Adhyaya 3

Verse 1

अगस्तिरुवाच । अपूवेंयं कथा ख्याता ब्रह्मणो ब्रह्मवित्तम । किं चकार पुनः शंभुस्तत्र ब्रह्मण्यपि स्थिते

अगस्ती म्हणाले—हे ब्रह्मवित्तम! ब्रह्मासंबंधी ही अपूर्व कथा सांगितली गेली. ब्रह्मा तेथे स्थित असताना शंभू (शिव) यांनी पुढे काय केले?

Verse 2

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग काश्यां ब्रह्मण्यपिस्थिते । गिरिशश्चिंतयामास भृशमुद्विग्नमानसः

स्कंद म्हणाले—हे महाभाग अगस्ती, ऐका. काशीत ब्रह्मा स्थित असतानाही गिरिश (शिव) यांचे मन फारच उद्विग्न झाले आणि ते गहन चिंतन करू लागले।

Verse 3

पुरी सा यादृशी काशी वशीकरणभूमिका । न तादृशीदृशीहासीत्क्वचिन्मे प्रायशो ध्रुवम्

काशीपुरी अशी वशीकरण-भूमी आहे; खरेच आणि जवळजवळ निश्चितच, तिच्यासारखी दुसरी मी कुठेही पाहिली नाही।

Verse 4

यो यो याति पुरीं तां तु स स तत्रैव तिष्ठति । अभूवन्ननुयोगिन्योऽयोगिन्यः काशिसंगताः

जो जो त्या पुरीत जातो, तो तो तिथेच स्थिर राहतो; काशीच्या संगतीने योगिनी नसलेल्या स्त्रियाही योगिनी झाल्या।

Verse 5

अकिंचित्करतां प्राप्तः स सहस्रकरोप्यरम् । विधिर्विधानदक्षोपि न मे स सविधोभवत्

सहस्र किरणांचा तो सूर्यही असहाय झाला आहे; आणि विधी-विधानात निपुण असा विधी (ब्रह्मा)सुद्धा मला काही प्रभावी सहाय्य करू शकला नाही।

Verse 6

चिंतयन्निति देवेशो गणानारहूय भूरिशः । प्रेषयामास भो यात क्षिप्रं वाराणसीं पुरीम्

असे विचार करून देवेश्वर, महाबली, यांनी गणांना बोलावून पाठविले व म्हणाले—“जा, त्वरेने वाराणसी नगरीस।”

Verse 7

किं कुर्वंति तु योगिन्यः किं करोति स भानुमान् । गत्वा वित्त त्वरायुक्ता विधिश्च विदधाति किम्

“योगिन्या काय करीत आहेत? तो भानुमान् (सूर्य) काय करीत आहे? त्वरित जाऊन सर्व वृत्त जाणून या—आणि विधी (ब्रह्मा) काय व्यवस्था करीत आहे?”

Verse 8

नामग्राहं ततःऽप्रैषीद्बहुमान पुरःसरम् । शंकुकर्ण महाकाल घटाकर्ण महोदर

मग त्याने मान देऊन पुढे करून, नाव घेऊन गणांना पाठविले—शंकुकर्ण, महाकाल, घटाकर्ण आणि महोदर।

Verse 9

सोमनंदिन्नंदिषेण काल पिंगल कुक्कुट । कुंडोदर मयूराक्ष बाण गोकर्ण तारक

—सोमनंदी, नंदिषेण, काल, पिंगल, कुक्कुट, कुंडोदर, मयूराक्ष, बाण, गोकर्ण आणि तारक।

Verse 10

तिलपर्ण स्मृलकर्ण दृमिचंड प्रभामय । सुकेश विंदते छाग कपर्दिन्पिंगलाक्षक

तिलपर्ण, स्मृलकर्ण, द्रुमिचंड, प्रभामय, सुकेश, विंदते, छाग, कपर्दी आणि पिंगलाक्षक—हे (गण) होत।

Verse 11

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक । पंचाक्षभारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमक लांगलिन्

वीरभद्र, किराताख्य, चतुर्मुख, निकुंभक, पंचाक्ष, भारभूताख्य, त्र्यक्ष, क्षेमक आणि लांगलिन्—हे (गण) होत।

Verse 12

विराध सुमुखाषाढे भवंतो मम सूनवः । यथेमौ स्कंदहेरंबौ नैगमेयो यथा त्वयम्

हे विराध, हे सुमुख, हे आषाढ! तुम्ही माझे पुत्र आहात; जसे हे दोघे स्कंद व हेरंब, तसेच तू नैगमेय आहेस.

