ये पुण्याः परिवांछंति लीलया । निरंतरसुखप्राप्त्यै काशी त्याज्या न तै नृभिः

जे पुण्यात्मे लीलया निर्वाणलक्ष्मीची अभिलाषा करितात, त्यांनी निरंतर सुखप्राप्तीसाठी काशी कधीही त्यागू नये।

Verse 49

ममानंदवने ये वै निरं तर वनौकसः । मोक्षलक्ष्मीफलान्यत्र सुस्वादूनि लभंति ते

जे माझ्या आनंदवनात निरंतर वास करतात, तेथेच ते मोक्षलक्ष्मीच्या कृपेची अतिशय मधुर फळे प्राप्त करतात।

Verse 50

निर्ममं चापि निर्मोहं या मामपि विमोहयेत् । कैर्न संस्मरणीया सा काशी विश्वविमोहिनी

जी निर्मम व निर्मोहालाही—मलाही—मोहित करू शकते, ती विश्वविमोहिनी काशी कोणाला स्मरणीय ठरणार नाही?

Verse 51

नामापि मधुरं यस्याः परानंदप्रकाशकम् । काश्याः काशीति काशीति सा कैः पुण्यैर्न जप्यते

जिचे नावसुद्धा मधुर असून परमानंद प्रकट करते, त्या काशीचे ‘काशी, काशी’ असे नाम कोणत्या पुण्याने जपणार नाही?

Verse 52

काशीनामसुधापानं ये कुर्वंति निरंतरम् । तेषां वर्त्म भवत्येव सुधाम वसुधामयम्

जे निरंतर काशी-नामरूपी सुधेचे पान करतात, त्यांचा मार्गच सुधामय होतो—जणू वसुधा मधुरधाम बनते।

Verse 53

ममतारहितस्यापि मम सर्वात्मनो ध्रुवम् । त एव मामका लोके ये काशीनाम जापकाः

मी ममतारहित व सर्वांचा आत्मा असलो तरी हे निश्चित—या लोकी जे काशीचे नामजप करतात, तेच खरे माझे आपले आहेत।

Verse 54

रहस्यमिति विज्ञाय वाराणस्या गणेश्वरैः । सब्रह्मयोगिनी ब्रध्रैः स्थितं तत्रैव नान्यथा

हे रहस्य आहे असे जाणून वाराणसीचे गणेश्वर—ब्रह्मा व ज्येष्ठ योगिनींसह—तेथेच स्थिर राहतात; अन्यत्र नाही।

Verse 55

अन्यथा ताश्च योगिन्यः सरविः सपितामहः । ते गणा मां परित्यज्य कथं तिष्ठेयुरन्यतः

नाहीतर त्या योगिनी, सूर्य आणि पितामह ब्रह्मा—ते गणा मला सोडून दुसरीकडे कसे राहतील?

Verse 56

अतीव भद्रं संजातं काश्यां तिष्ठत्सु तेषु हि । एकोपि भेद प्रभवेद्राज्ये राज्यांतरं विना

ते काशीत राहिल्याने अत्यंत मंगल झाले आहे; कारण एकच फूटही राज्यातच दुसरे राज्य उभे करू शकते.

Verse 57

लब्धप्रवेशास्तावंतस्ते सर्वे मत्स्वरूपिणः । यतिष्यंति यतोवश्यं मदागमनहेतवे

प्रवेश मिळाल्यावर ते सर्व—इतके सारे—माझ्याच स्वरूपाचे आहेत; आणि माझ्या आगमनासाठी ते सर्व प्रकारे प्रयत्न करतील.

Verse 58

अन्यानपि प्रेषयामि मत्पार्श्वपरिवर्तिनः । ये ते तत्र स्थिताः श्रेष्ठा अपिगंतास्म्यहं ततः

मी आणखी इतरांनाही पाठवीन—जे माझ्या निकटच्या परिकरात वावरतात. आणि जे श्रेष्ठ जन तेथे स्थित आहेत, त्यानंतर मी स्वतःही तेथे येईन.

Verse 59

विचार्येति महादेवः समाहूय गजाननम् । प्राहिणोत्कथयित्वेति गच्छ काशीमितः सुत

असा विचार करून महादेवांनी गजाननाला बोलावून पाठविले आणि म्हणाले—“पुत्रा, येथून काशीला जा आणि हा संदेश सांगून ये.”

Verse 60

तत्रस्थितोपि संसिद्धयै यतस्व सहितो गणैः । निर्विघ्नं कुरु चास्माकं नृपे विघ्नं समाचर

तेथे राहूनही, गणांसह कार्यसिद्धीसाठी प्रयत्न कर. आमचे कार्य निर्विघ्न कर, आणि त्या राजाच्या बाबतीत विघ्न निर्माण कर.

Verse 61

आधाय शासनं मूर्ध्नि गणाधीशोथ धूर्जटेः । प्रतस्थे त्वरितः काशीं स्थितिज्ञः स्थितिहेतवे

धूर्जटि (शिव) यांची आज्ञा मस्तकी धारण करून गणाधीश वेगाने काशीकडे निघाले—व्यवस्था जाणणारे, त्या व्यवस्थेच्या रक्षणासाठी.