Verse 13

यथा शाखविशाखौ च यथेमौ नंदिभृंगिणौ । भवत्सु विद्यमानेषु महाविक्रमशालिषु

जसे शाख व विशाख आहेत, तसेच हे दोघे नंदी व भृंगिन् आहेत—तसेच, तुम्ही महापराक्रमी असताना…

Verse 14

काशीप्रवृत्तिं नो जाने दिवोदासनृपस्य च । योगिन्यर्कविधीनां च तद्द्वौ यातं भवत्स्वमू

मला काशीची घडामोड माहीत नाही, तसेच राजा दिवोदासाचीही नाही; योगिनींची, अर्क (सूर्य) व विधी (ब्रह्मा) यांचीही नाही. म्हणून तुम्ही दोघे, माझ्या आपल्यांतले, जा.

Verse 15

शंकुकर्णमहाकालौ कालस्यापि प्रकंपनौ । ज्ञातुं वाराणसीवार्तामायातं चत्वरान्वितौ

काळालाही कंपविणारे शंकुकर्ण व महाकाळ, वाराणसीचा खरा वृत्तांत जाणण्याच्या इच्छेने, चत्वरांनी युक्त त्या नगरीत एकत्र आले।

Verse 16

कृतप्रतिज्ञौ तो तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । शंकुकर्णमहाकालौ विस्मृत्य शांभवीं गिरम्

दृढ प्रतिज्ञा केलेले ते दोघे, शंकुकर्ण व महाकाळ, त्वरेने वाराणसी पुरीस पोहोचताच शंभू (शिव) यांची वाणीही विसरले।

Verse 17

यथैंद्रजालिकीं दृष्ट्वा मायामिह विचक्षणः । क्षणेन मोहमायाति काशीं वीक्ष्य तथैव तौ

जसा एखादा विवेकीही इंद्रजालिकाची माया पाहून क्षणात मोहात पडतो, तसाच काशीचे दर्शन होताच ते दोघेही त्वरित भ्रमित झाले।

Verse 18

अहो मोहस्य माहात्म्यमहो भाग्यविपर्ययः । निर्वाणराशिं यत्काशीं प्राप्य यांत्यन्यतोऽबुधाः

अहो, मोहाचे किती माहात्म्य आणि भाग्याचा किती विपर्यास! निर्वाणाची राशी असलेल्या काशीला मिळूनही अबुद्ध लोक दुसरीकडे जातात।

Verse 19

तत्यजे यैरियं काशी महाशीर्वादभूभिका । तेषां करतलान्मुक्तिः प्राप्तापि परितो गता

ज्यांनी ही काशी—महाशीर्वादांची भूमी—त्यागली, त्यांच्या करतलातून मुक्ती मिळूनही सर्व बाजूंनी निसटून गेली।

Verse 20

यत्र सर्वावभृथतः स्नानमात्रं विशिष्यते । अप्युष्णीकृतपानीयैस्तां काशीं कः परित्यजेत्

जिथे केवळ स्नानच सर्व अवभृथ-स्नानांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते—तेथील पाणी जरी उष्ण केलेले असले तरी, त्या काशीचा त्याग कोण करील?

Verse 21

यत्रैकपुष्पदानेन शिवलिंगस्य मूर्धनि । दशसौवर्णिकं पुण्यं कस्तां काशीं परित्यजेत्

जिथे शिवलिंगाच्या मस्तकी एकच पुष्प अर्पण केल्याने दहा सुवर्णदानाइतके पुण्य मिळते—त्या काशीचा त्याग कोण करील?

Verse 22

यत्र दंडप्रणामेन अप्येकेन शिवाग्रतः । तुच्छमेंद्रपदंप्राहुस्तां काशीं को विमुंचति

जिथे शिवासमोर एकदा दंडवत् प्रणाम केल्याने इंद्रपदही तुच्छ मानले जाते—त्या काशीला कोण सोडील?

Verse 23

यत्रैकद्विजमात्रं तु भोजयित्वा यथेच्छया । वाजपेयाधिकं पुण्यं तां काशीं को विमुंचति

जिथे यथेच्छा एका ब्राह्मणास भोजन घातल्याने वाजपेय यज्ञापेक्षाही अधिक पुण्य मिळते—त्या काशीचा त्याग कोण करील?

Verse 24

एकां गां यत्र दत्त्वा वै विधिवद्ब्राह्मणाय वै । लभेदयुत गोपुण्यं कस्तां काशीं त्यजेत्सुधीः

जिथे विधिपूर्वक ब्राह्मणास एक गाय दान दिल्यास दहा हजार गायींच्या दानाइतके पुण्य मिळते—अशी काशी कोणता सुज्ञ त्यागील?

Verse 25

एकलिंगं प्रतिष्ठाप्य यत्र संस्थापितं भवेत् । अपि त्रैलोक्यमखिलं तां काशीं कः समुज्झति

जिथे एकही लिंग विधिपूर्वक प्रतिष्ठापून दृढ स्थापन होते, त्या काशीला—अखिल त्रैलोक्य मिळाले तरी—कोण सोडील?

Verse 26

परिनिश्चित्य तावित्थं लिंगे संस्थाप्य पुण्यदे । तत्रैव संस्थितिं प्राप्तौ काशीं नाद्यापि मुंचतः

असा दृढ निश्चय करून, पुण्यदायक लिंगात स्वतःला स्थापन करून ते तेथेच नित्यस्थितीला पोहोचले; आणि आजही काशी सोडीत नाहीत.

Verse 27

शंकुकर्णेश्वरं लिंगं शंकुकर्ण ग णार्चितम् । दृष्ट्वा न जायते जंतुर्जातु मातुर्महोदरे

शंकुकर्णाच्या गणांनी पूजिलेल्या शंकुकर्णेश्वर लिंगाचे दर्शन घेतल्यावर जीव पुन्हा कधीही मातृगर्भात जन्म घेत नाही.

Verse 28

विश्वेशाद्वायुदिग्भागे शंकुकर्णेश्वरं नरः । संपूज्य न विशेदत्र घोरे संसारसागरे

विश्वेशापासून वायुदिशेकडे असलेल्या शंकुकर्णेश्वराची जो विधिपूर्वक पूजा करतो, तो या घोर संसारसागरात पुन्हा प्रवेश करत नाही.

Verse 29

महाकालेश्वरं लिंगं महाकालगणार्चितम् । अर्चयित्वा च नत्वा च स्तुत्वा कालभयं कुतः

महाकालाच्या गणांनी पूजिलेल्या महाकालेश्वर लिंगाची अर्चना करून, नमस्कार व स्तुती केल्यावर—काळाचे (मृत्यूचे) भय कुठून उरेल?

Verse 30

स्कंद उवाच । शंकुकर्णे महाकाले चिरंतन विलंबिते । ज्ञात्वा सर्वज्ञनाथोथ प्राहैपीदपरौ गणौ

स्कंद म्हणाला—शंकुकर्ण व महाकाल दीर्घकाळ विलंबित झाल्यावर, सर्वज्ञ नाथाने सर्व जाणून त्या दोघा श्रेष्ठ गणांना संबोधिले।

Verse 31

घंटाकर्ण त्वमागच्छ महोदर महामते । काशीं यातं युवां तूर्णं ज्ञातुं तत्रत्य चेष्टितम्

प्रभु म्हणाले—“हे घंटाकर्ण, ये; हे महामते महोदर, तुम्ही दोघे त्वरित काशीला जा आणि तेथील घडामोडी जाणून या।”

Verse 32

इत्यगस्ते गणौ तौ तु गत्वा काशीं महापुरीम् । व्यावृत्याद्यापि नो यातौ क्वापि तत्रैव संस्थितौ

हे अगस्त्य, असे म्हणून ते दोघे गण काशी महापुरीस गेले; परत येणे टाळून आजतागायत कुठेही गेले नाहीत—तेथेच स्थिर राहिले।

Verse 33

घंटाकर्णेश्वरं लिंगं घंटाकर्ण गणोत्तमः । काश्यां संस्थाप्य विधिवत्स्वयं तत्रैव निर्वृतः

गणोत्तम घंटाकर्णाने काशीत विधिपूर्वक घंटाकर्णेश्वर लिंगाची स्थापना केली आणि तो स्वतःही तेथेच तृप्त-शांत झाला।

Verse 34

कुंडं तत्रैव संस्थाप्य लिंगस्नपनकर्मणे । नाद्यापि स त्यजेत्काशीं ध्यायंल्लिंगं तथैव हि

लिंगस्नापन कर्मासाठी त्याने तेथेच एक कुंड स्थापिले; आणि आजही तो काशी सोडत नाही—त्याच लिंगाचे अखंड ध्यान करीत राहतो।

Verse 35

महोदरोपि तत्प्राच्यां शिवध्यानपरायणः । महोदरेश्वरं लिंगं ध्यायेदद्यापि कुंभज

हे कुंभज (अगस्त्य), पूर्व दिशेत शिवध्यानात परायण महोदर आजही ‘महोदरेश्वर’ नामक लिंगाचे ध्यान करीत असतो।

Verse 36

महोदरेश्वरं दृष्ट्वा वाराणस्यां द्विजोत्तम । कदाचिदपि वै मातुः प्रविशेन्नौदरीं दरीम्

हे द्विजोत्तम, वाराणसीत महोदरेश्वराचे दर्शन झाल्यावर कधीही मातृउदररूपी गुहेत पुन्हा प्रवेश करू नये (म्हणजे पुनर्जन्म होत नाही)।

Verse 37

घंटाकर्ण ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा व्यासेश्वरं विभुम् । यत्र कुत्र विपन्नोपि वाराणस्यां मृतो भवेत्

घंटाकर्ण ह्रदात स्नान करून आणि विभु व्यासेश्वराचे दर्शन घेऊन, मनुष्य जिथे कुठे संकटात पडला तरी अखेरीस त्याचा देहांत वाराणसीत होतो (कल्याणकारी अंत)।

Verse 38

घंटाकर्णे महातीर्थे श्राद्धं कृत्वा विधानतः । अपि दुर्गतिमापन्नानुद्धरेत्सप्तपूर्वजान्

घंटाकर्ण या महातीर्थी विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास, दुर्गतीस गेलेल्या सात पूर्वजांचाही उद्धार होतो।

Verse 39

निमज्ज्याद्यापि तत्कुंडे क्षण योवहितो भवेत् । विश्वेश्वरमहापूजा घंटारावाञ्शृणोति सः

त्या कुंडात आजही जो निमज्जन करून क्षणभर तरी सावध-एकाग्र होतो, तो विश्वेश्वराच्या महापूजेचा घंटानाद ऐकतो।

Verse 40

वदंति पितरः काश्यां घंटाकर्णेमलेजले । दाता तिलोदकस्यापि वंशे नः कोपि जायते

पितर म्हणतात—काशीत घंटाकर्णाच्या निर्मळ जलात जो कोणी तिलोदक अर्पण करतो, तोही आमच्या वंशाचा सदस्य होतो।

Verse 41

यद्वंश्या मुनयः काश्यां घंटाकर्णे महाह्रदे । कृतोदकक्रियाः प्राप्ताः परां सिद्धिं घटोद्भव

हे घटोद्भव (अगस्त्य)! त्या वंशातील मुनी काशीत घंटाकर्णाच्या महाह्रदात उदकक्रिया करून परम सिद्धीला पोहोचले।

Verse 42

स्कंद उवाच । घंटाकर्णे गणे याते प्रयाते च महोदरे । विसिस्माय स्मरद्वेष्टा मौलिमांदोलयन्मुहुः

स्कंद म्हणाला—घंटाकर्णाचा गण निघून गेला आणि महोदरही प्रस्थान केला तेव्हा स्मरद्वेष्टा (शिव) विस्मित झाला व वारंवार मस्तक हलवीत राहिला।

Verse 43

उवाच च मनस्येव हरः स्मित्वा पुनःपुनः । महामोहनविद्यासि काशि त्वां पर्यवैम्यहम्

आणि हर (शिव) पुन्हा पुन्हा हसत, जणू मनातच म्हणाला—हे काशी! तू महामोहनविद्या आहेस; मी तुला पूर्णपणे जाणतो।

Verse 44

पुराविदः प्रशंसंति त्वां महामोहहारिणीम् । काशींत्विति न जानंति महामोहनभूरियम्

पुराविद्या जाणणारे तुला ‘महामोहहारिणी’ म्हणून स्तुतितात; पण ‘काशी’ म्हणून तुला ओळखत नाहीत—कारण ही महामोहनाचीच भूमी आहे।

Verse 46

तथापि प्रेषयिष्यामि यावान्मेस्ति परिच्छदः । नोद्यमाद्विरमंतीह ज्ञानिनः साध्यकर्मणि

तथापि माझ्याकडे जितका परिच्छद व सामर्थ्य आहे तितकेच मी सैन्य पाठवीन। कारण या जगात ज्ञानी जन साध्य कार्य शिल्लक असता उद्योगातून कधीही विरत होत नाहीत।

Verse 47

नोद्यमाद्विरतिः कार्या क्वापि कार्ये विचक्षणैः । प्रतिकूलोपि खिद्येत विधिस्तत्सततोद्यमात्

विचक्षणांनी कोणत्याही कार्यात उद्योगातून कधीही विरत होऊ नये। सतत प्रयत्नाने प्रतिकूल विधीसुद्धा खचून जाते।

Verse 48

शीतोष्णभानू स्वर्भानु ग्रस्तावपि नभोंगणे । गतिं न त्यजतोद्यापि प्रक्रांतव्य कृतोद्यमौ

नभोगणात शीतल चंद्र व उष्ण सूर्य स्वर्भानूने ग्रासले तरीही आपली गती सोडत नाहीत। तसेच ज्याने उद्योग आरंभिला आहे त्याने सुरू केलेल्या मार्गावरून हटू नये।

Verse 49

प्रेषयिष्याम्यहं सर्वान्भवती मोहयिष्यति । इति सम्यग्विजानामि काशि त्वां मोहनोषधिम्

मी सर्वांना पाठवीन आणि तू त्यांना मोहून भ्रमित करशील—हे मी नीट जाणतो. हे काशी, तू जणू मोहनोषधीच आहेस।

Verse 50

दैवं पूर्वकृतं कर्म कथ्यते नेतरत्पुनः । तन्निराकरणे यत्नः स्वयं कार्यो विपश्चिता

‘दैव’ असे जे म्हणतात ते पूर्वकृत कर्मच—याव्यतिरिक्त काही नाही. म्हणून त्याचे निराकरण करण्यासाठी विवेकीने स्वतःच प्रयत्न करावा।

Verse 51

भाजनोपस्थितं दैवाद्भोज्यं नास्यं स्वयं विशेत् । हस्तवक्त्रोद्यमात्तच्च प्रविशेदौदरीं दरीम्

दैवयोगाने पात्रात आलेले अन्न आपोआप तोंडात जात नाही. हात व मुख यांच्या प्रयत्नानेच ते उदरगुहेत प्रवेश करते.

Verse 52

इत्युद्यमं समर्थ्येशो निश्चितं दैवजित्वरम् । पुनश्च प्रेषयांचक्रे गणान्पंचमहारयान्

अशा रीतीने प्रयत्नाचे सामर्थ्य मान्य करून आणि दैवही जिंकता येते असा निश्चय करून, ईश्वराने पुन्हा पाच महावीर गणांना पाठविले.

Verse 53

सोमनंदी नंदिषेणः कालपिंगलकुक्कुटाः । तेद्यापि न निवर्तंते काश्यां जीवामृता यथा

सोमनंदी, नंदिषेण आणि कालपिंगल-कुक्कुट—हे गण आजही काशीतून परत जात नाहीत; जणू ते जिवंत अमृतच आहेत.

Verse 54

तेपि स्वनाम्ना लिंगानि शंभुसंतुष्टि काम्यया । प्रतिष्ठाप्य स्थिताः काश्यां विश्वनिर्वाणजन्मनि

तेही शंभूला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने आपल्या-आपल्या नावाने लिंगे प्रतिष्ठापून, विश्वनिर्वाणाची जननी असलेल्या काशीत राहिले.

Verse 55

सोमनंदीश्वरं दृष्ट्वा लिंगं नंदवने परम् । सोमलोके परानंदं प्राप्नुयाद्भक्तिमान्नरः

नंदवनातील परम सोमनंदीश्वर-लिंगाचे दर्शन घेतल्यास भक्त पुरुष सोमलोकी परम आनंद प्राप्त करतो.

Verse 56

तदुत्तरे विलोक्याथ नंदिषेणेश्वरं नरः । आनंदसेनां संप्राप्य जयेन्मृत्युमपि क्षणात्

यानंतर थोडे पुढे पाहून जो मनुष्य नंदिषेणेश्वराचे दर्शन करतो, तो आनंदसेना प्राप्त करून क्षणातच मृत्यूवरही विजय मिळवितो।

Verse 57

कालेश्वरं महालिंगं गंगायाः पश्चिमोत्तरे । प्रणम्य कालपाशेन नो बध्येत कदाचन

गंगेच्या वायव्येस असलेल्या महालिंग कालेश्वराला प्रणाम केल्यास, मनुष्य कधीही काळाच्या (मृत्यूच्या) पाशाने बांधला जात नाही।

Verse 58

पिंगलेश्वरमभ्यर्च्य कालेशात्किंचिदुत्तरे । लभते पिंगलज्ञानं येन तन्मयतां व्रजेत्

कालेशाच्या थोडे उत्तरेस असलेल्या पिंगलेश्वराची अर्चना केल्याने ‘पिंगल’ ज्ञान प्राप्त होते; ज्यायोगे साधक त्या परम तत्त्वात तन्मय होतो।

Verse 59

कुक्कुटेश्वर लिंगस्य येत्र भक्तिं वितन्वते । कुक्कुटांडाकृतेस्तस्य न ते गर्भमवाप्नुयुः

जिथे कोंबडीच्या अंड्यासारख्या आकाराच्या कुक्कुटेश्वरलिंगावर भक्ती वाढवितात, ते पुन्हा गर्भ (जन्म) प्राप्त करीत नाहीत।

Verse 60

स्कंद उवाच । सोमनंदि प्रभृतिषु मुने पंचगणेष्वपि । आनंदकाननं प्राप्य स्थितेषु स्थाणुरब्रवीत्

स्कंद म्हणाला—हे मुने, सोमानंदी इत्यादी पाचही गण आनंदकाननात येऊन तेथे स्थिर उभे राहिले असता, स्थाणु (शिव) बोलला।

Verse 61

कार्यमस्माकमेवैतद्यदि सम्यग्विमृश्यते । अनेनोपाधिनाप्येते तत्र तिष्ठंतु मामकाः

सम्यक् विचार केला तर हे कार्य खरेच आमचेच आहे; या उपायानेही माझे गण तेथेच स्थिर राहोत।

Verse 62

प्रमथेषु प्रविष्टेषु मायावीर्यमहत्स्वपि । अहमेव प्रविष्टोस्मि वाराणस्यां न संशयः

प्रमथ महा माया-बल व पराक्रमाने प्रवेशले तरी, वाराणसीत प्रवेशलेलो मीच आहे—यात संशय नाही।

Verse 63

क्रमेण प्रेषयिष्यामि योस्ति मे स्वपरिच्छदः । तत्र सर्वेषु यातेषु ततो यास्याम्यहं पुनः

मी क्रमाने माझ्या स्वकीय परिजन-गणांना पाठवीन; ते सर्व तेथे गेल्यावर मग मीही पुन्हा जाईन।

Verse 64

संप्रधार्येति हृदये देवदेवेन शूलिना । प्रैषिष्ट प्रमथानां तु ततो गणचतुष्टयम्

असे हृदयात ठरवून देवाधिदेव शूलधारीने मग प्रमथांमधून चार गणांचा समूह पाठविला।

Verse 65

कुंडोदरो मयूराख्यो बाणो गोकर्ण एव च । मायाबलं समाश्रित्य काशीं प्रविविशुर्गणाः

कुंडोदर, मयूराख्य, बाण आणि गोकर्ण—हे गण माया-बलाचा आश्रय घेऊन काशीत प्रवेशले।

Verse 66

कृत्वोपायशतं तैस्तु दिवोदासस्य संभ्रमे । यदैकोपि समर्थो न तदा तत्रैव संस्थितम्

दिवोदासामुळे उठलेल्या संभ्रमात त्यांनी शेकडो उपाय केले; पण एकही उपाय सफल न झाल्यावर ते तिथेच स्थिर राहिले.

Verse 67

अपराधशतेष्वीशः केन तुष्यति कर्मणा । संप्रधार्येति ते चक्रुर्लिंगाराधनमुत्तमम्

‘शेकडो अपराधांनंतर प्रभू कोणत्या कर्माने प्रसन्न होतील?’ असा विचार करून त्यांनी उत्तम लिंगाराधना केली.

Verse 68

एकस्मिञ्शांभवे लिंगे विधिनात्र समर्चिते । क्षमेत्त्र्यक्षोपराधानां शतं मोक्षं च यच्छति

इथे एक शांभव लिंग विधिपूर्वक पूजिले असता त्रिनेत्र प्रभू शंभर अपराध क्षमा करतो आणि मोक्षही देतो.

Verse 69

न तुष्यति तथा शंभुर्यज्ञदानतपोव्रतैः । यथा तुष्येत्सकृल्लिंगे विधिनाभ्यर्चिते सति

यज्ञ, दान, तप व व्रतांनी शंभू तितका प्रसन्न होत नाही, जितका विधिपूर्वक एकदा लिंगपूजेत होतो.

Verse 70

लिंगार्चनविधानज्ञो लिंगार्चनरतः सदा । त्र्यक्ष एव स विज्ञेयः साक्षाद्द्व्यक्षोपि मानवः

जो लिंगार्चनाची विधी जाणतो आणि सदैव लिंगपूजेत रत असतो, तो बाह्यतः द्विनेत्री मानव असला तरी खरे तर त्रिनेत्रच समजावा.

Verse 71

न गोशतप्रदानेन न स्वर्णशतदानतः । तत्फलं लभ्यते पुंभिर्यत्सकृल्लिंगपूजनात्

शंभर गायींचे दान केले तरी नाही, शंभर सुवर्णदान केले तरी नाही—पुरुषाला एकदाच लिंगपूजनाने जे पुण्यफळ मिळते, ते तसे मिळत नाही.

Verse 72

अश्वमेधादिभिर्यागैर्न तत्फलमवाप्यते । यत्फलं लभ्यते मर्त्यैर्नित्यं लिंगप्रपूजनात्

अश्वमेधादि यज्ञांनीही ते फळ मिळत नाही; मर्त्यांना नित्य श्रद्धेने लिंगाची प्रपूजा केल्याने जे फळ प्राप्त होते, तेच अद्वितीय आहे.

Verse 73

स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नपनोदकम् । त्रिः पिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु प्रणश्यति

जो विधिपूर्वक लिंगस्नान करून त्या स्नानजलाचे तीनदा पान करतो, त्याचे त्रिविध पाप इहलोकी लवकर नष्ट होते.

Verse 74

लिंग स्नपनवार्भिर्यः कुर्यान्मूर्ध्न्यभिषेचनम् । गंगास्नानफलं तस्य जायतेत्र विपाप्मनः

जो लिंगस्नानाच्या जलाने मस्तकी अभिषेक करतो, तो पापरहित होऊन इथेच गंगास्नानाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 75

लिंगं समर्चितं दृष्ट्वा यः कुर्यात्प्रणतिं सकृत् । संदेहो जायते तस्य पुनर्देहनिबंधने

सम्यक् पूजिलेले लिंग पाहून जो एकदाही प्रणाम करतो, त्याच्या पुनः देहबंधनाबद्दल (पुनर्जन्माबद्दल) संशय उत्पन्न होतो.

Verse 76

लिंगं यः स्थापयेद्भक्त्या सप्तजन्मकृतादघात् । मुच्यते नात्र संदेहो विशुद्धः स्वर्गभाग्भवेत्

जो भक्तिभावाने शिवलिंगाची स्थापना करतो, तो सात जन्मांच्या संचित पापांतून निःसंशय मुक्त होतो. शुद्ध होऊन तो स्वर्गाचा भागीदार होतो.

Verse 77

विचार्येति गणैः काश्यां स्वामिद्रोहोपशांतये । प्रतिष्ठितानि लिंगानि महापातकभिंद्यपि

स्वामीद्रोहाचा दोष शांत करण्यासाठी गणांनी विचार करून काशीत लिंगांची प्रतिष्ठा केली. ती प्रतिष्ठित लिंगे महापातकांचाही नाश करतात.

Verse 78

कुंडोदरेश्वरं लिंगं दृष्ट्वा लोलार्कसन्निधौ । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

लोलार्काच्या सान्निध्यात कुंडोदरेश्वर लिंगाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि शिवलोकी गौरव पावतो.

Verse 79

कुंडोदरेश्वराल्लिंगात्प्रतीच्यामसिरोधसि । मयूरेश्वरमभ्यर्च्य न गर्भं प्रतिपद्यते

कुंडोदरेश्वर लिंगाच्या पश्चिमेस असिरोधस् शिखरावर मयूरेश्वराची पूजा केल्यास जीव पुन्हा गर्भात पडत नाही, म्हणजे पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 80

मयूरेशप्रतीच्यां च लिंगं बाणेश्वरं महत् । तस्य दर्शनमात्रेण सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

मयूरेशाच्या पश्चिमेस बाणेश्वर नावाचे महान लिंग आहे. त्याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

Verse 81

गोकर्णेशं महालिंगमंतर्गेहस्य पश्चिमे । द्वारे समर्च्य वै काश्यां न विघ्नैरभिभूयते

काशीत अंतर्गृहाच्या पश्चिम द्वारी असलेल्या महालिंग गोकर्णेशाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास साधक विघ्नांनी पराभूत होत नाही।

Verse 82

गोकर्णेश्वर भक्तस्य पंचत्व समये सति । ज्ञानभ्रंशो न जायेत क्वचिदप्यंतमृच्छतः

गोकर्णेश्वराच्या भक्तास पंचत्व (मृत्यू) येण्याची वेळ आली तरी, अंतास जाताना कधीही ज्ञानभ्रंश होत नाही।

Verse 83

स्कंद उवाच । चिरयत्सुगणेष्वेषु चतुर्ष्वपिगणेश्वरः । महिमानं महत्त्वं तु तत्काश्याः पर्यवर्णयत्

स्कंद म्हणाले—या चार उत्तम गणांमध्ये दीर्घकाळ स्थित राहून, गणेश्वराने त्या काशीची महिमा व महत्त्व यांचे सविस्तर वर्णन केले।

Verse 84

वैष्णव्या मायया विश्वं भ्राम्येतात्र ययाखिलम् । ध्रुवं मूर्तिमती सैषा काशी विश्वैकमोहिनी

ज्या वैष्णवी मायेमुळे अखिल विश्व भ्रमित होते, त्याच मायेमुळे येथे जग मोहित होते; तीच माया खरोखर मूर्तिमती होऊन काशी रूपाने—साऱ्या विश्वाची एकमेव मोहिनी—विराजते।

Verse 85

अपास्य सोदरान्दारान्पुत्रं क्षेत्रं गृहं वसु । अप्यंगीकृत्य निधनं सर्वे काशीमुपासते

भाऊबंद, पत्नी, पुत्र, शेती, घर आणि धन यांचा त्याग करून—मृत्यूही स्वीकारून—लोक तरीही काशीची उपासना करतात।

Verse 86

मरणादपि नो काश्यां भयं यत्र मनागपि । गणास्तत्र तु तिष्ठंतः कुतो मत्तोपि बिभ्यति

काशीत मृत्यूचाही किंचित् भय नाही। जिथे स्वयं दिव्य गण वास करतात, तिथे माझ्यापासूनही त्यांना भय कसे वाटेल?

Verse 87

मरणं मंगलं यत्र विभूतिर्यत्र भूषणम् । कौपीनं यत्र कौशेयं काशी कुत्रोपमीयते

जिथे मृत्यूही मंगल ठरतो, जिथे विभूतीच भूषण आहे; जिथे कौपीनही रेशमी मानले जाते—अशा काशीची उपमा कुठे?

Verse 88

निर्वाणरमणी यत्र रंकं वाऽरंकमेव वा । ब्राह्मणं वा श्वपाकं वा वृणीते प्रांत्यभूषणम्

तेथे निर्वाण-रमणी वधूसारखी ज्याला हवे त्याला वरण करते—रंक असो वा अरंक, ब्राह्मण असो वा श्वपाक; आणि त्याला आपल्या प्रदेशाचे भूषण मानून स्वीकारते।

Verse 89

मृतानां यत्र जंतूनां निर्वाणपदमृच्छताम् । कोट्यंशेनापि न समा अपि शक्रादयः सुराः

जिथे मृत प्राणी निर्वाणपद प्राप्त करतात, तिथे शक्रादि देवही त्यांच्या बरोबरीचे नाहीत—कोट्यंशानेसुद्धा नाहीत।

Verse 90

यत्र काश्यां मृतो जंतुर्ब्रह्मनारायणादिभिः । प्रबद्ध मूर्धांजलिभिर्नमस्येतातियत्नतः

जिथे काशीत मृत झालेल्या जीवाला ब्रह्मा, नारायण आदी देव मोठ्या यत्नाने—मस्तकावर अंजली धरून—नमस्कार करतात।

Verse 91

यत्र काश्यां शवत्वेपि जंतुर्नाशुचितां व्रजेत् । अतस्तत्कर्णसंस्पर्शं करोम्यहमपि स्वयम्

जिथे काशीत शवत्वातही जीव अशौचास जात नाही; म्हणून मी स्वतः त्याच्या कानाचा स्पर्श करतो.

Verse 92

यस्तु काशीति काशीति द्विस्त्रिर्जपति पुण्यवान् । अपि सर्वपवित्रेभ्यः स पवित्रतरो महान्

जो पुण्यवान ‘काशी, काशी’ असे दोन-तीनदा जपतो, तो सर्व पवित्र करणाऱ्यांपेक्षाही अधिक महापवित्र होतो.

Verse 93

येन काशी हृदि ध्याता येन काशीह सेविता । तेनाहं हृदि संध्यातस्तेनाहं सेवितः सदा

ज्याने हृदयात काशीचे ध्यान केले आणि ज्याने येथे काशीची सेवा केली—त्याच्याच हृदयात माझे स्मरण होते; तो मला सदैव सेवितो.

Verse 94

काशीं यः सेवते जंतुर्निर्विकल्पेन चेतसा । तमहं हृदये नित्यं धारयामि प्रयत्नतः

जो जीव निर्विकल्प, अचल चित्ताने काशीची सेवा करतो, त्याला मी प्रयत्नपूर्वक सदैव हृदयात धारण करतो.

Verse 95

स्वयं वस्तुमशक्तोपि वासयेत्तीर्थवासिनम् । अप्येकमपि मूल्येन स वस्तुःफलभाग्ध्रुवम्

स्वतः तेथे राहणे अशक्य असले तरी तीर्थवासी यात्रिकाला निवारा द्यावा; एका वस्तूच्या किंमतीनेही तो त्या निवास-फळाचा निश्चयाने भागी होतो.

Verse 96

काश्यां वसंति ये धीरा आपंचत्व विनिश्चयाः । जीवन्मुक्तास्तु ते ज्ञेया वंद्याः पूज्यास्त एव हि

जे धीर पुरुष काशीत वास करतात आणि पंचत्वापलीकडील अवस्थेचा निश्चय करून स्थिर झाले आहेत, ते जीवन्मुक्त म्हणून जाणावे; खरे तर तेच वंदनीय व पूजनीय आहेत।

Verse 97

इत्थं विमृश्य बहुशः स्थाणुर्वाराणसीगुणान् । गणानन्यान्समाहूय प्राहिणोत्प्रीतिपूर्वकम्

अशा रीतीने वाराणसीचे गुण वारंवार विचारून स्थाणु (शिव) यांनी इतर गणांना बोलावून आनंदपूर्वक त्यांना पाठविले।

Verse 98

तारकत्वं समागच्छ गच्छाति स्वच्छमानस । दिवोदासो वृषावासो यामधीष्टे वरां पुरीम्

“तारकत्व प्राप्त कर; स्वच्छ मनाने प्रस्थान कर. ज्या श्रेष्ठ पुरीवर दिवोदास—वृषावास—अधिष्ठाता आहे...”

Verse 99

तिलपर्ण स्धूलकर्ण दृमिचंड प्रभामय । सुकेश विंदते छाग कपर्दिन्पिंगलाक्षक

तिलपर्ण, स्थूलकर्ण, द्रुमिचंड, प्रभामय; सुकेश, विंदते, छाग, कपर्दी आणि पिंगलाक्षक—हे गणांचे नाम आहेत।

Verse 100

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक । पंचाक्ष भारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमकलांगलिन्

वीरभद्र, किराताख्य, चतुर्मुख, निकुंभक; पंचाक्ष, भारभूताख्य, त्र्यक्ष आणि क्षेमकलांगलिन्—हेही गणांमध्ये गणले जातात।

Verse 110

नाद्रीणां न समुद्राणां न द्रुमाणां महीयसाम् । भूतधात्र्यास्तथा भारो यथा स्वामिद्रुहां महान्

ना पर्वत, ना समुद्र, ना महान वृक्ष—भूतधात्री पृथ्वीवर तितका भार पडत नाही, जितका आपल्या स्वामीशी द्रोह करणाऱ्यांचा महाभार पडतो।

Verse 120

तारकेशं महालिंगं तारकाख्यो गणोत्तमः । तारकज्ञानदं पुंसां मुनेऽद्यापि समर्चयेत्

हे मुने, आजही तारकेश नामक महालिंग व तारक नामक श्रेष्ठ गण यांची विधिपूर्वक उपासना करावी; कारण ते पुरुषांना तारक-ज्ञान, म्हणजे उद्धारक ज्ञान प्रदान करते।